Кіріспе

Грек актрисасы, әншісі, белсенді және саясаткер (1920–1994)

Мария Амалия "Мелина" Меркури (Μαρία Αμαλία "Μελίνα" Μερκούρη, 18 қазан 1920 – 6 наурыз 1994) – грек актрисасы, әншісі, белсенді және саясаткер. Ол бірнеше буын бойы белгілі болған саяси отбасынан шыққан. Ол «Оскар» сыйлығына үміткер болды және «Жексенбіде ешқашан» (1960) фильміндегі рөлі үшін Канн кинофестиваліндегі «Үздік әйел актриса» сыйлығын жеңіп алды. Меркури актерлік мансабында бір «Тони» сыйлығына, үш «Алтын глобусқа» және екі «BAFTA» сыйлығына үміткер болды. 1987 жылы ол Еуропа театр сыйлығының тұңғыш ресми салтанатында арнайы жүлдеге ие болды. Меркури Грекия Парламентінің депутаты болып, ПАСОК партиясынан сайланды. 1981 жылдың қазанында ол Грекияның тұңғыш әйел Мәдениет және спорт министрі болды. Ол 1981 жылдан 1989 жылға дейін, содан кейін 1993 жылдан 1994 жылы қайтыс болғанға дейін ПАСОК үкіметтері кезінде Грекияның Мәдениет министрлері арасында ең ұзақ қызмет еткен министр атанды. Меркуридің саяси қызметіне Парфенон мүсіндерін елге қайтару жолындағы күресі кірді. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – 1985 жылы Афина қаласы алғашқы мәдени астана болып таңдалған Еуропаның мәдени астаналары институтын құру болды.

Отбасы

Меркурилер – Афинаға қоныс аударған Арголидадан шыққан арваниттер отбасы. Оның мүшелері 1821 жылғы Грекияның тәуелсіздік соғысына қатысқан. Мелинаның әкесінің әкесі, Спиридон Меркурис, көп жылдар бойы Афина қаласының мэрі болған. Оның әкесі, Стаматис Меркурис, атқыштар корпусының офицері, парламент мүшесі және министр (Халық партиясы, Ұлттық радикал партиясы) болды, сондай-ақ көп жылдар бойы «Панатинаикос» командасының басқаруына қатысты. Грекияны Оккупациялық күштер басып алған кезде Стаматис Меркурис 1942 жылдың қаңтар айында «Радикалдық Ұйым» (Rizospastiki Organosis) деген қарсылық ұйымын құрды. Мелинаның анасы, Ирен Лаппа, адмирал Пиррос Лаппаның қарындасы болды, ол Әскери штабтың бастығы, Олимпиада комитетінің бас хатшысы және король Пауылдың әскери үйінің басшысы қызметтерін атқарған. Мелинаның ағасы, Джордж С. Меркурис, өте оңшыл саяси көзқарастарымен ерекшеленді. Ол Грекияның Ұлттық-социалистік партиясын құрушылардың бірі және оккупация кезінде Ұлттық банк директоры болды. Бұл Меркури отбасын қатты ашуландырды, сондықтан олар 1943 жылы оның жерлеу рәсіміне қатысудан бас тартты.

Білім

1938 жылдың қыркүйегінде ол Ұлттық театрдың драма мектебіне Деспо Диамантиду және Алексис Дамианос сияқты студенттермен бірге қабылданды.

Неке

1939 жылдың қысында ол өзінен әлдеқайда үлкен, бай жер иесі Панагис Харокопосқа үйленді. Ол Мелина Харокопу немесе Мелина Чарокопу атымен саяхаттады.

Аумақ тұтқыны кезінде

Оккупация кезінде Мелина бизнесмен Фидиас Ядикиароглумен романтикалық қарым-қатынасқа түсіп, әлі де Харокопосқа үйленген болса да, олардың некелік қарым-қатынасы бұрынғысынан тоқтаған еді. Кейіннен Меркури 400 шаршы метрлік пәтерде жайлы тұрғандығы үшін сынға ұшырады, оның көп бөлігі грек халқы аштықтан зардап шегіп тұрғанда немістердің басып алған жері еді, сондай-ақ ұлттық қарсылыққа үлес қоспағаны үшін де айыпталды. Мелина өмірінің осы кезеңі туралы «Мен грек болып тудым» атты автобиографиясында және Мәдениет министрі ретінде телеарнада айтты, оккупация кезінде қарсылық қозғалысына қатыспағаны үшін жауапкершілікті мойындады. EAM мүшесі және оккупация кезіндегі солшылдардың өкілі Ликургос Каллергис: «Мен солшыл болсам да, оның сәнді өмір салты маған бөгде болды. Ең бастысы, Мелина адамдарды қабылдап, тамақтандырып, достарына көмектесіп жүрді.» – деді. Ұлы грек жазушысы Алкис Зей де осы пікірмен келісіп, Мелина солшылдарды жасырып, оларға ақша бергенін айтты. Сонымен қатар, оның інісі Спайрос Меркурис EPON мүшесі ретінде қарсылыққа қосылды. Куәліктерге сәйкес, Мелина Ядикиароглудың ақшасын жасырын түрде алып, інісіне қарсылық қозғалысына жұмсауға беріп, оны және оның ұйымдағы серіктерін жасырып, мұқтаж әріптестеріне көмектесетін. Оның үйі, күйеуінің наразылығына қарамастан, әрқашан мұқтаж адамдарға ашық есік көрсетіп, оларды тамақпен және баспанамен қамтамасыз еткені белгілі болды. Кейбір сынға ұшырағанына қарамастан, нацистік басқыншыларға деген жек көрінісі оккупация кезінде барда SS офицерлеріне бағынбаған әрекетінен көрінді, тіпті оқ ату қаупі төнген кезде де. Ол оккупация кезінде қарсылық қызметіне белсенді қатысқан көптеген адамдармен жақын дос болды, олардың ішінде жазушы Яковос Камбанеллис (оның үшін «Қызыл қолғапты Стелла» пьесасын жазған), актриса Олимпия Пападука, актер Манос Катракис, актер және EAM театрының хатшысы Димитрис Мират, жазушы Алкис Зей, режиссер Никос Кундурос және Манолис Глезос болды. Азамат соғысы кезінде Мелина Меркури британдықтар бақылауындағы Колонакиде тұрса да, саяси нанымдары үшін тұтқындалған достары мен әріптестеріне барып қайтты. Кейіннен Алека Пайзи түрмеде тұтқындалған кезде Мелинаның оны қолдау үшін келгенін ризашылықпен еске алды.

Кейінгі қарым-қатынастары

1940-жылдардың аяғында Мелина Пиррос Спиромилиоспен танысты, олар жеті жыл бірге болды. Жюль Дассенмен кездеспей тұрып, ол оның өміріндегі ең ғажайып махаббат болды деп есептелді. Пиррос Спиромилиос – теңіз офицері және албан майданының батыры. 1961 жылдың наурыз айында жүрек гипертрофиясынан қайтыс болды, бұл Мелинаны қатты құлдыратты, тіпті олар ажырасып кеткеніне бес жыл өткенімен де. 1955 жылы ол алғашқы толық метражды фильмі "Стелла" да түсті. Фильм Канн кинофестивалінде бақ сынады, көрсетілімі кезінде Джулиус "Жюль" Дассенмен танысып, ғашық болды. Ол өмірінің соңына дейін оған үйленді.

Сахнадағы алғашқы жылдары

Мектепті бітіргеннен кейін Меркури Грекияның Ұлттық театрына қосылып, 1945 жылы Юджин О’Ниллдің «Электраға аза тұту» пьесасында Электра рөлін ойнады. 1949 жылы ол Каролос Кунның өнер театры сахнасында Теннесси Уильямстың «Жұмсалған трамвай» пьесасында Бланш Дюбуа рөлінде үлкен жетістікке жетті. 1950 жылдан кейін ол Парижге көшіп, Жак Деваль мен Марсель Ашардың бульварлық пьесаларында ойнады, сондай-ақ Жан Кокто, Жан-Поль Сартр, Колетт және Франсуаза Саган сияқты француз драматургтары мен романистерімен танысты. 1953 жылы Меркури Марика Котопули сыйлығын алды. Меркури 1955 жылы Грекияға оралды. Котопули Рекс театрында Меркури Уильям Шекспирдің «Макбет» және Жан Ануидің «Құс» пьесаларында ойнады.

Халықаралық жетістік

Меркуридің алғашқы фильмі – 1955 жылғы грек тіліндегі «Стелла» фильмі, режиссері Майкл Какояннис, кейіннен «Грек Зорба» (1964) фильмімен танымал болды. Фильм 1956 жылғы Канн кинофестивалінде ерекше мақтауға ие болды, онда ол эмигрант американдық режиссер Жюль Дассенмен танысты, олмен ол мансабын ғана емес, өмірін де бөлісті. Олардың алғашқы кәсіби жұмысы – «Öлімі керек» (1957) фильмі. Дассиннің басқа фильмдері де Меркуридің қатысуымен түсірілді, мысалы, «Заң» (1959). Ол халықаралық деңгейде танымал болды, Дассин режиссерлік еткен және өзі де түскен «Қызық сенбілік» (1960) фильмінен кейін. Ол осы фильм үшін 1960 жылғы Канн кинофестивалінде «Үздік актриса» сыйлығын алды және «Оскар» сыйлығына, сондай-ақ «BAFTA» сыйлығына «Басты рөлдегі үздік актриса» номинациясына ұсынылды. Содан кейін ол «Федра» (1962) фильмінде ойнады, ол үшін «BAFTA» және «Алтын глобус» номинацияларында «Үздік актриса» номинациясына тағы да ұсынылды. «Топкапи» (1964) фильміндегі рөлі үшін ол «Алтын глобус» сыйлығына «Музыкалық немесе комедиялық фильмдегі үздік актриса» номинациясына ұсынылды. Меркуримен бірге жұмыс істеген режиссерлердің қатарында Джозеф Лози, Витторио Де Сика, Рональд Ним, Карл Форман және Норман Джуисон болды. Ол Хуан Антонио Бардемнің испан тіліндегі «Тежеусіз» (1965) фильмінде түсті. 1967 жылдың 11 маусымында Меркури «Мен кіммін?» (бұл танымал ток-шоу сол күзде он сегіз жылдық тарихынан кейін эфирден суырылды) бағдарламасының соңғы эпизодтарының біріне қатысты. Панель мүшелеріне көздері байланғаннан кейін, сахнаға белгісіз ер адам шығып, өзін «екінші құпия қонақ» деп жариялады. Бағдарлама жүргізушісі Джон Дейли дереу «құтқару тобын» шақырып, «екінші кесте» деді (тікелей эфирде төтенше жағдай туғанда қолданылатын кодтық сөз: камералар бейтарап положениюға ауыстырылады және дыбыс өшіріледі). Адам өзінің танысу агенттігі туралы сөйледі, одан кейін диктор Джонни Олсон мен атқарушы продюсер Гил Фейтс оны сахнадан жылдамдықпен алып кетті. Дейли тек панель мүшелерінен кешірім сұрады, ал бағдарлама жалғасты. Меркури сахналық мансабын Каролос Кунның режиссерлігімен Теннесси Уильямстың «Жастық шақтың тәтті құсы» (1960) грек қойылымында жалғастырды. 1967 жылы ол Бродвейде «Илья Дарлинг» (1967 жылдың 11 сәуірінен 1968 жылдың 13 қаңтарына дейін) фильмінде басты рөлді ойнады, ол үшін ол «Музыкалық фильмдегі үздік актриса» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығына ұсынылды. Меркуридің «Азаттық уәдесі» (1970) фильміндегі рөлі оған тағы бір «Алтын глобус» сыйлығына ұсынылды. Меркури келесі жылдары сахналық мансабына көбірек назар аударды, грек қойылымдарында ойнады, «Үш тиындық опера» және екінші рет «Жастық шақтың тәтті құсы», сондай-ақ ежелгі грек трагедиялары «Медея» және «Орестея». Ол өзінің соңғы фильмі – күйеуі Жюль Дассеннің режиссерлік еткен «Күшті құмарлық» (1978) фильмінен кейін актерлік мансабын аяқтады. 1987 жылы Еуропа театр сыйлығының қазылар алқасы оған президенттің арнайы сыйлығын табыстады: «Өзінің театрлық тәжірибесін саяси нанымдарымен және еуропалық мәдениеттің идеалдарымен біріктіре білген суреткердің адалдығы мен міндеттемесі үшін». Меркуридің сахнадағы соңғы қойылымы 1992 жылы Афина концерт залында «Пилад» операсында болды, онда ол Клитемнестра рөлін сомдады.

Әнші болып жұмыс істеу

Оның алғашқы әндерінің бірі Манос Хаджидакис пен Никос Гатсосқа тиесілі болды. Ол "Хартино то Фенгараки" ("Papermoon") деп аталып, 1949 жылы "Желаниеге құштар трамвай" атты пьесаның грек қойылымының бір бөлігі болды, онда ол Бланш Дюбуа рөлін ойнады. Бұл әнді алғаш ресми түрде 1960 жылы Нана Мускури жазды, бірақ Хаджидакис құрған Sirius компаниясы 2004 жылы Меркуридің 1960 жылдары француз теледидары үшін жасаған жазбасын жариялады. Оның Вангелиспен бірлесіп жазған "Афина, ма Виль" және "Мелинаки" әндері Францияда кең танымал болды. Оның "Feggari mou, Agapi mou" (Phaedra) әнін кейіннен 1965 жылы Маринелла орындады.

Грек хунтасына қарсы белсенділік

1967 жылы 21 сәуірде Грекиядағы грек әскерилерінің полковниктері жасаған төңкеріс кезінде ол АҚШ-та болып, Бродвейде "Илья Дарлинг" спектаклінде ойнап жүрген. Ол дереу грек әскери хунтасына қарсы күреске қосылып, халықты хабардар ету және полковниктердің оқшаулануы мен құлдырауына үлес қосу үшін бүкіл әлемді аралаған халықаралық науқанды бастады. Осының нәтижесінде диктаторлық режим оның грек азаматтығын алып тастап, мүлкін тәркіледі. Оның грек азаматтығынан айырылғанда, ол: "Мен грек болып тудым және грек болып өлемін. Сол некелер фашист болып туды, фашист болып өледі" деді. Лондонда ол Амалия Флеминг және Хелен Влахос Катимерини газетімен бірге полковниктердің хунтасына қарсы жұмыс істеді.

Саясаттану

1974 жылы Хунта құлағаннан кейін және метаполитефси кезінде Меркури Грекияға қоныс аударды және Панэллиндік Социалистік қозғалысының (ПАСОК) құрылтайшы мүшелерінің бірі болды, бұл орталық-солшыл саяси партия. Ол партияның Орталық комитетінің мүшесі және Мәдениет бөлімінің баяндамашысы болды, сонымен қатар әйелдер қозғалысына да қатысты. 1974 жылғы Грекия парламентіне сайлауда ол Пирей B сайлау округінен ПАСОК кандидаты болды, бірақ 7500 дауыс оған парламентке өтуі үшін жеткіліксіз болды (оған тағы 33 дауыс керек еді), алайда 1977 жылғы сайлауда, халық арасында белсенді науқан жүргізгеннен кейін, ол сәтті сайланды.

Мәдениет министрі: 1981-1989

1981 жылы ПАСОК сайлауда жеңіске жеткенде Меркури Грекияның Мәдениет министрі болып тағайындалды. Ол 1989 жылға дейін екі мерзім қызмет етті, содан кейін ПАСОК сайлауда жеңіліп, «Жаңа демократия» кабинеті құрды. Мәдениет министрі ретінде Меркури бұрынғы мансабын пайдаланып, Грекияны басқа еуропалық көшбасшыларға таныстырды. Ол Парфеноннан және Афина Акрополінің басқа ғимараттарынан Томас Брюс, Эльгин графының 7-ші ұрпағы алып кеткен және қазір Лондондағы Британ мұражайының жинағының бөлігі болып табылатын Парфенон мәрмәрлерін Афинаға қайтаруды ынтамен қолдады. 1983 жылы ол Британ мұражайының сол кездегі директоры Дэвид М. Уилсонмен теледидардағы пікірталасқа қатысты, көптеген адамдар бұл пікірталасты Британ мұражайы үшін жағдайды нашарлату деп түсіндірді. Мәрмәрлердің қайтарылуын күтіп, ол оларды көрсетуге арналған Жаңа Акрополь мұражайын салу үшін халықаралық конкурс өткізді, ол 2009 жылы ашылды. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1983 жылы Еуропалық Одақтың мәдени саясаты шеңберінде Еуропалық мәдениет астанасы институтын құру болды. Афина 1985 жылы бұл институтты алғашқы иегер ретінде ашты, ал ол Афинаның жүз жылдық Олимпиада ойындарын қабылдау ниетін белсенді түрде қолдады. 1983 жылы Еуропалық Одақ Кеңесінің алғашқы грек төрағалығы кезінде Меркури Еуропалық Одақтың басқа тоғыз мемлекетінің Мәдениет министрлерін Заппейонға шақырды, себебі Рим шартында мәдени мәселелерге ешқандай сілтеме болмағандықтан, халықтың мәдени санасын арттыру мақсатында Еуропалық Одақтың Мәдениет министрлері арасында ресми отырыстар өткізілді. 1988 жылы Грекияның екінші төрағалығы кезінде ол Шығыс Еуропа мен Еуропалық Одақ арасындағы ынтымақтастықты қолдады, ол бір жылдан кейін Шығыс елдерінде Мәдениет айлығын өткізу арқылы іске асырылды. Меркури грек мәдениетін насихаттау үшін Афинаның барлық археологиялық орындарын біріктіріп, көлік қозғалысы жоқ археологиялық саябақты құру бойынша зерттеу тапсырды. Ол грек азаматтарының мұражайлар мен археологиялық орындарға тегін кіруін енгізді, бүкіл әлемде грек мәдени мұрасы мен қазіргі грек өнерінің бірқатар көрмелерін ұйымдастырды, ерекше сәулеттік құндылығы бар ғимараттарды қалпына келтіруді және Афина концерт залын аяқтауды қолдады, сондай-ақ Салоникиде Византия мәдениеті мұражайын құруды қолдады. 1986 жылдың маусым айында Мелина Меркури Оксфорд одағында, дебаттық қоғамда Парфенон мәрмәрлері мәселесі бойынша сөз сөйледі және олар Лондонда қалуы керек пе, әлде Грекияға қайтарылуы керек пе деген мәселені талқылады. Ол мәрмәрлердің қайта біріктірілуін ынтамен қолдады. Ол мәрмәрлер Грекия үшін тек өнер туындысы ғана емес, олар грек мұрасының маңызды бөлігі және тікелей мәдени сәйкестікпен байланысты екенін айтты. Ол: «Сіздер Парфенон мәрмәрлерінің біз үшін қандай мағынаға ие екенін түсінулеріңіз керек. Олар – біздің мақтанышымыз. Олар – біздің құрбандықтарымыз. Олар – біздің ең асыл жетістіктеріміз. Олар демократиялық философияға құрмет көрсету. Олар – біздің армандарымыз бен атымыз. Олар – гректің мәні» деді.

Мәдениет министрі: 1993-1994

1989 жылдың қараша айындағы заң шығару сайлауында ПАСОК жеңіліске ұшырады, ал Меркури Грекия Парламентінің депутаты болып сайланды және партияның Атқару бюросының мүшесі қызметін атқарды. 1990 жылы ол Афина қаласының мэрі лауазымына кандидат болды, бірақ Антонис Трициске еңсеге тіреді. 1993 жылы ПАСОК сайлауда жеңіске жеткен соң, ол қайтадан Мәдениет министрі болып тағайындалды. Оның осы қысқа мерзімдегі басты мақсаттары: Эгей теңізінде Эгей аралдарының табиғи ортасын және мәдениетін қорғау және дамыту үшін мәдени саябақ құру, сондай-ақ барлық білім беру деңгейлерінде мәдениетті білім берумен байланыстырып, мұғалімдерді қайта даярлау жүйесін енгізу болды.

Өлім

Меркури 1994 жылғы 6 наурызда Нью-Йорк қаласындағы Мемориал Слоан Кеттеринг қатерлі ісіктер орталығында өкпе қатерінен қайтыс болды. Оның жалғыз тірі қалған жақыны – күйеуі Жюль Дассен. Олардың балалары болмады. Оған премьер-министрдің құрметімен мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Төрт күннен кейін ол Афинаның Бірінші зиратында жерленді. Мелина Меркури қоры оның жесірі Жюль Дассен құрды. Оның қайтысынан кейін ЮНЕСКО Мәдени ландшафттарды сақтау және басқару жөніндегі Мелина Меркури атындағы халықаралық сыйлықты (ЮНЕСКО Грекия) тағайындады, ол әлемдегі маңызды мәдени ландшафттарды сақтау және күшейту бойынша көрнекті әрекеттерді марапаттайды.

Құрмет

Камило Сестоның "Мелина" әні (1975 жылғы "Amor libre" альбомынан) Мелина Меркуриге арналған. 2015 жылдың 18 қазанында Google Doodle оның 95 жылдығын еске алды.