Кіріспе

1969 жылы түсірілген Коста Гаврастың "Z" фильмі – Коста Гаврас режиссерлік еткен, 1969 жылғы саяси триллер. Сценарийін ол Jorge Semprúnмен бірлесіп жазған, ал сюжеті 1967 жылы жарық көрген Vassilis Vassilikos-тің осы аттас романынан алынған. Фильм 1963 жылы демократиялық Грек саясаткері Григорис Ламбракистің қазасына байланысты оқиғаларды жұмсақ көркемдеп суреттейді. Грек саясатына қараңғы көзқараспен қарап, көңіл көтеріңкі емес аяқталуымен фильм режиссердің сол кезде Грекияны билеген әскери хунтаға деген наразылығын көрсетеді. Фильмнің атауы Ламбракиске арналған "ол тірі" деген мағына беретін грек халқының танымал наразылық ұранынан (Ζει,) алынған. Бұл Франция мен Алжирдің бірлескен туындысы.

Сюжет

Фильм оңшыл, әскери билікке бағынған, аты аталмаған Жерорта теңізі маңы мемлекетінің (Грекияға негізделген) үкіметіне арналған. Оқиға ауыл шаруашылығы саясаты жөніндегі үкіметтік лекцияның соңғы сәттерінен басталады. Қауіпсіздік полициясының басшысы "ақылдың көңілі" метафораларын пайдаланып, солшылдықпен күресу бағдарламасын баяндайтын құмарлық сөз үшін трибунаға шығады. Кейін оқиға оппозициялық фракцияның саяси митингісіне дайындыққа ауысады, онда солшыл, бейбітшіл депутат ядролық қаруды жою туралы сөз сөйлеуге тиіс. Үкімет оның сөйлеуін тоқтатуға тырысады. Мітинг өткізілетін орын әлдеқайда кішкентай залға ауыстырылды, логистикалық қиындықтар туындады және орын ауысқандығы туралы жарнама таратушылар полицияның тапсырысымен шабуылға ұшырады. Депутат залға бара жатқанда, оңшыл антикоммунист наразылықшылардың бірі оны басынан ұрып, жарақаттайды, наразылықшылардың кейбіреулері үкімет тарапынан қаржыландырылған, бірақ ол өткір сөзін аяқтайды. Сөз сөйлеп болған соң, көшеден өтіп бара жатқанда, жүк көлігі оның қасынан жылдам өтеді, ал көліктің ашық платформасындағы адам оны таяқпен ұрып құлатады. Жарақаты салдарынан ол қайтыс болады, ал полиция куәгерлерге оның мас жүргізушінің соқтығысынан зардап шеккенін мәжбүрлеп мойындатады. Алайда полиция аурухананы бақыламайды, ондағы сараптама олардың тұжырымын жоққа шығарады. Тергеу судьясы фотожурналистің көмегімен ғана емес, сонымен қатар әскери полицияның төрт жоғары лауазымды офицерін де айыптау үшін жеткілікті дәлелдерді табады. Фильмнің соңында, депутаттың жақын адамы оның жесіріне офицерлердің айыпталуы туралы жаңалықты жеткізу үшін асыға барып, оны таң қалдырады. Жесірдің көзі мұңға толып, жағдай жақсармайтынына сенбегендей көрінеді. Эпилогта келесі оқиғалардың қысқаша мазмұны келтіріледі. Әділет орнатылмай, прокурор істен алынады, бірнеше маңызды куәгерлер күмәнді жағдайларда қаза табады, қылмыскерлер шартты жазаға кесіледі, офицерлерге тек әкімшілік жаза беріледі, депутаттың жақын достары қаза болады немесе елден қуылады, ал фотожурналист ресми құжаттарды жариялағаны үшін түрмеге қамалады. Үкімет басшылары халықтың наразылығынан кейін отставкаға кетеді, бірақ сайлаулар өткізілмей тұрып, төңкеріс болып, әскерилер билікті басып алады. Олар заманауи өнерге, халықтық музыкаға, авангардты романдарға, заманауи математикаға, классикалық және заманауи философтарға, сондай-ақ "Ζ" терминін қолдануға тыйым салады (zíta, немесе zi, бұрынғы үкіметке қарсы наразылық білдірушілер қолданған), ол депутатты білдіреді және "Ол тірі" деген мағынаны білдіреді.

Өмірбаян

1963 жылы грек саясаткері және дәрігер Григорис Ламбракистің қанымен өлтірілуі және одан кейінгі әскери хунта оқиғаның негізі болды. Коста Гаврастың нақты оқиғаларға сілтеме жасауының бірі – әскерилердің идеологияларды аурулармен салыстыру жиілігі, мысалы, генералдың түрлі идеологияларды көңбішке теңеуі. "Магистрат" кейіпі грек заңгері Христос Сарцетакистің нағыз өмірінен алынған. Коста Гаврас, оның қарапайым адам екенін көрсету үшін, оның әйелімен жанжалдасуын және адалдыққа қиянат етуін көрсетуді жөн көрді.

Өндіріс

Негізгі түсірілім актер Жак Перриннің ұсынысымен Алжирде өтті, фильм жасаушылар оны Жерорта теңізінің ортасына жақындығы мен Мәдениет министрлігінің көмектесуіне байланысты мақұлдады.

Қабылдау

Фильмнің нұсқалары "Қара пантералар" партиясымен алынып, құпия көрсетілімдерде көрсетілді. Ол алғаш рет 1974 жылдың наурыз айында ABC телеарнасының "Monday Night Movie" бағдарламасында американдық телевидениеде көрсетілді.