Кіріспе
Грек-француз кинорежиссері (туған 1933) Константинос "Костас" Гаврас (Κωνσταντίνος "Κώστας" Γαβράς; туылған 12 ақпан 1933), кәсіби тұрғыда Коста Гаврас ретінде танымал, грек-француз кинорежиссері, сценарист және продюсер, Францияда тұрады және жұмыс істейді. Ол саяси фильмдермен әйгілі, мысалы, саяси триллер «Z» (1969), ол «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, және «Жоғалған» (1982) фильмі үшін ол «Алтын пальма» жүлдесі мен «Үздік бейімделген сценарий» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Оның көптеген фильмдері француз тілінде түсірілген, бірақ алтауы ағылшын тілінде түсірілген.
Konstantinos "Kostas" Gavras (Κωνσταντίνος "Κώστας" Γαβράς; born 12 February 1933), known professionally as Costa Gavras, is a Greek French film director, screenwriter, and producer who lives and works in France. He is known for political films, such as the political thriller Z (1969), which won an Academy Award for Best Foreign Language Film, and Missing (1982), for which he won the Palme d'Or and an Academy Award for Best Adapted Screenplay. Most of his films have been made in French, but six of them were made in English.
Ерте өмір
Коста Гаврас Аркадияның Лутра Ираис қаласында дүниеге келген. Оның отбасы Екінші дүниежүзілік соғысты Пелопоннес айманындағы бір ауылда өткізді, соғыс аяқталғаннан кейін Афинаға көшіп барды. Оның әкесі грек қарсыласының Кеңес Одағына жақын тобының мүшесі болған және грек азаматтық соғысы кезінде түрмеге қамалған. Әкесінің Коммунистік партияға мүшелігі Коста Гаврасқа Грекияда университетте оқуға немесе АҚШ-қа виза алуға мүмкіндік бермеді, сондықтан ол орта мектепті бітіргеннен кейін Францияға қоныс аударып, 1951 жылы Сорбоннада әдебиетті оқуға кірісті.
Ерте мансап
1956 жылы ол университеттік білімін тастап, француз ұлттық кино мектебі IDHEC-те киноны оқуға түсті. Кино мектебін бітірген соң, ол Ив Аллегреттің шәкірті болды, ал Жан Джионо мен Рене Клердің режиссерлердің ассистенті ретінде жұмыс істеді. Бірінші режиссердің ассистенті лауазымында бірнеше рет қызмет еткеннен кейін, ол 1965 жылы өзінің алғашқы толық метражды фильмін – "Compartiment Tueurs" фильмін түсірді.
Таңдалған фильмдер
1967 жылы түсірген «Шоқ әскерлері» (Un homme de trop) фильмі 5-ші Мәскеу халықаралық кинофестиваліне қатысты. «Z» (1969) фильмінде Жан Луи Тринтиньян сомдаған тергеу судьясы, Ив Монтан сомдаған белгілі солшыл саясаткердің кісі өлтіруінің шындығын ашуға тырысады, ал үкімет шенеуніктері мен әскерилер өздерінің қатысуын жасыруға әрекеттенеді. Фильм 1963 жылы грек саясаткері Григорис Ламбракистің қазасына байланысты оқиғалардың көркемделіп айтылған нұсқасы. Оның маңызды себебі болды, себебі оның шығуына сәйкес уақытта Грекияда екі жылдан бері «Полковниктер режимі» билікте болды. «Z» фильмі «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Коста Гаврас пен оның әріавторы Хорхе Семпрун «Мистерия жазушыларының Америка қауымдастығы» сыйлығынан «Ең үздік фильм сценарийі» номинациясы бойынша Эдгар сыйлығын жеңіп алды. «L'Aveu» («Мүсілімдік», 1970) 1952 жылы Сланскийдің «көрермендік процесінде» негізсіз тұтқындалып, мемлекетке опасыздық және тыңшылық жасады деген айыппен сотталған чехословакиялық коммунист министрі Артур Лондонның тағдырын баяндайды. «State of Siege» (1972) оқиғасы 1970-жылдардың басында Уругвайдағы әскери-азаматтық диктатура кезінде орын алады. АҚШ полициясының шенеунігі және азаптау сарапшысы Дэн Митрионның ісіне негізделген сюжетте, америкалық елшілік қызметкері (Ив Монтан сомдайды) Латын Америкасындағы репрессивтік режимдерге америкалықтардың құпия қолдауын ашу үшін оны сұраққа тартып алатын радикалды солшыл қалалық партизандық топ – «Топамаролар» тобының қолына түседі. 1982 жылы жарық көрген «The Execution Of Charles Horman» кітабының негізінде түсірілген «Missing» фильмі 1973 жылы Чилиде генерал Аугусто Пиночет басқарған төңкеріс кезінде жоғалып кеткен америкалық журналист Чарльз Хорманға (фильмде Джон Ши сомдайды) арналған. Хорманның әкесі (Джек Леммон сомдайды) және әйелі (Сисси Спейсек сомдайды) оның тағдырын анықтауға тырысып, сәтсіз аяқтайды. 1971 жылдан 1973 жылға дейін Чилидегі АҚШ елшісі болған Натаниел Дэвис, оның кейіпкерінің нұсқасы фильмде басқа атпен бейнеленген, студия мен режиссерге қарсы 150 миллион АҚШ долларын жала жабу туралы сотқа шағымданады, «Davis v. Costa Gavras», 619 F. Supp. 1372 (1985) ісі ақырында тоқтатылды. Фильм «Үздік бейімделген сценарий» және Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығын жеңіп алды. «Betrayed» (1988) американдық неонацист және ақ нәсілші Роберт Мэтьюс пен оның «The Order» тобының террористік әрекеттеріне негізделген. «Music Box» (1989) фильмінде беделді венгр эмигрант (Армин Мюллер Шталь) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде антисемиттік өлім отрядына басшылық еткеніне айыпталады. Оның қызы, Чикагодағы адвокат (Джессика Лэнг сомдайды), оның азаматтығынан айыру туралы сотта оны қорғауға келіседі. Фильм украин эмигрант Джон Демянюктың тұтқындалуы мен сотталуынан, сондай-ақ сценарист Джо Эстерхастың әкесінің Мажарстанның Жебелі крест партиясының мүшесі болғанын түсінуінен шабыттанды. Фильм 40-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде «Алтын аю» жүлдесін жеңіп алды. «La Petite Apocalypse» (1993) 43-ші Берлин халықаралық кинофестиваліне қатысты. «Amen.» (2003) 1963 жылы жарық көрген, өте даулы «Der Stellvertreter. Ein christliches Trauerspiel» пьесасына негізделген («Орынбасар, христиандық трагедиясы»). Фильмнің сюжеті бойынша, Папа Пий XII Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік концлагерьдегі еврейлердің қиын жағдайы туралы білген, бірақ Холокостты жария ету немесе айыптау үшін қоғамдық шаралар қабылдамаған. Гаврас бұл фильм үшін «Сезар» сыйлығын «Ең үздік жазу» номинациясы бойынша жеңіп алды. 1982 жылдан 1987 жылға дейін және 2007 жылдан бері Франция кинотегінің президенті болды.
Саяси-коммерциялық фильмдер
Коста Гаврас саяси мәселелерді коммерциялық киноның ойын-сауық құндылығымен біріктіруімен танымал. Заң мен әділдік, қанаушылық, заңды/заңсыз зорлық-зомбылық және азаптау оның туындыларында жиі кездесетін тақырыптар, әсіресе оның ертеректегі фильмдеріне қатысты. Коста Гаврас – "мәлімдемелік" фильмдердің шебері. Көп жағдайда Коста Гаврастың туындыларының нысанасы оңшыл немесе өте оңшыл қозғалыстар мен режимдер болды, соның ішінде грек әскері "Z" фильмінде және Латын Америкасының көп бөлігін билеген оңшыл диктатуралар, мысалы "Төтенше жағдай" және "Жоғалғандар" фильмдерінде. Бұл бағыт кең мағынада "Амин" фильмінде де жалғасады, себебі ол 1940 жылдардағы католик шіркеуінің консервативті басшылығына баса назар аударады. Осы саяси контексте "Ауру" ("Конфессия") ерекше жағдайды көрсетеді, өйткені ол Сталиндік кезеңдегі коммунистік режим тарапынан жасалған қанаушылық туралы айтады.
Мәселелер мен стиль
Коста Гаврас халықаралық мәселелерге назар аударды, кейбіреулері өте шұғыл, ал енді біреулері тек проблема тудыратын. Ол мұны кинематографиялық әңгіме айту дәстүрінде жасады. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Z» (1969) фильмі, ол 1960 жылдары Грекиядағы, оның отанындағы демократиялық үкіметтің құлдырауын көрсетеді. Бірақ фильм жанрлық тұрғыдан құпиялылық пен триллердің қосындысы болып табылады, бұл ыңғайсыз тарихты қарқынды оқиғаға айналдырады. Бұл оның саясатты сюжетке қалай енгізетінінің айқын мысалы, «эпикалық қақтығыстарды экранда көнуге үйренген жеке қақтығыстар деңгейіне түсіреді». Оның Еуропа және Америка елдері тарапынан таратылған жемқорлық туралы баяндамалары (Z, Төтенше жағдай және Жоғалғандар) осы қоғамдардың құрылымына терең сіңген проблемаларды көрсетеді, оларды шешуге барлығы дайын емес деп санайды. «Авеу» фильмінде ол қолданған тәсіл де «көрермендердің назарын құрылымдық мәселелерге аударады, бұл жолы коммунистік блоктің кері жағына үңіліп қарайды». 2019 жылғы «Бөлмедегі ересектерге» дейін Коста Гаврас Грецияда жұмыс істеген немесе грек тілінде фильм түсірген емес.
Мұрасы мен ықпалы
Коста Гавраның фильмдері саяси киноға маңызды ықпал етті. Америка Режиссерлер Гильдиясының Уэйд Мейджор: «Z және Missing сияқты фильмдерімен Коста Гаврас қазіргі заманғы саяси триллер жанрын дерлік жеке қолмен жасады» деді. 2018 жылы Испанияның Севилья қаласында өткен 31-ші Еуропалық кино марапатында неміс режиссері Вим Вендерс оны «Біздің заманымыздың ең ұлы кинорежиссерлерінің бірі» деп атады. Ол Оливер Стоун, Уильям Фридкин, Стивен Содерберг, Рашид Бушареб, Матье Кассовиц және Бен Аффлек сияқты режиссерлерге әсер етті. Стоун Коста Гаврастың «өз алдымдағы ең маңызды үлгілердің бірі болғанын» айтты. «Мен Нью-Йорк университетінде оқып жүргенде Z фильмі шықты, оны зерттедік. Коста Ив Монтанмен бірге көрсетуге келді, ол біз үшін нағыз батыр болды. Ол Гилло Понтекорвоның «Алжир шайқасы» фильмінен кейінгі дәуірдің режиссері болды, ол – еуропалық сәт еді». Американдық режиссер Уильям Фридкин Z фильмін өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп атап, «Француздық байланыс» фильмін түсіргенде оның өзіне қатты әсер еткенін айтты: «Z фильмін көргеннен кейін «Француздық байланыс» фильмін қалай түсіру керегін түсіндім. Өйткені ол Z фильмін деректі фильмдей түсірген. Бұл көркем фильм болғанымен, оқиға шын мәнінде болып жатқандай сезім тудырды. Камера не боларын білмейтіндей. Бұл – әдейі жасалған техника. Ол оқиға орнына келгендей, болып жатқанды деректі фильмдегідей түсіріп алғандай. Менің алғашқы фильмдерім де деректі фильмдер еді. Сондықтан оның не істеп жатқанын түсіндім, бірақ З фильмін көргенге дейін мұндайды көркем фильмде жасау мүмкін емес деп ойлаған едім». Американдық режиссер Стивен Содерберг Z фильмін өзінің «Трафик» фильміне шабыт берген деп атады және тіпті «оны Коста Гаврастың Z фильмі сияқты жасағым келді» деді. 2020 жылы Коста Гаврас француз жазушысы және журналисі Пабло Даниэль Магидің «Кондор операциясы» кітабына алғы сөз жазды. Француз режиссері Матье Кассовиц Коста Гавраның фильмдерін (Z және «Жарлылық» сияқты) өзінің жұмысына ықпал еткен деп санады. Француз режиссері Рашид Бушареб Z фильмінің өзінің «Заңнан тыс» фильміне әсер еткенін айтты. Американдық актер және режиссер Бен Аффлек Коста Гавраның фильмдерін өзінің «Арго» фильміне әсер еткен фильмдер ретінде атады. «Чак» телесериалының 3-ші маусымының 3-ші эпизодында «Чак Ангел де ла Муэртеге қарсы» атты бөлімде, Алехандро Гойя атты ойдан шығарылған көшбасшы өзінің «Коста Гравис» елін коммунизмнен демократияға айналдыруды көздеді. Алехандроның әйелі мен оның күзетшілері бұл күш-жігерді құлатуға тырысады, бұл Коста Гавраның «Z» фильміне сілтеу болып көрінеді.
Марапаттар
Коста Гаврастың тұңғыш фильмі Compartiment Tueurs, Ұлттық сын-пикірлер кеңесінің үздік шетел тіліндегі фильм сыйлығын жеңіп алды және 1967 жылы үздік сценарий үшін Эдгар сыйлығына ие болды. "Z" фильмі ең үздік фильм және ең үздік шетел тіліндегі фильм номинацияларына бірден ұсынылған алғашқы фильм болды. Ол ең үздік шетел тіліндегі фильм сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ Канн кинофестивалінде қазылар алқасының жүлдесі мен "Алтын глобус" сыйлығын үздік шетелдік фильм номинациясы бойынша алды. "Z" сонымен қатар Нью-Йорк киносыншыларының шешімімен "Үздік фильм" сыйлығын жеңіп алған тұңғыш шетелдік фильм болды. Гаврас үздік режиссер сыйлығына да қол жеткізді. Коста Гаврас 2013 жылы Аристотель университетінің киномектебінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. Ол The Times газетінің мәдениет тілшісі Мелинда Камбер Портермен терең сұхбаттасты және оның "Парижтік көзқарас: қазіргі француз өнері мен мәдениеті туралы ойлар" (1993, Da Capo Press) кітабында ерекше орын алды. Коста Гаврас 2013 жылы Магритт құрметті сыйлығымен марапатталды. Ол Каталония халықаралық сыйлығын алған алғашқы кинорежиссер (2017 ж.).
Жеке өмір
Оның қызы Джули Гаврас және ұлдары Ромен Гаврас пен Александр Гаврас та режиссерлер. Ол Пенелопа Спхерис, Джимми Спхерис және Крис Спхериспен туыс. 2009 жылы Коста Гаврас кинорежиссер Роман Поланскиді қолдап, Швейцарияда 1977 жылы 13 жасар қызды есірткіге салу және зорлау айыбымен тұтқындалғаннан кейін оның босатылуын талап еткен петицияға қол қойды.
Фильмдер
ЖылАғылшынша атауРежиссерЖазушыӨнершіOriginal title 1965 Ұйықтағы вагонның қылмысы Compartiment tueurs 1967 Шабуыл әскерлері Un homme de trop 1969 Z Z 1970 Жақындығы L'Aveu 1972 Төтенше жағдай État de siège 1975 Арнайы бөлім Section spéciale 1979 Әйелдің жарығы Clair de femme 1982 Жоғалғандар Missing. 1983 Ханна К. Hanna K. 1986 Отбасылық кәсіп Conseil de famille 1988 Сатқындық Betrayed 1989 Музыкалық қорап Music Box 1993 Кішкентай апокалипсис La Petite Apocalypse 1997 Қатыгез қала Mad City 2002 Амин. Амин. - 2005 Балта Le Couperet 2006 Полковник Mon colonel 2009 Едем батыста Eden à l'ouest 2012 Капитал Le Capital 2019 Бөлмедегі ересектер Ενήλικοι στην Αίθουσα