1502 жылғы португалиялық әлем картасы: Кантино планисферасы

Кіріспе

Португал әлем картасы, шамамен 1502 жыл.

Кантино планисферасы немесе Кантино әлем картасы – Италияның Модена қаласындағы Biblioteca Estense кітапханасында сақталған португалдық әлем картасының қолжазбасы. Ол Феррара герцогының өкілі Альберто Кантиноның есімімен аталады, ол 1502 жылы оны Португалиядан Италияға контрабандалық жолмен әкелген. Картаның өлшемдері 220 x 105 см. Бұл планисфера – португалдықтардың шығыс және батыстағы географиялық жаңалықтарын көрсететін ең ерте сақталған карта. Ол әсіресе португалдық саяхатшы Педро Альварес Кабралдың 1500 жылы зерттеген Бразилия жағалауының, 1490-шы жылдардың соңында зерттелген Гренландияның оңтүстік жағалауының және Атлант және Үнді мұхиттарының Африка жағалауын ерекше дәлдікпен және толықтығымен бейнелеуімен ерекше. Бұл карта XVI ғасырдың басында құнды болды, себебі әлемнің географиялық білімі жылдам дамыған кезде, ол толыққанды және жаңа стратегиялық ақпаратты ұсынды. Қазіргі заманда оның маңызы зор, өйткені ол теңіз саяхаттары мен жаңалықтарды зерттеу дәуіріндегі теңіз карталарын жасаудың дамуы туралы бірегей тарихи мәліметтерді қамтиды. Кантино планисферасы – астрономиялық бақылаулар арқылы анықталған ендіктерге сәйкес бейнеленген ең ерте сақталған теңіз картасы, ондағы жерлер (Африкада және Бразилия мен Үндістанның бір бөлігінде) осылай көрсетілген.

Тарих

XVI ғасырдың басында Лиссабон – жұмыс, даңқ немесе байлық іздеп, түрлі елдерден келген адамдардың тоғысқан мегаполисі еді. Сондай-ақ, португалдықтардың алыс елдерге жасаған саяхаттарынан әкелген құпияларды іздеген көптеген жасырын агенттер де болды. Олардың арасында Феррара герцогы Эрколь I д’Эсте Португалияға жылқы саудасымен айналысу үшін жіберген Альберто Кантино да бар еді, бірақ ол жасырын түрде португалдықтардың жаңа открытиялары туралы ақпарат жинаумен айналысты. Картаны алғаш зерттеушілер арасында кең таралған теория бойынша, Кантино планисферасы Португалияның ресми карта жасаушысына тапсырылып, ол Армазенс да Индияда сақталған корольдік картографиялық үлгінің – «Padrão Real» көшірмесін жасаған. Бірақ, картаның белгілі бір ақсүйек немесе шенеунік үшін жасалып, кейін жасырын түрде алынғаны да мүмкін. Кантино 1502 жылдың 19 қарашасында Феррара герцогына жіберген хатында, ол карта үшін 12 алтын дукат төлегенін жазады, ол сол кезде үлкен сома еді. Картаның арт жағында итальян тілінде мынандай жазу бар: «Carta de navigar per le Isole nouam trovate in le parte de India: dono Alberto Cantino al S. Duca Hercole», яғни «Альберто Кантинодан герцог Геркольге, Үндістанның бір бөлігінде жақында ашылған аралдардың теңіз картасы». Бұл карта итальяндықтарға олар бұрын білмеген көптеген жаңа аймақтарды көрсеткенмен, португалдықтардың келесі саяхаттарынан кейін бірнеше айдың ішінде ескірген. Дегенмен, португалдық-итальян сауда қатынастары үшін оның маңыздылығын бағалау қажет; бұл карта итальяндықтарға Бразилияның және Оңтүстік Американың Атлантикалық жағалауының көп бөлігі туралы ақпаратты басқа елдер Оңтүстік Американың оңтүстікке қарай созылғанын білгенге дейін бұрын берді. Ол Үнді мұхиты туралы да толық мәліметтер ұсынды. Кантино картасындағы географиялық ақпарат Италияға келгеннен кейін көп ұзамай итальяндық Канерио (немесе Кавери) картасына көшірілді. Ал Канерио, өз кезегінде, 1507 жылы Лотарингия герцогы Рене қолдауымен Мартин Вальдсемуллер жасаған әлемнің өте ықпалды қабырға картасында жаңа ашылған батыс жерлерін бейнелеудің негізгі көзі болды. Алты пергамент парақтан тұратын бұл карта 90 жыл бойы Феррарадағы герцог кітапханасында сақталды. Екі ғасырдан астам уақыт өткен соң, 1859 жылы сарай тоналып, Кантино картасы жоғалып кетті. Оны сол жылы Моденадағы ет дүкенінен Biblioteca Estense директоры Джузеппе Бони тапты. Кантиноның әлем картасын қазір Италияның Модена қаласындағы Biblioteca Estense-де көруге болады.

At the beginning of the 16th century, Lisbon was a buzzing metropolis where people from diverse backgrounds came in search of work, glory or fortune. There were also many undercover agents looking for the secrets brought by the Portuguese voyages to remote lands. Among them was Alberto Cantino, who was sent to Portugal by Ercole I d'Este, Duke of Ferrara, with the formal intention of horse trading, while secretly collecting information on Portuguese discoveries. A popular theory, introduced in the earliest studies of the map, suggests that the Cantino Planisphere was ordered to an official Portuguese mapmaker, who made a copy of the royal cartographic pattern, the so called Padrão Real, kept in the Armazéns da Índia. A more plausible explanation is that the map was surreptitiously acquired shortly after it was made for some nobleman or official client. From a letter sent by Cantino to his patron, the Duke of Ferrara, on 19 November 1502, we know that he paid 12 golden ducats for it, which was a considerable amount for the time. An Italian inscription in the back of the map reads: Carta de navigar per le Isole nouam trovate in le parte de India: dono Alberto Cantino al S. Duca Hercole, which translates as "Navigational chart of the islands recently [discovered] in part of the Indies: from Alberto Cantino to Duke Hercole". While it enlightened the Italians to many new territories yet unknown to them, it was obsolete within months due to subsequent mapping voyages by the Portuguese. Nevertheless, its importance to the Portuguese–Italian trade relations should not be understated; this map provided the Italians with knowledge of Brazil's coastline and that of much of the Atlantic Coast of South America long before other nations even knew South America extended so far to the south. It also supplied great details of the Indian Ocean. The geographical information given on the Cantino map was copied into the Italian made Canerio (or Caveri) map shortly after the Cantino map arrived in Italy and the Canerio, in turn, became the primary source for the design of the newly discovered western lands on the highly influential wall map of the world produced by Martin Waldseemüller in 1507 under the auspices of Rene, Duke of Lorraine. This old map, made up by 6 glued parchment sheets, was kept in the Ducal Library, Ferrara, for about 90 years, until Pope Clement VIII transferred it to another palace in Modena, Italy. More than two centuries later, in 1859, the palace was ransacked and the Cantino Map lost. It was found by Giuseppe Boni, Director of the Biblioteca Estense, in that same year, in a butcher's store in Modena. The Cantino world map can currently be found in Modena, Italy, at the Biblioteca Estense.

Құрылыс

Кантино планисферасы – он бесінші ғасырдың екінші жартысында астрономиялық навигация енгізілгеннен кейін дамыған, ендік картасы деп аталатын картаның ең ерте мысалы. Жер шарының магниттік бағыттары мен орналасқан жерлер арасындағы шамаланған қашықтықтарға негізделген портландық карталардан өзгеше, ендік картасында орналасқан жерлер ендіктеріне сәйкес көрсетілген. Кантино планисферасында ендіктер Африка, Бразилия және Үндістан жағалауларында ғана қолданылған, ал Еуропа мен Кариб теңізі портландық карта үлгісі бойынша бейнеленген. Кантино планисферасындағы румбтар жүйесінің құрылысында екі шеңбер қолданылады (кейбір карталарда біреу ғана, ал кейбіреулерінде мөлшеріне қарай үшке дейін болады): батыс шеңбері Кабо-Верде аралдарына, ал шығыс шеңбері Үндістанға ортасталған. Әрбір шеңбердің периметрі тең аралықта орналасқан он алты нүктемен белгіленген, олардан 32 классикалық румбтар – 0°, 11 1/4°, 22 1/2°, 33 3/4° және т.б. сәулеленеді. Батыс және шығыс сыртқы шеңберлер Орталық Африкадағы үлкен жел розасында біріне-бірі жанасады, ал fleur de lis солтүстікті көрсетеді. Бұл тығыз румбтар желісі навигацияда бағыттарды (курс) оқу және белгілеу үшін анықтама ретінде қолданылды. Карта аумағында Иберия лигасында өлшенген, әртүрлі бөлімдері (немесе логтары) бар алты масштабты сызықтар орналасқан. Олар орналасқан жерлер арасындағы қашықтықты өлшеу үшін пайдаланылды. Суреттер аз, бірақ егжей-тегжейлі. Венеция және Иерусалим қалалары көрнекті бейнеленген. Сонымен қатар, екі африкалық қаламен шектесетін Сан-Жорж да-Мина португалдық бекінісінің (Батыс Африканың Алтын жағалауындағы Эльмина бекінісі) суреті де бар. Басқа суреттерге Сьерра-Леоне тау тізбегін бейнелейтін арыстан тәрізді тау, көлденең орналасқан Вавилон мұнарасы, Орталық Африкадағы Ай таулары (Ніл өзенінің аңыздық бастауы) және Оңтүстік Африкадағы Стол тауы немесе Дракенсберг жотасы кіреді. Орталық Африка жағалауында Диого Као мен Бартоломеу Диастың 1480 жылдары орнатқан түрлі тас белгілері (падрандар) бар. Солтүстік Африкада Атлас тауларының әдеттегі орнында "Монтес Кларос" орналасқан, ал төменгі сол жақтағы жазуда "Бұл Органо патшасының елі, патшасы өте асыл және өте бай", ал оң жақта "Нубия патшасының елі, патшасы Престер Джонға үнемі соғыс жасайды және христиандардың жауы, үлкен дұшпаны" деп жазылған.

The Cantino planisphere is the earliest extant example of the so called latitude chart, which was developed following the introduction of astronomical navigation, during the second half of the fifteenth century. Contrary to the portolan charts of the Mediterranean, which were constructed on the basis of magnetic courses and estimated distances between places, in the latitude chart, places were represented according to their latitudes. In the Cantino planisphere, latitudes were incorporated only in the coasts of Africa, Brazil and India, while Europe and the Caribbean Sea continued to be represented according to the portolan chart model ). The construction of the rhumb line system in the Cantino planisphere uses two circles (some charts use only one, others use as many as three, depending on size): the western circle is centered on the Cape Vert islands, the eastern circle is centered in India. The circumference of each circle is marked with sixteen equally spaced points, from which radiate the 32 classic rhumbs: 0°, 11 1/4°, 22 1/2°, 33 3/4°, etc. The western and eastern outer circles are tangent to each other at a large wind rose in central Africa, with a fleur de lis indicating North. This dense rhumb line mesh was used in navigation as a reference, for reading and marking directions (courses) between places. Six scale bars graduated in Iberian leagues, with a variable number of sections (or logs), are distributed over the chart's area. These were used to measure distances between places. Illustrations are few, but elaborate. Two cities are grandly depicted Venice and Jerusalem. There is also an elaborate depiction of the Portuguese castle of São Jorge da Mina (Elmina Castle, on the Gold Coast of west Africa), flanked by two African towns. Other illustrations include a lion shaped mountain representing the Sierra Leone mountain range, the Tower of Babel (laid horizontal), the mythical Mountains of the Moon (legendary source of the Nile River) in central Africa, and either the Table Mountain or Drakensberg range in South Africa. Along the central African coast are the various cross stone markers (padrões) erected by Diogo Cão and Bartolomeu Dias in the 1480s. In north Africa, there is the "Montes Claros" in the usual place of the Atlas mountains, the legend below on the left reading that "this is the land of King Organo, whose king is very noble and very rich", and to the right that this is the "land of the King of Nubia, the king of which is continuously making war on Prester John and is a moor and a great enemy of Christians".

Солтүстік Америка

Карта жасалған кезде еуропалық саяхаттар Атлант мұхиты арқылы құрлыққа жеткен еді. Кристофер Колумб өзінің алғашқы үш сапарын аяқтаған, Куба және Азия деп атаған жерлерге барған. Джон Кэбот Англияның Генрих VII билігімен Бристольден үш рет саяхат жасаған. Кэботтың үшінші сапары туралы, соның ішінде Кэботтың Англияға қайтып келгені туралы мәлімет өте аз. Гренландияға келе жатып, сол кездегі еуропалықтарға мәлім болғанымен, жақсы түсініксіз болған жерге, Жауа Фернандес Лаврадор жақын жағалауға жеткен. Португалия король отбасының мүшелері Гаспар Корте Реал мен оның інісі Мигель Азияға Солтүстік-Батыс жолын табу үшін Португалияның Мануэль I билігімен батысқа қарай сапарлаған. 1500 және 1501 жылдары Корте Реал ағайындары барған Ньюфаундленд Кантино картасында Terra del Rey de Portuguall деп белгіленген. Картада Солтүстік Америка орналасқан жерге ұқсас ерекше құрлық бейнеленген. Бірнеше теориялар осы құрлықтың түсіндірмесін ұсынады, ол "C. do fim do abrill" немесе "Апрель айының соңындағы мүйіс" деп аталатын, Кариб теңізіне қарай бағытталған жартыаралда аяқталады. Ол Азиямен, Юкатанмен, Флоридамен және Кубамен байланыстырылған. Аймақта Колумб, Кэбот және Корте Реал саяхаттарымен байланысты сирек кездесетін картографиялық егжей-тегжейлер мен атаулар бар. Осы құрлықты бейнелейтін басқа карталардың ішінде Каверио картасы, Мартин Вальдсемуллердің карталары және Йоханнес Шёнердің глобустары бар. Олар бұл жерді әртүрлі сипаттайды: Terra ultra incognita ("Белгісіз жердің ар жағы"), Vlterius incognita terra ("Белгісіз жердің әрі ар жағы"), Terra de Cvba ("Куба жері"), Parias (Америго Веспуччидің төрт саяхатынан алынған жергілікті атау) және Asie partis ("Азияның бір бөлігі").

Оңтүстік Америка

Бразилия жағалауы, әрине, соңғы болып қосылды және қазіргі түріне үш кезеңде жетті: біріншісіне Голфо Фремоссодан Кабо Сам Жоржеға дейін оңтүстік-шығысқа қарай созылған бастапқы жағалау кіреді, ал одан әрі Порто Сегуроның солтүстігіне дейін оңтүстікке қарай жалғасты. Порто Сегуроның жанындағы жазуда Бразилияның алғашқы атауы – Вера-Круздың ашылуы және аталуы тіркелген. Вера-Круз, осылай деп аталған, Португалия королінің үйінен шыққан Педро Альварес Кабрал тапқан, ол патшаның Каликутқа жіберген он төрт кеменің командирі болатын. Үндістанға жол ашқанда, ол осы жерге кезікті, оны материк деп ойлады, онда көптеген адамдар – ерлер мен әйелдер – аналары туғандағыдай жалаңаш жүрді: олар қызғылт қоңыр емес, көбінесе ақ терілі және өте жылтыр шашты. Бұл жер 1500 жылы ашылды. 1500 жылы Педро Альварес Кабрал флоты Вера-Круз жазуы мен Байя-де-Тодос-Сантос шығанағының солтүстік жағындағы байрақ арасындағы жағалаудың салыстырмалы түрде шағын бөлігін зерттеді.

Гренландия

Гренландияны еуропалықтардың қайта ашуы 1495 және 1498 жылдар аралығында Жоао Фернандес Лабрадор мен Педро де Барселос жасаған экспедициялармен байланысты деп саналады, сондай-ақ 1498 жылғы ағылшын экспедициясында Джованни Кабото (Джон Кабот) да болды. Алайда, картадағы аралдың суреті оның португалдық Лабрадор мен Барселос миссиясының нәтижесі екенін көрсетеді. Ньюфаундлендке, шамасы, 1497-98 жылдары ағылшын экспедициясы, ал 1500 және 1501 жылдары португалдық саяхатшы Гаспар Корте Реал келген. Карта бұл жердің Португалияның королі Мануэль I үшін Гаспар Корте Реалмен ашылғанын және картаға түсірілгенін нақты көрсетеді.

Кітаптар тізімі мен сілтемелер

Гаспар, Жоаким А. (2010) Жерорта теңізінің портолан картасынан Атлантиканың ендік картасына дейін: картометриялық талдау және модельдеу. Докторлық диссертация. ISEGI, Universidade Nova de Lisboa.
Гаспар, Жоаким А. (2012) «Қателер, жаңылыстар және қиындықтар: Кантино планесферасын картометриялық тұрғыдан қарастыру», Imago Mundi, 64-том, 2-бөлім: 181–200.
Харис, Генри (1883) Корольдік соттар және Жаңа әлемдегі саяхаттары. Париж.
Харис, Генри (1892) Солтүстік Американың ашылуы: сындық, деректі және тарихи зерттеу. Лондон: Генри Стивенс және ұлы; Париж: Х. Уэлтер.
Лейте, Дуарте (1923) «Бразилияның ең көне картасы», Бразилияның португалдық отарлау тарихы, 2-том, 223–81 б. Порту: Litografia Nacional.
Мота, Авелино Тейшейра да (1977) Анонимді португалдық «Кантино» планесферасындағы Африка (1502). Ежелгі картографияны зерттеу орталығы, Жеке CII. Лиссабон: Junta de Investigações do Ultramar.
Перейра, Моасир (1994) «Эсте үйінің «Кантино» планесферасындағы Жаңа әлем». Revista do Instituto Histórico e Geográfico Brasileiro, 155 (384), 680–718 б.
Рукема, Э. (1963) «Кантино картасындағы Бразилия», Imago Mundi, 17-том, 7–26 б.