Кіріспе

Гемиспатиалды елеусіздік – мидың бір жарты шары зақымданғаннан кейін (мысалы, инсульттан кейін), ми зақымдалған жаққа қарама-қарсы кеңістікке (контралезиялық кеңістікке) назар аудару және хабардар болу тапшылығы байқалатын нейропсихологиялық жағдай. Ол дене немесе қоршаған ортаның контралезиялық жағына келетін күйбелгілерді өңдеу және қабылдау мүмкіндігінің болмауымен сипатталады.

Презентация

Гемипространдық назардың жоғалуы көбінесе инсульт пен мидың оң жартышарындағы бір жақты зақымданудан туындайды, соның салдарынан ауыр жағдайда 80%-ға дейін кеңістіктің сол жағына қатысты көру назардың жоғалуына әкеледі. Назардың жоғалуы көбінесе мидың орталық артериялық аймағындағы ауқымды инсульттардың нәтижесі болып табылады және түрліше көрінеді, сондықтан көптеген науқастар синдромның барлық белгілерін көрсетпейді. Оң жақты кеңістіктің назардан тыс қалуы сирек кездеседі, себебі оң жақты кеңістік сол және оң жартышарлардың екеуімен де артық өңделеді, ал көптеген сол жақты басым миларда сол жақты кеңістік тек оң жартышармен өңделеді. Бұл ең айқын түрде көру қабылдауына әсер етеді («көзбен назардан тыс қалу»), бірақ назардың жоғалуының басқа да түрлері де кездесуі мүмкін, жеке немесе көру назардың жоғалуымен бірге. Мысалы, мидың оң париеталдық бөлігіне әсер ететін инсульт көру өрісінің сол жағына қатысты назардың жоғалуына алып келуі мүмкін, бұл науқастың сезім кеңістігінің сол жағы жоқ деп әрекет етуіне себеп болады (бірақ олар сол жаққа бұрыла алады). Ең нашар жағдайда, назардан тыс қалған пациент аш екенін айтса да, табақтағы тамақтың сол жағындағысын жемеуі мүмкін. Егер назардың жоғалуы бар адамнан сағат салуды сұраса, оның суретінде тек 12-ден 6-ға дейінгі сандар ғана көрсетілуі мүмкін, немесе сағат бетінің бір жартысында барлық 12 сан болуы мүмкін, ал екінші жартысы бұрмаланған немесе бос болуы мүмкін. Назардан тыс қалған пациенттер сондай-ақ денелерінің контрлезиялық жағын елемеуі мүмкін; мысалы, олар тек шаштарын қырқуға немесе макияж жағуға назардан тыс қалған жақтарына ғана қолдануы мүмкін. Бұл пациенттер жиі есіктерге немесе есік жақтағыларға соқтығысады, мысалы, назардан тыс қалған жақтағы есік қаңқасына.

Әсерлер

Көп жағдайда назарда ұсталмайтындықтан, бір жақты назарсыздану ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Бартелдің АДЛ индексі бойынша өлшенгендей, функционалдық мүмкіндіктерге жас, жыныс, күш, инсульттың орны, тепе-теңдік, дене сезімі, танымдық қабілет және инсультқа дейінгі АДЛ жағдайынан гөрі оның кері әсері зор. Инсульттің алғашқы 10 күнінде оның болуы, бір жылдан кейін функционалдық жазылудың нашар болуын болжауда гемипарез, гемианопсия, жас, визуалды есте сақтау, сөздік есте сақтау және визуалды-конструктивті қабілет сияқты бірнеше факторлардан күштірек көрсеткіш болып табылады. Оң жарты шар зақымдалған науқастардың сол жарты шар зақымдалған науқастарға қарағанда екі есе көп құлауы мүмкін, бұл назарсызданудың салдары болуы ықтимал. Назарсыздануға ұшыраған науқастардың оңалтуы ұзаққа созылады және осыған ұқсас функционалдық жағдайдағы басқа науқастарға қарағанда күнделікті прогресі аз болады. Сондай-ақ, назарсыздануға ұшыраған науқастар ауыр афазия және оң жақ гемипарезі бар науқастарға қарағанда тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігі төмен.

Себептер

Мидың тері және маңдай бөліктеріндегі аймақтары назарды жұмылдырумен (ішкі түрде немесе көз қозғалысы, бас бұру немесе қол-аяқ созу арқылы) қарсы жаққа қарата байланысты. Есте қалмаудың ең тікелей себебі – самауры-терілік қосылыстың және артқы терілік қабықтың зақымдануы. Көру, есту, дене сезімі және иіс сезу салаларында кеңістіктің сол жағына назар аудармау көрініс береді. Гемипространдық есте қалмау көбінесе сезімталдық жетіспеушілігі ретінде байқалатын болса да (және көбінесе сезімталдық жетіспеушілігімен бірге жүреді), бұл негізінен сезімталдық ақпаратқа жеткілікті назар бөлмеу болып табылады. Гемипространдық есте қалмау сол жарты шардың зақымдануынан кейін анықталғанмен (соның салдарынан кеңістіктің оң жағы елеусіз қалды), ол оң жарты шардың зақымдануынан кейін көбірек кездеседі. Бұл айырмашылық мидың оң жарты шары кеңістіктік қабылдау және есте сақтау үшін, ал сол жарты шары тіл үшін маманданғанын көрсетеді, сонымен қатар екі жарты шар да оң көру өрісін артық өңдейді. Сондықтан оң жарты шар сол жарты шардың жоғалған функциясын толықтыра алады, бірақ керісінше емес. Есте қалмауды гемианопсиямен шатастыруға болмайды. Гемианопсия – негізгі көру жолдарының зақымдануынан туындайды, бұл ретинадан ми жарты шарларына ақпарат түсуін тоқтатады. Есте қалмау – өңдеу аймақтарына зақым келтіру. Ми жарты шарлары ақпаратты қабылдайды, бірақ өңдеуде түсініксіз қате бар.

Механизм теориясы

Зерттеушілер назарсыздықтың кеңістіктік назардың немесе кеңістіктік бейнелеудің бұзылуы екенін, тіпті бір жақты ми зақымдануынан туындайтын бағыттық бейімділікпен біріккен кеңістікке қатысты емес назар тапшылығы екенін талқылап келді.

Аумақтық көңіл

Ғарыштық назар – бір орналасқан нысандар екінші орналасқан нысандарға қарағанда өңдеу үшін таңдалатын процесс. Бұл теория бойынша, назарсыздану – көру қабыршағының бұзылуынан туындаған назар мен бағдардың бұзылуы ретінде қарастырылады. Бұл бұзылысқа шалдыққан пациенттер назарын және қозғалыстарын зақымдалған жаққа бұрады және көру өрістері сақталған болса да, қарсы жақтағы стимулдарды елемейді. Мұның салдарынан әсер етпеген жақтағы көру өнімділігі артады.

Аумақтық бейнелеу

Пространдық бейнелеу – мида кеңістіктің қалай бейнеленгені. Франция картасын жақсы білетін назарсыздау науқастан ел картасындағы Франция қалаларының аттарын картаның ойдағы образы және физикалық бейнесі арқылы атауын сұрады. Содан кейін бейне екі жағынан – ойда да, физикалық түрде де 180 градусқа бұрылды. Ойшағы бейнесімен назарсыздау науқастың жағдайы бейнеге сәйкес болды; яғни, карта бастапқы күйінде болғанда науқас Францияның шығыс жағындағы қалаларды атады, ал картаны ойша бұрғанда – батыс жағындағы қалаларды атады, себебі батыс жағалауы енді бейнеленген кеңістіктің оң жағында болды. Дегенмен, картаның физикалық көшірмесімен науқастың назары картаның бағытына қарамастан Францияның шығыс жағында болды. Бұл зерттеушілерді есте сақтаудағы бейнелерге қатысты назарсыздаулықтың экстраперсональды кеңістіктегі тітіркендіргіштерге қатысты назарсыздаулықтан ерекшеленуі мүмкін деген ойға жетеді. Зерттеу науқастың ұйқыдағы REM фазасындағы көз қозғалысын бақылау арқылы жүргізілді. Нәтижелер көрсеткендей, көз қозғалысының көп бөлігі оң жағына бағытталған, бұл оның түсіндегі бейнелерге де жартылай кеңістіктік назарсыздаулықтың әсер еткенін көрсетеді. Мысалы, сол жаққа бұрылуды сипаттамаған науқастың таныс маршрутты сипаттауы. Бұл контралезиялық жақтан нәрселерді сипаттаудағы сәтсіздіктің сөздік элементтерге де әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл зерттеулер кеңістікті бейнелеудің символдық емес, топологиялық екенін көрсетеді. Науқастан кітаптан бір бетті оқуын сұрауға болады. Науқас көзін сол жақ жиегіне бағыттай алмай, бетті ортасынан оқи бастайды. Науқасқа бір сөз ұсынғанда, ол сөздің іпсилезиялық бөлігін ғана оқиды немесе көрінбейтін бөлігін логикалық нәрсемен ауыстырады. Мысалы, оларға "жеміс" деген сөзді көрсеткенде, олар "жаңғақ" деп оқиды немесе "жаңғақ" деп айтады. Назарсыздаулықта көптеген механизмдер бұзылады. Бұл механизмдердің өзі назарсыздаулықты тудырмайды. Бұл науқастар дене, бас немесе торлы қабықтың орта сызығына сүйене отырып, зақымданудың қарама-қарсы жағын елемеуге бейім. Мысалы, олқылықты анықтау тестінде оң жақтағы эгоцентрикалық жартылай кеңістіктік назарсыздаулығы бар адамдар көбінесе оң жақтағы парақшада қателіктер жасайды, себебі олар оң жақ көріс өрісінің кеңістігін елемейді. Назарсыздаулықтың келесі ауқымы – "аллоцентрикалық" назарсыздаулық, онда адамдар жеке немесе жеке емес кеңістігін елемейді. Жеке кеңістік пациенттің қалыпты қол жетімділігі шегіндегі кеңістікке, ал жеке емес кеңістік дененің қазіргі байланысы немесе қол жетімділігі шегінен тыс объектілерге / ортаға қатысты. Бұл екі кең санатқа қосымша бөлуге болады. Өзін-өзі қадірсіз сезінген науқастар өздерінің сүйектерінің, бастарының немесе торлы қабықтарының сол жағындағы тітіркендіргіштерді елемеуі мүмкін. Мысалы, егер науқастарға бет-әлпетінің суретін ұсынса, олар суретті оң жақтан жоғары қарай бұрып, сол жақ суретті елемеуі мүмкін. Басқа бір мысалда, егер пациенттерге штанга ұсынылса, оң жақ сопақша жамбас зақымдануымен күтілетіндей, пациенттер штанганың сол жағын едәуір елемейтін болады. Егер штанга сол жағы оң жақта болғанда айналдырылса, пациенттер нысанның сол жағын елеулі түрде елемейтін болады, тіпті ол қазір кеңістіктің оң жағында болса да. Зерттеу барысында науқастарға жеті үшбұрышты екі массив ұсынылды. Бірінші массив оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай, ал екінші массив оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай жүретін. Эксперименттік сынақтардың бір бөлігінде массивтегі ортаңғы үшбұрышта бір жағында бос орын болды. Қатысушылар осы бос орынды байқау қабілеті бойынша сынақтан өтті және егер бос орын болса, бір жауап батырмасын, ал ол болмаса, екінші жауап батырмасын басу туралы нұсқау берілді. Екі рет бір мезгілде ынталандыру әдісі қолданылды, оның барысында науқастарды бір қолдың билегінің сол және оң жағына бір мезгілде жеңіл-желпі жанады. Пациенттерге қолдары төменге қарай және жоғары қарай қаратылған күйде тестілеу жүргізілді. Алайда бұл әдіс нистагм, бас айналу және құсу сияқты жағымсыз жанама әсерлерге әкеп соғады. Шиндлер мен оның әріптестері жасаған зерттеуде мойын бұлшық еттерінің тербелісі мойынның артқы бұлшық еттерінде қолданылып, көздің субъективті тікелей алға қарай бұрылуын болды. Емтиханға қатысушылар 15 рет бірінен соң бірі емделіп, қараусыздықтың әртүрлі аспектілері, соның ішінде орта сызықты қабылдау және сканерлеу кемшіліктері бойынша бағаланды. Зерттеу нәтижесінде мойын бұлшық еттерін ынталандырудың тиімді болуы мүмкін екеніне дәлелдер бар, әсіресе визуалды сканерлеу техникаларымен үйлестірілгенде. Жақсарту емдеу аяқталғаннан кейін 2 ай өткен соң байқалды. Басқа да жаңа емдеу мүмкіндіктеріне призмаларды қолдану, визуалды сканерлеу жаттығулары, ойша бейнелеу жаттығулары, бейне кері байланыс жаттығулары, дене бұру, гальвандық вестибулярлық стимуляция (GVS), транскраниалды магниттік стимуляция (TMS) және транскраниалды тұрақты ток стимуляциясы (tDCS) кіреді. Бұл жаңа емдеу мүмкіндіктерінің ішінде ең көп зерттелген араласу – призмалық адаптация және салыстырмалы түрде қысқа мерзімді қолданудан ұзақ мерзімді функционалдық пайда табуға дәлелдер бар. Дегенмен, бұл емдеу араласуларының барлығы (әсіресе стимуляциялық техникалар) салыстырмалы түрде жаңа және рандомизацияланған, бақыланатын сынақтар бойынша дәлелдер әлі де шектеулі. Бұл зерттеу саласында дәлелдерге негізделген тәжірибеге қосымша қолдау көрсету үшін қосымша зерттеулер қажет. Пирс пен Буксбаумның (2002) шолу мақаласында олар гемисфералық белсендіру тәсілдеріне қатысты дәлелдердің, яғни назарсыздаулық жағындағы ағзаны қозғауға бағытталған, әдебиетте қайшылықты екенін атап өтті. Авторлар бұл тәсілдің мүмкін шектеуі науқастардың назарсыздаулыққа ұшыраған ағзаны белсенді түрде қозғауының қажеттігі екенін атап өтеді, бұл көптеген науқастар үшін мүмкін болмауы мүмкін. Шешілген Индукциялық Терапия (CIT) әртүрлі зерттеулерде назарсыздаулықты жақсарту үшін тиімді, ұзақ мерзімді ем болып көрінеді. Дегенмен, CIT қолданылуы білезік және қолды кеңейтуді белсенді түрде бақылай алатын науқастармен шектеледі. Призмалық Көзілдірлер, Жартылай Көзілдірлер және Көзді жабу назарсыздаулық тесттерінде өнімділікті жақсартуға тиімді болып көрінеді. Калориялық Стимуляция емдеуі назарсыздаулықты жақсартуға тиімді болып көрінеді; алайда, әсерлер әдетте қысқа мерзімді болады. Шолу сонымен қатар оптокинетикалық стимуляцияның позициялық сезімді, моторлық дағдыларды, дене бағдарын және қысқа мерзімді назарсыздаулықты жақсартуға тиімді екенін көрсетеді. Калориялық Стимуляция емдеуі сияқты, оның тиімділігін көрсету үшін ұзақ мерзімді зерттеулер қажет болады. Дене Бұру Терапиясының бірнеше зерттеулері оның назарсыздаулық тесттеріндегі және Функционалдық Тәуелсіздік Шарасындағы (FIM) өнімділікті жақсартуға тиімді екенін көрсетеді. Көп зерттелмеген емдеу мүмкіндіктеріне визуалды өңдеудің дорсальды ағынына бағытталған емдеулер, ойша бейнелеу жаттығулары және мойын тербелісі терапиясы кіреді.