Гаутрек сағасы: Батырлық пен ақылсыздық туралы ертегілер жинағы

Кіріспе

Гаутрекс сагасы (Gautrek's Saga) – 13 ғасырдың соңында жазылған, бірақ тек кейінгі қолжазбаларда ғана сақталған скандинавиялық аңыз сагасы. Ол Батыс Геатландтың аңыздағы патшасы Гаутрек туралы дәстүрлі, көбінесе қызық әңгімелердің жинағы болып табылады және бұрыннан бар Гролф сагасы Гаутрексонар (Гаутрек ұлы Гролф сагасы) үшін шамамен алдын-алағы ретінде жасалған. Геаттардың патшасы туралы да қараңыз.

Қорытынды

Саганың қазіргі күйі толық емес көрінеді, себебі Гёталанд патшасы Гаутрек пен оның ұлдарына оқиға "Швецияда айтылғандай" қайта оралады деген уәде берілген еді, бірақ ол орындалмады. Шындығында, Грольф сағасы Гаутрекссонға сілтеме жасағаннан басқа, ұлдары туралы ештеңе айтылмаған. Алайда, Гаутрек көптеген әңгімелерде жомарттығы мен батылдығымен танымал болған, бірақ терең ойлау қабілетімен емес, саганың соңына жақын бір жерде айтылғандай. Автор осыған қатысты тағы да қызықты оқиғаларды қосуды жоспарлаған болуы мүмкін. Гаутрекс сағасының екі негізгі нұсқасы бар: көнерек болып көрінетін қысқа нұсқасы; және жақында жазылған сияқты ұзақ нұсқасы.

Қысқаша нұсқасы

Қысқа нұсқада Гаутрекрдің болашақ әкесі, Батыс Гёталандтың патшасы Гаути аң аулау кезінде жоғалып, түнді таңғажайып, ақылсыз, шет елдегі қарапайым адамдардың үйінде өткізеді: Skafnörtungr ("Skinflint") атымен танылған ашкөз шаруа, оның теңдей ашкөз әйелі Тётра ("Tatters") және олардың үш ұлы мен үш қызы. Сол түні Гаути Снотрадан Гаутрекрді дүниеге келтіреді, ол шаруаның үлкен қызы және отбасының ең ақылдысы деп есептеледі. Оқиға қорқынышты юморға толы, себебі отбасының мүшелері ең ұсақ нәрсе үшін өз-өздерін өлтіріп, Вальхеллдегі Одинге баратындарына сенеді, соңында Снотра мен оның баласы Гаутрекр ғана қалады. Сонда Снотра Гаутрекрді Гаутидің сарайына алып келеді; жылдар өткен соң, өлім төсегінде патша Гаути Гаутрекрді мұрагері етеді. Бұл бөлім кейде Dalafífla þáttr ("Қолпақтың ақымақтар ертегісі") деп аталады. Сага содан кейін халық аңызына ұқсас оқиғаға өтеді. Онда Рефр, жалқау шаруаның ұлы, әкесінің керемет өгізін ашкөз, бірақ ерекше ақылды Ярл Нериге сыйлық ретінде беруге мәжбүр болады және одан керісінше кеңес сұрайды. Ярл Нери әдетте сыйлықтарды қабылдамайды, себебі оларды қайтаруға тым ашкөз. Бірақ ол өгізді қабылдап, Рефке қайраткерлік тас береді, оған оны қалай пайдаланып, патша Гаутрекрден үлкен байлық алу керектігін айтады. Сагада Гаутректің Вендланд королі Харальдтың қызы Альфхильдрмен некелескені және Альфхильдрдің бірнеше жылдан кейін аурудан қайтыс болғаны айтылады, бұл қайғыға толы Гаутрекрді ақылдан бездіреді: ол мемлекеттік істерді елемей, барлық уақытын Альфхильдрдің қабірінің үстінде, бүркітін ұшырып өткізеді. Неридің кеңесі бойынша Рефр патшаға соқасын лақтыруға қажет болған сәтте Гаутрекрге қайраткерлік тасты сыйлайды; Гаутрекр дереу Рефке алтын жүзік сыйлайды. Рефр патшадан патшаға барады, әр жолы алдыңғы патшадан алған сыйлықтың бір бөлігін немесе барлығын береді, ал одан үлкен сыйлық алады, себебі патшалардың ешқайсысы "тасқа алтынмен саудаласатын" Гаутрекрден кем болғысы келмейді. Соңында, Неридің кеңесі мен айласы арқылы Рефр Гаутрекрдің қызы Хельганың қолына ие болады және Гаутрекрден Нери ұстаған графтыққа қол жеткізеді. Бұл оқиға көбінесе Gjafa Refs þáttr ("Сыйлық Рефр туралы әңгіме") деп аталады. Саганың қысқа нұсқасы король Гаутрекрдің Норвегияның Согн аймағындағы қуатты ханның қызы Ингибьёргке қайта үйленгені туралы әңгімемен аяқталады. Ингибьёрг жас князь Олафқа қарағанда, Гаутрекрдің даңқы мен жомарттығына басып, оны таңдайды. Гаутрекр бас тартып, ренжідіген Олафтың шабуылына тойтарыс береді, Ингибьёргке үйленеді және олардан Кетіл мен Хрольфр есімді екі ұл дүниеге келеді.

The shorter version begins by relating how Gautrekr's father to be, King Gauti of West Götaland, becomes lost while hunting, and spends the night in an isolated homestead of strange, arguably insane, backwoods bumpkins: a stingy farmer named Skafnörtungr ('Skinflint'), his equally stingy wife Tötra ('Tatters'), and their three sons and three daughters. That night Gauti fathers Gautrekr on Snotra, the eldest of the farmer's daughters and supposedly the most intelligent of the family. The account bristles with grisly humor as it relates how one by one the members of the family go on to kill themselves over the most trivial losses, believing that they will go to Óðinn in Valhöll, until at last only Snotra and her child Gautrekr remain. At that point Snotra takes Gautrekr to Gauti's court; years later, on his deathbed, King Gauti makes Gautrekr his heir. This section is sometimes referred to as Dalafífla þáttr ("The Tale of the Fools in the Valley"). The saga then shifts to a folk tale like account of how Refr, the lazy son of a farmer, forces his father's stupendous ox as gift upon the stingy but extraordinarily intelligent Jarl Neri and requests only Neri's advice in return. Jarl Neri normally never accepts gifts because he is too stingy to repay them. But he takes the ox and gives Ref a whetstone in return, telling him how to employ it as a gift to King Gautrekr to get greater wealth. The saga has mentioned Gautrek's marriage to Álfhildr, daughter of King Haraldr of Wendland, and Álfhildr's subsequent death by illness years later, which has driven the grieving Gautrekr somewhat out of his mind: ignoring all matters of state, Gautrekr spends all his time on Álfhildr's burial mound, flying his hawk. On Neri's advice, Refr gives the whetstone to Gautrekr at the moment that the king needs something to throw at his hawk; Gautrekr promptly gives Refr a gold ring. Refr goes on to visit king after king, in each case giving part or all of that which he received from the previous king, and getting in return a greater gift, since none of the kings want to be outdone by Gautrekr, who "gives gold in exchange for pebbles." At last, through Neri's advice and trickery, Refr gains the hand of Gautrekr's daughter Helga and an earldom that Neri held from King Gautrekr. This is often known as Gjafa Refs þáttr ('the story of Gift Refr'). The shorter version of the saga ends with an account of King Gautrekr's remarriage to the fair Ingibjörg, daughter of a powerful hersir in the Sogn region of Norway. Ingibjörg chooses Gautrekr for his fame and generosity, despite his age, over the young prince Óláfr who has also asked for her hand. Gautrekr fights off an attack by the rejected and disappointed Óláfr, marries Ingibjörg, and fathers two sons named Keti'l and Hrólfr with her.

Ұзын нұсқасы

Саганың жас және әлдеқайда жақсы танымал нұсқасы осы екі көңіл көтеретін әңгімені қамтиды, бірақ олардың арасына Скандинавия аңыздарының ең қатал және ең ерекше кейіпкері саналатын Старкадрдың тегі, дүниеге келуі және ертегілік ерліктері туралы әңгіме енгізілген. Бұл әңгіме кейде «Викар туралы әңгіме» (Víkars þáttr) деп аталады, және ол Старкадр туралы жоғалған сагадан алынған немесе қайта айтылған болуы мүмкін; онда Старкадрдың өзі жазғандай сезілетін көптеген өлеңдер бар, және ол трагедиямен аяқталады. Бұл бөлімнің ең жарқын эпизоды – Старкадрдың асырап алған әкесі Грани Атшашы түн ортасында асырап алған ұлын оятып, он бір адам кеңес өткізіп отырған аралға алып келеді, онда он екінші орындыққа отырып, өзін Один екенін жариялайды. Құдайлар Тор мен Один арасындағы ұзақ диалогта екеуі де Старкадрға кезекпен қарғыс пен нығмет береді. Бұл аяқталғаннан кейін, Один Старкадрдан өз сертіне адал, досы және игілігін тигізген Викар патшасын құрбан етуді талап етеді. Старкадр Викарды иілгіш бұзау ішегінен жасалған бауға мойнын байлап, жұмсақ қамыспен ұруға көндіреді, осылайша құрбандық сияқты бір нәрсені жасауға мәжбүрлейді. Алайда, құрбандық нағыз құрбандыққа айналады, өйткені бау арқанға, ал қамыс – найзаға айналады, Викар пышақталған күйде асылып қалады, ал Старкадр өз сертін өлтіргені үшін қайғы мен ұятқа қалады. Бұл ортаңғы бөлім стиль жағынан одан бұрынғы қуанышты әңгімелерден мүлдем өзгеше, сондықтан кейбіреулер оның енгізілуіне күмән келтіреді. Бір ғана анық байланыс бар – ол осы бөлімде маңызды рөл атқаратын Викар патша, ол келесі материалда маңызды рөл атқаратын Ярл Неридің әкесі, сондай-ақ онда кездесетін Швеция королі Эрик, Гролф Гаутрекссондар сагасында да маңызды тұлға болған. Дегенмен, бұл саганың барлық үш бөлімін байланыстыратын тақырыптар бар; мысалы, Старкадр мен Рефр екеуі де перспективасыз жастар, ал Нери мен Скафнортунг екеуі де ашкөздер. Саганың барлығы жомарттық туралы толғаныс сияқты: құдайларға құрбандық шалудың қажеті жоқ, ал ашкөздік мақтауға лайық емес – бірақ сый-сыйлық беру және алу, өзара алмасу желілеріне қатысу ғана бақытқа апаратын жол. Ұзақ нұсқада Гаутрекрдің қайта үйленуі туралы әңгіме жоқ, бірақ дәл осы оқиға Гролф Гаутрекссондар сагасының басында кездеседі.

The younger and much better known version of the saga includes these two lighthearted tales, but inserts between them an account of the ancestry, birth, and earliest exploits of Starkaðr, who is perhaps the grimmest and strangest of Scandinavian legendary heroes. This account, sometimes known as Víkars þáttr ("The Tale of Víkar"), was probably extracted or retold from a lost saga about Starkaðr; it contains extensive poetry, ostensibly by Starkaðr himself, and it ends tragically. A high point of this section is the evocative episode where Starkaðr's foster father Grani Horsehair awakens his foster son Starkaðr at about midnight, takes him to an island where eleven men are at council, and, sitting in a twelfth chair reveals himself as the god Óðinn. In a long dialogue between the gods Þór and Óðinn, the two alternately bestow curses and blessings upon Starkaðr. When this is done, Óðinn requires Starkaðr to sacrifice King Víkar, his sworn lord, friend, and benefactor. Starkaðr persuades Víkar to put his neck in a noose of stretchy calf intestines and be stabbed with a fragile reed, thus undergoing a mock sacrifice. Unfortunately, the sacrifice turns real when the noose becomes rope and the reed turns into a spear, leaving Vikar stabbed and hanged, and bringing down grief and disgrace on Starkaðr for killing his lord. This middle section is so stylistically unlike the happier stories that "bookend" it that some have questioned whether it should have been included at all. The only obvious link is because King Vikar, who appears prominently in it, is father of Jarl Neri who plays a very important role in the material following and also because Eirík king of Sweden, who appears in it, was prominent in Hrólfs saga Gautrekssonar. Nonetheless, there are themes that connect all three sections of this saga; for example, both Starkaðr and Refr are unpromising youths, and both Neri and Skafnortung are misers. The entire saga seems to be a meditation on generosity: sacrifice to the gods is useless, and stinginess is not admirable—but giving and receiving gifts, participating in networks of reciprocal exchange, is the way to good fortune. The longer version does not include the story of Gautrekr's remarriage, but essentially the same account appears at the beginning of Hrólfs saga Gautrekssonar.

Аналогтар

Снорри Стурлусон «Ynglinga» сағасында Гаути мен Гаутректі таныстырады, онда Гаути «Готланд (Гёталанд) атымен аталған» деп айтылады және ол Гаутрек Щедрыйдың әкесі ретінде көрсетіледі, ал ол патша Алгауттың әкесі, ал Алгаут патша Онүндтің қызы Гаутильдқа үйленген. Бұл Гаутректің шамамен 7-ші ғасырдың басында, Онүндтің әкесі Ингвармен немесе, мүмкін, Ингвардың әкесі Эйстейнмен бір замандас болуын көрсетеді, оның күндері, Снорридің сөзіне сүйенсек, Дания патшасы Хрольф Краки қайтыс болған. Шындығында, Хрольф Краки – сағада Рефтің барған патшаларының бірі. Рефтің тағы бір патшасы – Англияның Элласы, ал Дейраның тарихи королі Элла, аңыз бойынша Данияның Хрольф Кракисімен бір замандас болуы мүмкін. Дегенмен, Старкадқа қатысты бөлімде Швеция патшалары – ағайынды Алрек пен Эйрик, егер «Ynglinga» сағасындағы патшалардың ретіне сенсек, Гаутректің өмірін бірнеше буын бұрынға жылдырады. Алайда «Bósa saga ok Herrauds» (Херрауд пен Боси туралы саға) бойынша Гаутректің болжамды жартылай ағасы Хринг патша Харальд Вартуттың замандасы. «Гжафа Рефс тхаттр» Саксо Грамматикустың «Gesta Danorum» еңбегіндегі жақын параллельге ие. Майкл Чеснутт бұл параллельдерді былайша қорытындылады:

+Gesta Danorum (8.16:1 4) Gjafa Refs þáttr
Екі исландиялық, Рефо мен Беро, Норвегия королі Готоға келеді. Норвегиялық Реф, Готланд графы Нериге өгіз әкеледі. Сарайдағылар оны қысымға алады. Рефо патша Готрикус ең көп сыйлық беретін адам деп мәлімдейді. Граф патша Гаутрек Рефке сыйлық жасайды деп болжайды. Рефо патша Готрикусқа сапар шегеді. Рефур патша Гаутрекке сапар шегеді. Сарайдағылардың кейбіреуі күледі. Патша оған екі алтын жүзік сыйлайды. Патша оған алтын жүзік сыйлайды. [Жомарт патшаларға басқа сапарлар.] Рефо зұлым Ульвоны өлтіреді. Реф зұлым Рефнефрді жеңеді. Ол Норвегия королінің қызын алып қашады. Ол Готланд королінің қызына үйленеді. Кейін Рефо Готрикусқа қызмет етеді, бірақ ол Швецияда өлтіріледі. Реф Гаутрек графы болып тағайындалады, бірақ оның жас өлгені айтылады.

Танымал мәдениетте

1664 жылы швед тіліне аударылған сагадағы Эттарстапи суреті ерте заманауи Швецияда ішкі жартастарға сол аттың швед тіліндегі баламасы – Ättestupa деген атау беру әдетіне әкеп соқты. Сага Бьярни Бьярнасонның 2011 жылғы «Маннорд» романының маңызды шабыт көздерінің бірі болып табылады.