Кіріспе
1987 жылы Клайв Баркердің "Ад әлемi" фильмі 1986 жылдың соңында түсірілді. Баркер бастапқыда Coil электрондық музыка тобының фильмге музыкасын орындауын қалаған, бірақ продюсерлердің талабы бойынша фильмді Кристофер Янг жаңадан жазды. Coil тобының кейбір музыкалық тақырыптары Янгтың соңғы музыкалық қосымшасына енгізілді. "Ад әлемi" алғаш рет 1987 жылдың 10 қыркүйегінде Принс Чарльз кинотеатрында көрсетілді. Фильм 14,6 миллион долларлық табыс әкелді. Шығарылғаннан бері фильм сыншылардың пікірін екіге бөліп, бірақ көбінесе мақтауға ие болды. Одан кейін тоғыз жалғасы шықты, олардың алғашқы жетісінде Брэдли Pinhead рөлін қайта ойнады. 2022 жылы "Ад әлемi" атты франшиза жаңа форматта қайта жаңартылды.
Hellraiser was filmed in late 1986. Barker originally wanted the electronic music group Coil to perform the music for the film, but on insistence from producers, the film was re scored by Christopher Young. Some of Coil's themes were reworked by Young into the final score. Hellraiser had its first public showing at the Prince Charles Cinema on 10 September 1987. The film grossed $14.6 million. Since its release, the film has divided critics but generally received praise. It was followed by nine sequels, the first seven of which featured Bradley reprising his role as Pinhead. A franchise reboot, also titled Hellraiser, was released in 2022.
Сюжет
Мароккода генотипі бар Фрэнк Коттон, сыр шертетін қорап сатып алады. Үйінде, өзінің бос шатырынан Фрэнк жұмбақты шешеді және оны бөлшектеп, ілгектелген шынжырлар шығады. Қара шапан киген тұлға жұмбақты қайта орнатады және бөлме қалыпты күйге оралады. Кейіннен Фрэнктің інісі Ларри де сол үйге қоныс аударды. Ол екінші әйелі Джулиямен қарым-қатынасын қалпына келтіруге ниетті. Ларри Джулияның үйленер алдында оның інісі Фрэнкпен қарым-қатынаста болғанын білмейтін. Ларри мүшені жылжыту кезінде қолынан қаза тапқанда, оның қаны төбедегі еденге тамшылап, Фрэнкті жынды кейіпте қайта тірілтеді. Кейінірек Джулия Фрэнкті табады; әлі де оған деген құмарлығы бар, ол оның денесін қалпына келтіруге көмектесуге келіседі, сондықтан олар бірге қашып кетеді. Джулия барлардан еркектерді жинап алып, оларды үйдің төбесіне алып келіп, өлімге жаралайды. Содан кейін Фрэнк олардың өмірін құйып, денесін қайта қалпына келтіреді. Фрэнк Джулияға барлық сезімдік тәжірибелерді сарп еткеннен кейін, ол жаңа тәндік ләззаттың әлеміне кіруді қамтамасыз ететін жұмбақ қорапты іздегенін түсіндіреді. Бұл жұмбақ шешілгеннен кейін "ценобиттер" оны өте үлкен садомазохизмге ұшыратты. Керсти, Ларридің жасөспірім қызы және Фрэнктің немересі, Джулияның үйге ер адамды әкелгенін көріп, оның артына барып, Фрэнкті табады. Ол Фрэнктен қашып кетеді және жұмбақ қораппен қашып кетеді, көп ұзамай құлап түседі. Ауруханада оянған Керсти құштарлығынан қорапты ашып, өзі де білмей, кенобиттерді және Инженер деп аталатын жынды шақырады, ол одан аз ғана құтылып кетеді. Сенобиттердің басшысы (оларды жанкүйерлер "Пинхед" деп атайды) олардың періштелер мен жындар ретінде танылғанына қарамастан, олар жай ғана тәндік тәжірибелерді іздейтін басқа өлшемнен келген "барлаушылар" екенін және олар енді қайтып ауырсыну мен ләззат арасында айырмашылық жасай алмайтынын түсіндіреді. Олар Кирстиді өздерімен бірге өз әлеміне оралуға мәжбүрлеуге тырысқанда, ол Пинхедке Франк олардың қасынан қашып кеткенін айтады. Кенобиттер Кирстиді құтқарып, оның орнына Фрэнкті тұтқындауға келіседі, бірақ Фрэнк олардың қашып кеткенін мойындауы керек. Керсти үйге оралады, онда Фрэнк Ларриді өлтіріп, оның терісін киіп, оның жеке басын алады. Джулия оған Frank-тің терісі алынған өлімі деп саналатын нәрсесін көпіршікте көрсетеді. Кейін Кирсти үйдің төбесіндегі бөлмені тастап, есікті құлыптап шығады. Кенобиттер келіп, алданып қалмады, олар "бұны істеген" адамды іздеді. Керсти қашып құтылуға тырысады, бірақ оны Джулия мен Франк ұстайды. Франк өзінің шынайы жеке басын Кирстиге ашады және оның жыныстық ұсыныстары қабылданбаған кезде, ол өзінің жастық шағын толықтай қалпына келтіру үшін оны өлтіруді шешеді. Ол Джулияны қасақана пышақпен соғып, оны өкінбей құйып жібереді. Фрэнк Кирстиді шатырына қуып жетеді және оны өлтіру алдында, оның әкесі туралы мойындағанын естігеннен кейін, кенобиттер пайда болады. Олар оның іздеген адамы екенін біліп, шынжырлармен бұғаулап, сүйреп тастайды. Кенобиттер Керстиді екі есе алдап, оны алуға тырысқанда, ол Джулияның өлі қолынан жұмбақ қорапты алып, жұмбақ қорапты ашу үшін қажетті қозғалыстарды кері қайтарып, оларды қуып шығады. Керстидің жігіті Стив келеді және екеуі құлап жатқан үйден қашады. Кейін Кирсти ой-толғау қорапты жанып жатқан өртке лақтырады. Керстиді аңдып жүрген босқындар отқа кіріп, қорапты алып, қанатты скелетке айналып, ұшып кетеді. Қорапты Франкке салған саудагерге береді, ал ол оны басқа бір сатып алушыға ұсынады.
Кенобиттер
Кенобиттер – «Аспанға батып кеткен жүрек» повесінде, «Қызыл ізгі хабарлар» және «Аспанға батып кеткендер: Төлем» фильмдерінде, сондай-ақ «Аспанға батып кеткендер» сериясының он бір фильмінде кездесетін басқа өлшемді жандар. Олар өздерін «тәжірибелі аймақтарды зерттеушілер» деп атайтын және оларға шақырушыларға садамазохистік ләззат сыйлайтын, тозақтағы «Гаш ордені» деп аталатын діни сектадан шыққан. Автор Дэвид МакУильям кітаптағы кенобиттердің бейнесі, фильмдегі нұсқаларымен салыстырғанда, жыныстық тұрғыдан айқын сипатталғанын атап өтеді. Клэр Хиггинс ойнаған Джулия, Баркердің «Hellbound» повесінен кейін басты антагонист рөлін алып, сериалды жалғастыруы тиіс болды, бұл кенобиттердің рөлін екінші пландағы кейіпкерлерге дейін төмендетті. Алайда, жанкүйерлер Пинхедті бас рөлге шығарды, ал Хиггинс серияға оралудан бас тартты. Дэвид МакУильям «Ашгейт энциклопедиясында» кенобиттердің «сериал бойынша тұрақтылықты қамтамасыз ететінін, өйткені оқиғалар көбінесе жеке-жеке дамып келеді» деп жазады.
Саундтрек
Баркер бастапқыда электронды музыка тобы Coil-дің фильмге музыка орындауын қалаған, бірақ New World компаниясы бұл ұсынысты қабылдамады. Редактор Тони Рэндел Coil-дің орнына Кристофер Янгты фильмнің музыкасын жазуға ұсынды. Янг бұрын 1985 жылы түсірілген "Қошмар көшесі 2: Фреддидің кек алуы" және 1986 жылы Тобе Хупердің "Марстан келген шабуылшылар" фильмдеріне де музыка жазған болатын. "Hellraiser" фильмінің музыкасы 1987 жылы жарық көрді. AllMusic мәлімдемесіне сәйкес, бұл музыка Кристофер Янгтың "қорқыныш жанры үшін барлық идеяларын қолданбағанын" көрсетті, сондай-ақ Янг "Баркердің әсем стилін қызықты синтезатор эффектілерімен үйлестірілген готикалық музыкамен" жетілдірді. Фильм 18 қыркүйекте АҚШ және Канадада көрсетілді. "Hellraiser" алғашқыда Онтарио провинциясындағы Онтарио кино және бейне комиссиясы тарапынан тыйым салынды. 3:2 дауыспен фильм "қоғамдық нормаларға қайшы келетіндіктен толық мақұлданбады" деп шешілді. Бұл тыйым фильмдегі "қан төгілумен, қорқынышпен, адамгершілікке төтеп берумен және азаптаумен толы қатыгез, графикалық зорлық-зомбылық" салдарынан болды.
Үй медиасы
Солтүстік Америкада «Hellraiser» фильмі Anchor Bay Entertainment компаниясымен үш рет шығарылды, олардың барлығы фильмнің бастапқы 93 минуттық нұсқасы (бұл фильмнің DVD форматында шығарылған жалғыз нұсқасы). DVD-нің алғашқы нұсқасы минималды жиынтықпен шығарылды және қазір басылымнан шығып кетті. 2000 жылы THX стандартында жаңа 5.1 дыбыстық форматымен қайта шығарылды. Соңында, ол «Hellbound: Hellraiser II» фильмімен бірге 48 беттік түрлі түсті буклет және екі фильмнің театрлық постерлерінің көшірмелері бар лимиттік металл қорапта жарық көрді. Anchor Bay 2009 жылы фильмді Blu-ray форматында шығарды. Бұл нұсқада 20 жылдық мерекелік арнайы DVD-де болған барлық қосымша мүмкіндіктер сақталған. 2011 жылы фильм Image Entertainment компаниясымен «Midnight Madness» сериясы аясында Blu-ray форматында қайта шығарылды. Бұл нұсқада қосымша мүмкіндіктер жоқ. Алайда, содан бері Blu-ray-дің әртүрлі нұсқалары пайда болды, олардың қосымша мүмкіндіктері әртүрлі, бірақ көпшілігі бұрынғы DVD нұсқаларынан алынған. 2015 жылдың қазан айында Arrow Films компаниясы «Hellraiser» және «Hellbound: Hellraiser II», сондай-ақ «Hellraiser III: Hell on Earth» фильмдерін 2K сапасында жаңадан қалпына келтірілген және кеңейтілген қосымша мүмкіндіктер жинағымен, соның ішінде алғашқы екі фильм туралы толық метражды деректі фильмдер және Клив Баркердің екі қысқа фильмі бар «Scarlet Box» жинағында Ұлыбританияда шығарды. «Scarlet Box» жинағы Ұлыбританияда басылымнан шығып, бонус дискісіз үш фильмдік жинақпен алмастырылды. «Scarlet Box» жинағының АҚШ нұсқасы (осындай мазмұнмен) Arrow компаниясы 2016 жылдың 20 желтоқсанында шығарды. Фильмнің 30 жылдығын мерекелеу үшін Клив Баркер өзінің бастапқы «Hell Priest» тұжырымдамалық дизайнын Lead Cenobite кейіпкері үшін Composite Effects компаниясының ресми лицензиясымен маскаға бейімдеді. Осы маскалардың тек 30 данасы ғана жасалып, 2017 жылдың 24 наурызында сатылымға түсті. Мерекелік шаралар аясында «Hellraiser» фильмі 30 қазанда Blu-ray форматында Steelbook жинағында қайта шығарылды. Сонымен қатар, фильм 1987 жылы әлемдік премьерасын өткізген Prince Charles Cinema кинотеатрында көрсетілді. Кристофер Янгтың ремикстелген және жаңадан өңделген музыкалық шығармасы да мерекелік көрсетілімде таныстырылды.
Сыни жауап
Ұлыбританиядағы заманауи сын-пікірлерде Time Out London фильмді «Баркердің таңғажайып дебюті» деп атады, ол «қорқыныш атмосферасын құрады, таң қалдыратын эпизодтар жинақталған қарқындылықтың тізбекті реакциясында жарқырайды» және фильм «жылдам, зиялы және мазасыз қорқыныш фильмі» деген қорытынды жасады. The Daily Telegraph газеті «Баркер жоғары деңгейдегі қауіп-қатерге қол жеткізді» деп мәлімдеді. Melody Maker журналы оны «Британияда түсірілген ең жақсы қорқыныш фильмі» деп сипаттады. Ким Ньюман Monthly Film Bulletin журналына жазған мақаласында фильмнің ең айқын ерекшелігі – ол қорқыныш фильмдерінің (әсіресе, «Елм көшесіндегі қорқыныш» немесе «Зұлым өлілер» фильмдері) көбінесе комедиялық болатын дәуірдегі оның мән-жайы екенін атап өтті. The Washington Post фильмді «қараңғы, жиі мазасыз және кейде қорқынышты фильм» деп сипаттады, бірақ сонымен қатар «Баркердің көрінісі қағаздан кинолентаға толыққанды ауыспады» деп мәлімдеді. Кейбір кемшіліктері бар, әсіресе жақын планға түсірілген кадрлар мен жалпылама музыка, бірақ шынымен жаңашыл қанды сахналар да бар. Фильм кульминациялық бөлігінде құлдырайды, арнайы эффектілер мен жеңіске жетуге толы күлкілі соңмен аяқталады. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздан жартысын берді және оны «көптеген ұзақ, суық түндерде қорқыныш ретінде жасырынып, сатылған тауардың бір бөлігі» деп бағалады. «Бұл фильмді көріп, қорқынышпен күтесіз, себебі фильм толық метражды болады деген сезім күшейеді» және «бұл фильмде ешқандай зиялылық, стиль немесе мәні жоқ, ал нағыз қорқыныш – актерлердің оны сомдауға, ал техниктердің оның қиялының банкроттығын іске асыруға мәжбүр болуы» деді. Variety журналы Hellraiser фильмін «жақсы түсірілген, жақсы ойналған және визуалды эффектілер көбінесе шеберлікпен жасалған» деп мәлімдеді. Hellraiser олардың топ-100 тізімінде 80-орынды иеленді.
Оқиғалар және қайта жасау
Hellraiser тоғыз жалғастығымен жалғасты, оның алғашқы жетісінде Дуг Брэдли Pinhead рөлін тағы да ойнады. Клайв Баркер фильмнің алғашқы бөлігі шыққанға дейін оқиға мен кейіпкерлердің құқықтарын өндіріс компаниясына бергенін, оның осыншалықты сәтті болатынын білмегенін айтты. Hellraiser-ді қайта түсіру жоспарлары 2007 жылдың қазан айында жарияланды, сол кезде Александр Бустильо мен Джулиен Мори режиссерлік жасап, Баркер продюсерлікке, ал Маркус Данстан мен Патрик Мелтон сценарий жазуға жауапты болды. Мори мен Бустильо жобадан бас тартқаннан кейін Тодд Фармер мен Патрик Луссиер қосылды, өндіріс 2012 жылдың басында шығуы жоспарланған. Бірақ, құқықтарды сақтап қалу үшін Hellraiser: Revelations (2011) көрсетілгеннен кейін Фармер мен Луссиер енді қатыспады. 2018 жылы «Хэллоуиннің» сындық және коммерциялық сәттілігінен кейін Miramax Films жаңа Hellraiser бөлімдеріне қатысты жоспарларын растады. Фильм 2019 жылдың басында жасыл жарық алды, Дэвид Брукнер Бен Коллинз мен Люк Пиотровски жазған сценарий бойынша режиссерлік жасады. Ол 2022 жылдың қазан айында Hulu арнасында көрсетілді. HBO телеарнасында «Hellraiser» телесериалы жасалуда.