Кіріспе

Микроорганизмдерді өлтіретін немесе олардың өсуін тоқтататын дәрілік зат.

Антимикроб – микроорганизмдерді өлтіретін (микробицид) немесе олардың өсуін тоқтататын (бактериостатикалық агент) зат. Антимикробтық дәрілік заттарды олар негізінен әрекет ететін микроорганизмдерге қарай топтастыруға болады. Мысалы, бактерияларға қарсы антибиотиктер, ал саңырауқұлақтарға қарсы антифунгальдік препараттар қолданылады. Оларды функцияларына қарай да жіктеуге болады. Инфекцияны емдеу үшін антимикробтық дәрілік заттарды қолдану антимикробтық химиотерапия, ал инфекцияны алдын алу үшін қолдану – антимикробтық профилактика деп аталады. Антимикробтық агенттердің негізгі түрлері: аурудың таралуын болдырмау үшін тірі емес беттердегі микробтардың кең спектрін өлтіретін дезинфекциялық заттар (мысалы, ағартқыш сияқты таңдамалы емес агенттер), антисептиктер (тірі тіндерге қолданылады және хирургия кезінде инфекцияны азайтуға көмектеседі) және антибиотиктер (ағзадағы микроорганизмдерді жояды). Антибиотиктер термині бастапқыда тірі микроорганизмдерден алынған препараттарды ғана білдірген, бірақ қазір сульфанамидтер немесе фторхинолондар сияқты синтетикалық заттарға да қолданылады. Бұл термин бұрын антибактериялық препараттармен шектелгенімен (және медициналық қызметкерлер мен медициналық әдебиеттерде олардың синонимі ретінде жиі қолданылады), қазір оның мағынасы барлық антимикробтық препараттарды қамтиды. Бактерияға қарсы препараттар бактерияларды өлтіретін бактерицидтік препараттарға және бактериялардың өсуін баяулатуға немесе тоқтатуға мүмкіндік беретін бактериостатикалық препараттарға бөлінеді. Осыған байланысты антимикробтық технологияның одан әрі дамуы микробтардың өсуін тежеуден асып түсетін жаңа шешімдерге әкелді. Керісінше, кейбір кезеңдік орталар микробтармен жанасқанда оларды өлтіруге қабілетті болды. Антимикробтық препараттарды шамадан тыс пайдалану немесе дұрыс қолданбау антимикробтық резистенттіліктің дамуына әкелуі мүмкін.

Тарих

Микробқа қарсы препараттарды қолдану кем дегенде 2000 жылдан бері кең таралған практика. Ежелгі египеттіктер мен гректер инфекцияны емдеу үшін нақты саңырауқұлақтар мен өсімдіктерден алынған сығындыларды қолданған. 19 ғасырда Луи Пастер және Жюль Франсуа Жубер сияқты микробиологтар кейбір бактериялар арасындағы антагонизмді байқап, медицинада осы өзара әрекеттесуді бақылаудың пайдалылығын талқылады. Луи Пастердің ашыту және спонтанды жаралу жөніндегі жұмыстары анаэробты және аэробты бактерияларды ажыратуға мүмкіндік берді. Пастер жинаған мәліметтер Джозеф Листерді хирургиялық құралдарды стерильдеу және жараларды тазалау сияқты антисептикалық әдістерді хирургиялық процедураларға енгізуге итермеледі. Осы антисептикалық техникаларды енгізу хирургиялық процедуралармен байланысты инфекциялар мен салдарынан туындаған өлім-жітімнің санын күрт азайтты. Луи Пастердің микробиология саласындағы еңбегі антракс және құтыру сияқты өмірге қауіп төндіретін ауруларға қарсы көптеген вакциналар жасауға да әкелді. 1928 жылдың 3 қыркүйегінде Александр Флеминг демалыстан оралғанда, стафилококктармен толтырылған Петри ыдысының микробқа қарсы саңырауқұлақ Penicillium rubens салдарынан колонияларға бөлінгенін анықтады. Флеминг және оның әріптестері антимикробты бөліп алуға тырысты, бірақ 1929 жылы Британдық тәжірибелік патология журналында оның емдік потенциалын атап өтті. 1942 жылы Говард Флори, Эрнст Чейн және Эдвард Абрахам Флемингтің жұмысын пенициллинді медициналық мақсаттар үшін тазарту және алу үшін пайдаланды, осылайша 1945 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығына ие болды.

Бактерияға қарсы дәрілер

Бактериялық инфекцияларды емдеу үшін антибактериялық препараттар қолданылады. Антибиотиктер көбінесе бета-лактамдар, макролидтер, хинолондар, тетрациклиндер немесе аминогликозидтер деп жіктеледі. Олардың осы санаттардағы жіктелуі олардың антимикробтық спектріне, фармакодинамикасына және химиялық құрамына байланысты. Кейбір антибактериялық препараттарды ұзақ қолдану ішек бактерияларының санын азайтуы мүмкін, бұл денсаулыққа кері әсер етеді. Пробиотиктерді тұтыну және дұрыс тамақтану бұзылған ішек флорасын қалпына келтіруге көмектеседі. Ұзаққа созылған антибиотикалық емнен кейін жақсару қиындықтары бар пациенттерге, сондай-ақ қайталама Clostridioides difficile инфекцияларында нәжіс трансплантациясы қарастырылуы мүмкін. 20 ғасырда антибактериялық препараттарды ашу, әзірлеу және қолдану бактериялық инфекциялардан болатын өлім-жітімді азайтты. Антибиотик дәуірі 1936 жылы сульфанамидтерді емдік мақсатта қолданудан басталды, одан кейін 1945-1970 жылдар аралығындағы "алтын" кезең келді, сол кезде көптеген құрылымдық жағынан әртүрлі және жоғары тиімді препараттар ашылды және жасалды. 1980 жылдан бері клиникалық қолдануға жаңа антимикробтық препараттардың енгізілуі азайды, бұл жаңа препараттарды әзірлеу және сынаудың жоғары құнымен байланысты. Сонымен қатар, бактериялардың, саңырауқұлақтардың, паразиттің және кейбір вирустардың көптеген қолданылатын препараттарға қарсы тұру қабілетінің алаңдатарлықтай өсуі байқалады. Антибактериялық препараттар ең көп қолданылатын дәрілердің қатарында және дәрігерлер тарапынан жиі дұрыс емес қолданылатын препараттардың бірі, мысалы, вирустық респираторлық инфекцияларда. Антибактериялық препараттарды кеңінен және тиімсіз пайдалану салдарынан антибиотиктерге төзімді патогендердің таралуы үдеді, бұл жаһандық қоғамдық денсаулыққа қауіпті құрайды. Тұру мәселесі қазіргі антибактериялық препараттарға төзімді патогенді бактерияларға қарсы тиімді жаңа антибактериялық препараттарды іздеуді талап етеді. Бұл мақсатқа жетудің мүмкін болатын стратегияларына әртүрлі орталардан үлгілерді көбейту және қазіргі кезде белгісіз және өсірілмеген микроорганизмдер өндіретін биоактивті қосылыстарды анықтау үшін метагеномиканы қолдану, сондай-ақ бактериялық мақсаттарға бейімделген шағын молекулалық кітапханаларды әзірлеу кіреді.

Саңырауқұлаққа қарсы дәрілер

Саңырауқұлақтың өсуін тоқтату немесе алдын алу үшін антифунгальді препараттар қолданылады. Медицинада олар, мысалы, атлет аяғы, тері қышымасы және кандидоз сияқты инфекцияларды емдеу үшін қолданылады және сүтқоректілер мен саңырауқұлақ жасушалары арасындағы айырмашылықтарды пайдаланып жұмыс істейді. Бактериялардан өзгеше, саңырауқұлақтар да, адамдар да эукариоттар болып табылады. Осылайша, саңырауқұлақ және адам жасушалары молекулалық деңгейде ұқсас, сондықтан антифунгальді препараттың шабуылдайтын нысанасын табу қиын, ол организмде де бар. Осының салдарынан, осы препараттардың кейбіреулерінің жанама әсерлері болуы мүмкін. Препаратты дұрыс қолданбаса, кейбір жанама әсерлер өмірге қауіпті болуы мүмкін. Медицинада қолданылатыннан бөлек, антифунгальді препараттар ылғалды немесе сулы үй материалдарындағы есіктің саңырауқұлағын бақылау үшін де жиі ізделіп отырады. Бетке себілген натрий бикарбонаты (сода) антифунгальді әсер етеді. Содамен шашыратудан кейін немесе онысыз қолданылатын тағы бір антифунгальді ерітінді – сутегінің пероксиді және қалыпты бейтараптандыратын және споралардың таралуын болдырмайтын жұқа беттік қаптама. Кейбір бояулар ванна бөлмелері немесе ас үйлер сияқты ылғалдылығы жоғары жерлерде қолдану үшін қосымша антифунгальді агенттермен жасалады. Басқа антифунгальді беттік өңдеулерде көбінесе саңырауқұлақ өсуін тежейтін металл түрлері бар, мысалы, мыс, күміс немесе мырыш қосылған пигменттер немесе ерітінділер. Бұл ерітінділер әдетте олардың уыттылығына байланысты жалпы қолжетімді емес.

Вирусқа қарсы дәрілер

Вирусқа қарсы дәрілер – вирустық инфекцияларды емдеу үшін арнайы қолданылатын дәрілер тобы. Антибиотиктер сияқты, нақты вирусқа қарсы препараттар белгілі бір вирустарға ғана қолданылады. Оларды вируцидтерден ажырату қажет, себебі вируцидтер организм сыртында вирус бөлшектерін белсенді түрде жояды. Көптеген вирусқа қарсы препараттар ретровирустар, оның ішінде АИТВ инфекциясын емдеуге бағытталған. Маңызды ретровирусқа қарсы препараттардың қатарында протеаза ингибиторлары бар. Ең көп танымал ауыз қуысының және жыныс мүшелерінің герпесін қоздыратын герпес вирустары көбінесе нуклеозид аналогы ацикловирмен емделеді. Вирустық гепатит бес түрлі гепатотропты вирустардың (А-Е) салдарынан туындайды және инфекция түріне байланысты вирусқа қарсы препараттармен емделуі мүмкін. А және В гриппінің кейбір вирустары озельтамивир сияқты нейраминидаза ингибиторларына төзімділік танытып, жаңа препараттарды іздеу жұмыстары жалғасуда.

Паразиттерге қарсы дәрілер

Паразиттікке қарсы препараттар – лейшманиоз, малярия және Шагастың ауруы сияқты паразиттер (нематодалар, цестодалар, трематодалар және жұқпалы протозоалар) тудыратын жұқпалы ауруларды емдеуге қолданылатын дәрілік заттардың класы. Паразиттікке қарсы препараттарға метронидазол, йодохинол және альбендазол жатады.

Кең спектрлі терапия

Кең спектрлі терапиялық құралдар бірнеше патогендер класына қарсы тиімді. Мұндай терапиялық құралдар пандемия кезіндегі шұғыл ем ретінде қолдануға ұсынылған.

Фармацевтикалық емес

Микробқа қарсы препараттар ретінде химиялық және табиғи қосылыстардың кең ауқымы қолданылады. Органикалық қышқылдар мен олардың тұздары тағам өнімдерінде, мысалы, сүт қышқылы, лимон қышқылы, сірке қышқылы, ингредиенттер ретінде немесе дезинфекциялау үшін кеңінен қолданылады. Мысалы, сиыр етінің мәйітін қышқылмен шашырады, содан кейін жуады немесе бумен өңдейді, бұл Escherichia coli-дің таралуын азайтуға көмектеседі. Hg2+ және Pb2+ сияқты ауыр металл катиондарының микробқа қарсы белсенділігі бар, бірақ олар улы болуы мүмкін. Соңғы жылдары координациялық қосылыстардың микробқа қарсы активтілігі зерттелді. Дәстүрлі емшілер жұқпалы ауруларды емдеу үшін өсімдіктерді пайдаланған. Осы өсімдіктердің көптеген түрлері микробқа қарсы белсенділігі тұрғысынан ғылыми зерттелді, ал кейбір өсімдік өнімдері патогенді микроорганизмдердің өсуін тежейтіні анықталды. Бұл заттардың көптеген түрлері қазіргі қолданыстағы антибиотиктерден өзгеше құрылымдар мен әрекет ету механизмдеріне ие болып көрінеді, бұл қазіргі қолданыстағы препараттарға қарсы тұрақтылықтың аз болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Мыс

Мыс қорытпасының беттері табиғи түрде микроорганизмдерге қарсы қасиеттерге ие және E. coli және Staphylococcus сияқты микроорганизмдерді өлтіре алады. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі инфекцияларды бақылау мақсатында, қалыпты тазалау және дезинфекциялаумен қатар қолдану үшін микробқа қарсы мыс қорытпасы бетін тіркеуге рұқсат берді. Микробқа қарсы мыс қорытпалары қоғамдық гигиена шарасы ретінде кейбір денсаулық сақтау орындарында және метро жүйелерінде орнатылуда.

Эфирлік майлар

Көптеген эфир майлары, дәрілік өсімдіктер фармакопеясына енгізілген, микробқа қарсы белсенділікке ие деп есептеледі, ал лавр, корица, гвоздика және тимьян майлары тағамдық бактериялық патогендермен жүргізілген зерттеулерде ең қуаттысы болып табылады. Кокос майы да микробқа қарсы қасиеттерімен белгілі. Белсенді құрамына терпеноидтар және екіншілік метаболиттер жатады. Эфир майлары балама медицинада кеңінен қолданылса да, дәстүрлі медицинада қолданылуы шектеулі. Фармацевтикалық препараттардың 25-50% өсімдіктерден алынған болса да, олардың ешқайсысы микробқа қарсы препарат ретінде қолданылмайды, бірақ осы бағыттағы зерттеулер артты. Дәстүрлі медицинада қолданудың көбеюіне кедергі келтіретін факторлар: нашар реттеу және сапаны бақылау, қате таңбаланған немесе дұрыс анықталмаған өнімдер, сондай-ақ жеткізудің шектеулі әдістері.

Микробқа қарсы пестицидтер

АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) мәліметінше, және Федералды инсектицидтер, фунгицидтер және кеміргіштерге қарсы заңында белгіленгендей, микробтарға қарсы пестицидтер микробтардың өсуін дезинфекциялау, санитарлық тазалау немесе дамуын тежеу арқылы бақылауға, сондай-ақ бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар, балдырлар немесе шырыш тудыратын факторлардан тірі емес заттарды, өндірістік процестерді немесе жүйелерді, беттерді, суды немесе басқа химиялық заттарды ластанудан, бүлінуден немесе нашарлаудан қорғау үшін қолданылады. EPA ауруханалар мен үйлерде қолданылатын дезинфекциялаушы және санитарлық тазартатын заттар сияқты өнімдердің тиімділігін бақылайды. Осы бақылау жүйесіне халық денсаулығына арналған өнімдер де кіреді, оның ішінде ауыз су, жүзу бассейндері, тағамдарды санитарлық тазалау және басқа да қоршаған орта беттері үшін қолданылатын өнімдер. Бұл пестицидтер дұрыс қолданылған жағдайда адамдар мен қоршаған ортаға қанағаттандырмас салдары тигізбейді деген үмітпен тіркеледі. Нарыққа шыққаннан кейін де EPA оларды бақылауды және бағалауды жалғастырады, олардың халық денсаулығын қорғаудағы тиімділігін сақтайтынын қамтамасыз етеді. EPA реттейтін халық денсаулығы өнімдері үш санатқа бөлінеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сияқты ұйымдар олардың қолданылуын күрт азайтуға шақырады, осылайша осы мәселеге қарсы күресуге болады. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының 2010 жылғы есебінде денсаулық сақтау қызметкерлері микробтарға қарсы пестицидтерге қатысты қауіпсіздік шараларын жақсарту үшін қадамдар жасай алады делінген. Жұмысшыларға қолғаптар мен қорғау көзілдірігі сияқты жеке қорғаныс құралдарын кию арқылы осы заттарға ұшырауды азайту ұсынылады. Сонымен қатар, EPA оларды пайдалану қауіпсіз деп санайтынын ескере отырып, пайдалану жөніндегі нұсқауларды дұрыс орындау маңызды. Қызметкерлерге денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар туралы хабардар ету және оларға әсер еткен жағдайда медициналық көмекке жүгінуге кеңес беру қажет.

Озон

Озон ауада, суда және өндірістік жабдықтардағы микроорганизмдерді өлтіре алады және ас үйдің ауа тарту жүйесі, қоқыс жинау бөлмелері, май ұстағыштар, биогаз станциялары, сарқынды суды тазарту қондырғылары, тоқыма өндірісі, сыра қайнату зауыттары, сүт өнімдерін өндіруші кәсіпорындар, тағамдық және гигиеналық өнімдерді жасау, фармацевтикалық өнеркәсіп, суды бөтелкеге құю зауыттары, жануарлар бағы, қалалық су тасымалдау жүйелері, жүзу бассейндері мен демалыс орындары, киімдерді тазарту және үй ішіндегі көбелекке және жағымсыз иіске қарсы күресу сияқты жағдайларда қолданылады.

Микробқа қарсы скрабтар

Микробқа қарсы скрабтар иіс пен дақтардың жиналуын азайтады, соның салдарынан олардың қызмет ету мерзімі ұзарады. Бұл скрабтар түрлі түстер мен стильдерде де қолжетімді. Микробқа қарсы технология жылдам дамып жатқандықтан, бұл скрабтар кеңінен таралған, әрі жыл сайын одан да жетілдірілген үлгілері нарыққа шығады. Бұл бактериялар кеңселердегі үстелдерге, демалыс бөлмелеріне, компьютерлерге және басқа да ортақ пайдаланылатын техникаға таралуы мүмкін. Бұл МРСА сияқты жұқпалы аурулардың пайда болуына және олардың таралуына әкелуі мүмкін, ал оларды емдеуге денсаулық сақтау жүйесі жылына 20 миллиард доллар жұмсайды.

Галогендер

Хлор, йод, фтор және бром сияқты элементтер табиғаты бойынша металл емес және галогендер отбасын құрайды. Бұл галогендердің әрқайсысының әртүрлі микробқа қарсы әсері бар, оған pH, температура, контактілік уақыт және микроорганизмдердің түрі сияқты факторлар әсер етеді. Хлор мен йод ең көп қолданылатын екі антимикробтық зат. Хлор су тазарту станцияларында, фармацевтика және тамақ өнеркәсібінде дезинфекциялау құралы ретінде кеңінен қолданылады. Қалдық суларды тазарту қондырғыларында хлор дезинфекциялау үшін жиі қолданылады. Ол еріген ластағыштарды тотықтырады және бактериялар мен вирустарды өлтіреді. Бактериялық спораларға қарсы да өте тиімді. Оның әрекет ету механизмі – микроорганизмдердегі байланыстарды бұзу. Бактерия ферменті хлорлы қосылысқа тап болғанда, молекуладағы сутек атомы орын ауыстырып, хлормен алмастырылады. Бұл ферменттің функциясын өзгертеді, нәтижесінде бактерия өледі. Йод көбінесе стерилизация және жараларды тазалау үшін қолданылады. Йодты құрайтын үш негізгі антимикробтық қосылыс – спирттік йод ерітіндісі, йодтың сулы ерітіндісі және йодофорлар. Йодофорлар бактерицидтік қасиеттері жоғары және теріге қолданғанда азырақ тітіркендіретіндіктен антисептик ретінде қолданылады. Йод бактериялық спораларды өлтіре алмайды, бірақ йодофорлар оларды тежей алады. Йод жасушаларға еніп, ақуыздарды, генетикалық материалды және май қышқылдарын тотықтырғанда микроорганизмдердің өсуі тежеледі. Бром да су тазарту станцияларында қолданылатын тиімді микробқа қарсы зат. Ол хлормен қосылғанда S. faecalis сияқты бактериялық спораларға қарсы өте тиімді.

Алкогольдер

Алкогольдер дезинфекциялау және антисептика ретінде жиі қолданылады. Алкогольдер вегетативтік бактерияларды, көптеген вирустарды және саңырауқұлақтарды өлтіреді. Этил спирті, n-пропанол және изопропил спирті – ең көп қолданылатын микробқа қарсы заттар. Метанол да дезинфекциялауға қолданылады, бірақ ол өте улы болғандықтан көбінесе қолданылмайды. Эшерихия коли, Сальмонелла және Staphylococcus aureus – алкогольдердің өсуін тежей алатын бактериялардың бірнеше мысалы. Алкогольдер қабықшасы бар вирустарға қарсы жоғары тиімділікке ие (60–70% этил спирті), ал 70% изопропил спирті немесе этанол микробқа қарсы зат ретінде өте тиімді. Судың қатысуымен 70% спирт ақуыздардың коагуляциясына (қатуына) себеп болып, микробтардың өсуін тежейді. Алкогольдер спораларға қатысты тиімділігі төмен. Әсер ету механизмі – ақуыздарды денатурациялау. Алкогольдер ақуыз құрылымындағы сутекті байланыстарға бөгет жасайды. Алкогольдер сондай-ақ микроорганизмдердегі липидті мембраналарды ерітеді. Жасуша мембранасын бұзу – жасуша өліміне көмектесетін алкогольдің тағы бір қасиеті. Алкогольдер арзан және тиімді микробқа қарсы заттар. Олар фармацевтикалық өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. Алкогольдер қолға арналған антисептиктерде, антисептиктер мен дезинфекциялау құралдарында жиі қолданылады.

Фенолдар және фенол қосылыстары

Фенол, сондай-ақ карбола қышқылы деп те аталады, микробқа қарсы зат ретінде қолданылған алғашқы химиялық заттардың бірі болды. Оның жоғары антисептикалық қасиеттері бар. 0,1–1% концентрацияда бактериостатикалық, ал 1–2% концентрацияда бактерицидтік/құбыршаққа қарсы әсер етеді. 5% ерітінді 48 сағат ішінде көкқуыс спораларын өлтіреді. Фенолдар көбінесе ауызды шаюға арналған ерітінділерде және үй тазалау құралдарында қолданылады. Олар бактериялардың, саңырауқұлақтардың және вирустардың кең спектріне қарсы белсенді. Бүгінде фенолдың тимол және крезол сияқты туындылары қолданылады, себебі олар фенолға қарағанда аз уытты. Бұл фенолдық қосылыстардың құрамында бензол сақинасы және –OH тобы бар. Олардың антимикробтық белсенділігі жоғары. Бұл қосылыстар микроорганизмдердің өсуін тежеп, олардың денатурациясына әкелетін ақуыздарды тұндырады, сондай-ақ микроорганизмдердің жасушалық мембранасына еніп, оны бұзады. Фенолдық қосылыстар ферменттерді деактивациялап, микробтық жасушалардағы аминқышқылдарын зақымдауы мүмкін. Мысалы, фентихлор сияқты фенолдар, бактерияға және саңырауқұлаққа қарсы зат ретінде саңырауқұлақ инфекциясын емдеу үшін ауыз арқылы қолданылады. Триклозан грамположительный және грамтеріс бактерияларға қарсы өте тиімді. Гексахлорофен (бисфенол) – беттік белсенді зат ретінде қолданылады. Оның антисептикалық қасиеттері болғандықтан, сабындарда, қолды жууға арналған құралдарда және теріге арналған өнімдерде кеңінен қолданылады. Сондай-ақ, ол стерилизациялау құралы ретінде де қолданылады. Крезол – тиімді микробқа қарсы зат және ауызды шаюға арналған ерітінділерде және жөтелге арналған препараттарда кеңінен қолданылады. Фенолдар Staphylococcus epidermidis және Pseudomonas aeruginosa сияқты бактерияларға қарсы жоғары антимикробтық белсенділікке ие. 2-фенилфенолдың сулы ерітіндісі жемістерді қаптау үшін суға батыру кезінде қолданылады. (Дегенмен, ол қаптау материалдарында қолданылмайды.) Ихлофф және Калицки 1961 жылы осылай өңделген жемістердің қабығында аз, бірақ өлшенетін мөлшерде қалдықтар табылғанын анықтады.

Алдегидтер

Олар бактерияларға, саңырауқұлақтар мен вирустарға қарсы өте тиімді. Алдегидтер сыртқы мембрананы бұза отырып, бактериялардың өсуін тежейді. Олар хирургиялық құралдарды дезинфекциялау және стерильдеу үшін қолданылады. Өте улы болғандықтан антисептиктерде қолданылмайды. Қазіргі уақытта дезинфекциялық биоцид ретінде кеңінен қолданылатын альдегидтер тек үш түр: глютаралдегид, формальдегид және ортофталальдегид (OPA). Көптеген басқа альдегидтердің де микробқа қарсы белсенділігі жоғары екені дәлелденгеніне қарамастан, олардың ұзақ әсер ету уақыты болғандықтан, көбінесе басқа дезинфекциялау құралдары артықшылыққа ие.

Жылу

Микроорганизмдердің өсуі үшін ең төменгі, оңтайлы және ең жоғары температуралар болады. Жоғары және төмен температуралар физикалық бақылау құралдары ретінде қолданылады. Әртүрлі организмдер жылуға немесе температураға әртүрлі төзімділік немесе сезімталдық көрсетеді – мысалы, бактериялық споралар көбірек төзімді, ал вегетативті жасушалар аз төзімді және төмен температурада оңай өлтіріледі. Микроорганизмдерді өлтіру үшін жылуды пайдаланатын тағы бір әдіс – фракциялық стерилизация. Бұл процесте 100 градус температурада бір сағаттан бірнеше күн бойы әрқайсысын ұстап тұру қажет. Фракциялық стерилизация тиндализация деп те аталады. Бұл әдіспен бактериялық спораларды өлтіруге болады. Құрғақ және ылғалды жылу микробиологиялық өмірді жоюда тиімді. Мысалы, джем сияқты консервілер сақтауға арналған банкаларды әдеттегі пеште қыздыру арқылы стерильдеуге болады. Жылу пастеризацияда да қолданылады, бұл сүт, ірімшік, шырындар, шарап және сірке су сияқты тағамдардың бұзылуын баяулату әдісі. Мұндай өнімдер белгілі бір температурада белгілі бір уақыт бойы қыздырылады, бұл зиянды микроорганизмдердің санын қысқартады. Төмен температура микробиологиялық метаболизмді баяулату арқылы микробиологиялық белсенділікті тежеу үшін де қолданылады.

Сәулелену

Азық-түліктер зиянды патогендерді өлтіру үшін көбінесе сәулелендіріледі. Микроорганизмдердің өсуін тежеу үшін екі түрлі сәуле қолданылады: иондаушы және иондаушы емес сәулелер. Тамақ өнімдерін стерильдеу үшін кобальт-60 (гамма сәуле шығарушы), электрондық сәулелер және рентген сәулелері сияқты сәулелердің кең таралған көздері пайдаланылады. Ультракүлгін сәуле ішуге жарамды суды кішкентай жеке қолданыс жүйелерінде де, ірі қалалық су тазарту жүйелерінде де дезинфекциялау үшін қолданылады.

Құрғату

Құрғату дегидратация деп те аталады. Ол – қатты құрғақ күй немесе қатты құрғату процесі. Бактериялар, ашытқылар және көкжасылдар сияқты кейбір микроорганизмдер өсуі үшін су қажет. Құрғату судың мөлшерін кептіріп, осылайша микробиалды өсуді тежейді. Судың қолжетімділігімен бактериялар өсуін жаңартады, сондықтан құрғату бактериялардың өсуін толығымен тоқтатпайды. Осы процесті жүзеге асыруға арналған құрал – құрғату камерасы (десикатор) деп аталады. Бұл процесс тамақ өнеркәсібінде кеңінен қолданылады және тағамды сақтаудың тиімді әдісі болып табылады. Құрғату фармацевтикалық өнеркәсіпте вакциналар мен басқа да өнімдерді сақтау үшін де жиі қолданылады.

Микробқа қарсы бет

Микробқа қарсы беттер микроорганизмдердің өсу мүмкіндігін тежеу немесе химиялық (мыс уыттылығы) немесе физикалық процестер (клетка қабырғаларын жарып жіберетін микро/нано тіректер) арқылы оларды жою мақсатында жасалған. Бұл беттер ең алдымен денсаулық сақтау саласы үшін маңызды. Тиімді микробқа қарсы беттерді жобалау үшін микробтардың бастапқы бетке жабысу механизмдерін жан-жақты түсіну қажет. Бұл механизмдерді зерттеу үшін молекулалық динамикалық модельдеу және уақыт өте келе түсірілім жасау әдетте қолданылады.

Осмостық қысым

Осмостық қысым – жартылай өткізгіш мембрана арқылы еріткіштің жоғары концентрациялы аймақтан төмен концентрациялы аймаққа өтуін тоқтатуға қажетті қысым. Егер еріген заттардың концентрациясы клетка ішінде сыртқы ортадан жоғары болса, клетка гипотоникалық ортада болып есептеледі және су клеткаға ағып кіреді.