Кіріспе
Меджибиж қаласы (Меджибиж; Międzybóż; Medschybisch;), бұрын Межибоже, – Украинаның батысындағы Хмельницкий облысындағы ауылдық жерлесім. Ол Хмельницкий ауданында, Хмельницкийден 25 шақырым қашықтықта, Хмельницкий мен Винница арасындағы басты тас жолда, Оңтүстік Буг және Бужок өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Меджибиж бұрынғы Подолия провинциясының маңызды қаласы болған. Оның аты "межбужье" сөзінен шыққан, яғни "Буженка (және Буг) өзендері арасында" деген мағынаны білдіреді. Бұл еврей хасидтік мистикалық діни қозғалысының туған жері ретінде танымал. Меджибиж Меджибиж елді мекендік бірлестігінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады, ол Украинаның бірлестіктерінің бірі. Қазіргі халық саны: 1731 адам (2001 жылғы халық санағы).
the town
Medzhybizh (Меджибіж; Międzybóż; Medschybisch; ), formerly Mezhybozhe, is a rural settlement in Khmelnytskyi Oblast, western Ukraine. It is located in Khmelnytskyi Raion, 25 kilometres from Khmelnytskyi on the main highway between Khmelnytskyi and Vinnytsia at the confluence of the Southern Buh and Buzhok rivers. Medzhybizh was once a prominent town in the former Podolia Province. Its name is derived from "mezhbuzhye", which means "between the Buzhenka (and the Buh) Rivers". It is known as the birthplace of the Jewish Hasidic mystical religious movement. Medzhybizh hosts the administration of Medzhybizh settlement hromada, one of the hromadas of Ukraine. Current population: 1,731, (2001 census).
Түрік билігі мен кейінгі поляк кезеңі
Қазақтардың көтерілісінен әлсіреген Подолияға 1672 жылы Түркия шапқындап кірді және басып алды. Меджибиж "Межибужи" атауымен Каминьецкий түрік еалатының құрамына енді, сондай-ақ Межибужи, Полоскируф, Чорностуруф және Константин нахияларымен бірге санжақ орталығы болды. 1682 жылы Ян Собиеский басқаруымен поляктар Меджибижді қайта басып алды. Дегенмен, поляктар 1699 жылға дейін толық бақылауға ие бола алмады, себебі қала поляктар мен түріктер арасындағы үздіксіз қақтығыстардың салдарынан жиі қирады. Меджибиж түріктерден қайта алынғаннан кейін, 17-18 ғасырларда өзінің алтын ғасырын басынан өткерді. Сиеневский және кейін Чарториски отбасыларының билігінде қала гүлденді. Меджибиж бірнеше Хайдамак шабуылынан сәтті қорғалды. 18 ғасырдың ортасына қарай Меджибиж Подилия провинциясының әкімшілік орталығына айналды. Онда 5000-ге жуық халқы болды, оның ішінде 2500-і еврейлер еді.
Çornosturuf and Konstantın. In 1682, Medzhybizh was recaptured by the Poles under Jan Sobieski. However, Poles did not regain full control until 1699 because the town was frequently ravaged by ongoing struggles between the Poles and Turks. After Medzhybizh was recaptured from the Turks, it went through what many consider its golden age during the 17th and 18th centuries. Under the Sieniawski family and later the Czartoryski family, the town prospered. Medzhybizh successfully defended itself from several Haidamak attacks. By the mid 18th century, Medzhybizh was the seat of power in Podilia Province. It had a population of nearly 5,000 of which there were 2,500 Jews.
Тадеуш Костюшко Меджибижда
1790 жылы 45 жастағы Костюшко, осы жерде гарнизонмен орналасқанда, 18 жастағы Текла Зуровскаға ғашық болды. Олардың бірнеше махаббат хаттары сақталған. Костюшконың жасы мен байлығының жетіспеуіне байланысты, ата-анасы олардың үйленуіне келіспеді, әйтсе де, Текла да оған жауапты сезіммен қарады.
Ресей билігі
1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі кезінде Меджибиж Ресейдің қолына түсті. Чарториски әулеті қаланың иесі болып қала берді, бірақ 1831 жылы князь Адам Чарториски елден қуылды. Ресей үкімдігі кезінде Подилияның билік орталығы Меджибижден Каменец-Подольскийге көшті. Темір жол желісі қаланың оңтүстігінен өтті, сондықтан Меджибиждің экономикасы нашарлады. Ал, жақын орналасқан Летичев қаласы гүлденді. 1880-жылдардың соңынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Меджибиж әскери оқиғалардың орталығы болды, оның қамалында маңызды гарнизон орналасты. 1846 жылғы қазан айында археологиялық экспедицияға қатысқан атақты украин ақыны Тарас Шевченко қалған жерін еске алу тақтасы көрсетеді. Осы жерде ол өзінің танымал "Розрыта могила" – "Тоңылған қабір" өлеңін жазды.
Кеңес өкіметі
1917 жылғы большевистік революциядан кейін, аймақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін неміс және венгр әскерлерімен басылып алынды. Меджибиж 1919-1922 жылдардағы Ресей азамат соғысы (Украина азамат соғысы) кезінде көптеген погромдарға ұшырады. Қала түрлі уақыттарда большевиктер, украин ұлтшылдары, поляктар немесе ақтардың әскери жасақтары бақылауына өтіп отырды. Осы погромдар кезінде қалған мүлкі де тоналып, бүкіл аймақ қирап қалды. 1922 жылдан бастап Кеңес үкіметі тұсында аймақтың экономикасы жақсарды. Электр энергиясы, мектептер, жолдар және басқа да инфрақұрылымдар салынды. Меджибиж маңында бірнеше колхоз құрылды. 1930 жылдардың басында, үкіметтің шаруалардың ұжымдастыруға қарсылығын жоюға жасаған қысымы Украина бойынша ашаршылыққа алып келді. Жақында Меджибиж қаласында Голодомор құрбандарының есімін сақтайтын музей ашылды. Музейде колхозға қосылуға қарсылық көрсеткен ауыл тұрғындарының атылуына қатысты аймақтың түпнұсқа құжаттары жиналған.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы 8 шілдеде Барбаросса операциясы барысында Меджибиж қаласы неміс әскерлеріне салыстырмалы түрде аз қарсылықпен түсті. 1944 жылы 24 наурызда Кеңес әскерлері босатқанға дейін қала неміс оккупациясы астында болды. Меджибиж маңызды шығыс-батыс бағытындағы жабдықтау жолының үстінде орналасқан еді, неміс басқыншыларының әкімшілігі оны автобанға ұқсас тас жолға айналдыруды жоспарлаған. Бұл жол тікелей Проскуров (қазіргі Хмельницкий) қаласынан, батысқа қарай Германияға және шығыс майданға қарай Винница қаласына дейін созылды. Винницада Гитлер 1942-1943 жылдар аралығында кеңестік аумақтағы бас штабының бункерін орналастырған, онда ол жеке соғысты басқарды. Неміс нацистері Меджибиж және Летичив қалаларында еврей геттоларын құрды, бұл Тодт ұйымына жол салу жобасына құл еңбекпен көмектесуге мүмкіндік берді. Осы ерекше жобаның арқасында Меджибиж айналасындағы көптеген қауымдарға қарағанда еврей халқын ұзақ сақтап қалды, онда Einsatzgruppen бөлімшелері неміс оккупациясы басталғаннан кейін еврейлердің барлық халқын өлтірді. 1942 жылдың жазында жол құрылысы аяқталғаннан кейін Einsatzgruppen бөлімшелері шақырылды және 1942 жылдың 21 тамызы мен 31 қазаны аралығында геттодағы барлық еврейлерді өлтірген үш жаппай ату оқиғасы болды. Кеңес билігінің мәліметінше, қаланың батысындағы шатқалдарда барлығы 2558 еврей өлтірілді. Роман Шухевич, «Нахтигалл» батальонының командирі Меджибиж қаласында тоқтады және Ярослав Стецко босатылғанға дейін нацистер үшін кеңестік әскерлерге қарсы күресуден бас тартты. Батальон қарусыздандырылып, Германияға жіберілді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Кеңес өкіметі
1959 жылы бас Успен соборы бұзылды, ал тастары қала маңындағы шаруашылықтарға дейін жолдар салуға қолданылды. 1965 жылы Доминикан соборы жарылыс арқылы қиратылды.
Меджыбиж қазіргі кезде
2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Меджибиж Летичів ауданына қарасты. Аудан 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында таратылды, нәтижесінде Хмельницкий облысының аудандарының саны үшке дейін азайтылды. Летичів ауданының аумағы Хмельницкий ауданына қосылды. 2024 жылдың 26 қаңтарына дейін Меджибиж қала типтес поселке мәртебесіне ие болды. Осы күні жаңа заң күшіне еніп, бұл мәртебе жойылды және Меджибиж ауылдық поселкеге айналды. Бедезде Голодомор құрбандарын еске алуға арналған ірі мұражай орналасқан. 1930-1932 жылдардағы трагикалық оқиғаларды түсіндіретін бірнеше экспозициялар бар. Қаланың украин тарихына арналған шағын мұражай да қалада орналасқан. Бірнеше еврейлік нысандар қалпына келтірілуде немесе жақында жаңартылды, себебі олар маңызды еврей туристік орталықтарына айналды. Ескі еврей зиратында қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Ондағы танымал қабірлер қазіргі заманғы құрылыспен қорғалған. Аптер раввинінің синагогы қазіргі уақытта жөндеуден өтуде. Бешт синагогының толыққанды қайта құрылысы жақында оның бастапқы орнында салынды. 2012 жылы жаңа "хахносас орхим" ғимараты салынды, ал 2015 жылы Шавуот мерекесіне сәйкес келетін Баал Шем Товтың "Йом Хиллула" күнінде 200-ден астам қонаққа арналған қосымша ғимарат пайдалануға берілді. "Охолей Цадиким" ұйымының өкілі Исруэль Мейр Габбай Баал Шем Тов шомылған бұлақтың жанына миква салды. Жобаны жүзеге асыруға бес жыл кетті және шамамен 500 000 АҚШ доллары жұмсалды. Мұражайға тәулік бойы кіруге болады.
Яһуди тарихы мен мәдениеті
Меджибиж Украинадағы еврей мәдениетінің орталығы болды. Меджибиждегі еврейлер туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырдың басына дейін жетеді. Онда Польша патшалары түрлі еврейлерге ерекше жеңілдіктер бергені, соның ішінде 1566 жылы патша Сигизмунд II Август Меджибиж еврейлеріне мәңгілік салықтан босату туралы жарлық шығарғаны айтылған. Еврей зиратындағы ең ерте жерлеу 1555 жылға дейін соғады. 17-20 ғасырларда Меджибиж қаласында көптеген көрнекті раввиндер өмір сүрген. Меджибижді мекен еткен ең алғашқы маңызды раввин – раввин Йоэль Сиркес (1561–1640), сол кездегі иудаизмнің маңызды тұлғасы. Ол 1604 жылдан 1612 жылға дейін Меджибижде тұрды. Меджибиждің ең маңызды хасидтік раввині – хасидизмнің негізін қалаушы раввин Исраэль бен Элиэзер Баал Шем Тов "Бешт" (1698–1760) болды. Ол 1742 жылдан 1760 жылы қайтыс болғанға дейін Меджибижде өмір сүрді. Оның қабірін бүгін Меджибиждің ескі еврей зиратынан көруге болады. Баал Шем Тов 18 ғасырдағы еврей халқының маңызды тұлғаларының бірі саналады және қазіргі иудаизмнің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Оның еңбегі хасидтік қозғалыстың құрылуына әкелді, оны оның шәкірттері құрды. Олардың кейбіреулері Меджибижде тұрды, ал көпшілігі Шығыс Еуропаның түкпір-түкпірінен, тіпті алыс елдерден онымен кездесуге және білім алуға келді. Меджибижде Баал Шем Тов еврейлер мен еврей емес халыққа "дәрігер" және емші ретінде танымал болды. Оған Чарториски әулетінен салықтан босату туралы арнайы рұхсат берілген, ал оның үйі қалалық халық санақтарында көрсетілген. Қалада екі түрлі раввиндік басшылар болды: хасидтік және хасидтік емес. Әдетте, екі топ та жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ хасидтік басшылардың ізбасарлары иудаизмнің кейбір аспектілерін, мысалы, өсиеттерді орындаудағы сезімдер мен діни тазалықты баса назар аударды. Хасидтік емес басшылар ғалымдық жолмен жүрді және еврей институттарына, мысалы, кашрут сақтау, қаланың әлеуметтік құрылымы, қалалық ақсүйектермен байланыс және еврей сотын бақылауға жауапты болды. Хасидтік басшылардың арасында Меджибиж раввині Борух (1757–1811), Баал Шем Товтың немересі болды. Раввин Борух өзінің "патшалық" қағидасымен танымал болды және сотты соған сәйкес жүргізді. Ол сондай-ақ "қабақтылығымен" және ашуға оңай берілетінімен белгілі болды. Оның атасының көптеген шәкірттері мен сол кездегі көрнекті хасидтік басшылар, Ребби Борухты жиі аралады, олардың ішінде Чернобыльдің Магиді, Мезричтің Магиді, Лиади раввині Шнеур Залман (Хабад хасидтік қозғалысының негізін қалаушы) және басқалар болды. Раввин Борухтың қайғысын басу үшін оның ізбасарлары Остропольдық Гершельді "сарай әзілкеші" ретінде шақырды. Гершель алғашқы еврей комедия актерлерінің бірі болды және оның ерліктері еврей және еврей емес қауымдастықтарда аңызға айналды. Гершель де Меджибиждің ескі еврей зиратына жерленген, бірақ оның қабірі белгіленбеген. Бреслав раввині Нахман (1772–1810), Баал Шем Товтың шөбересі, Меджибижде дүниеге келді, бірақ ерте жасында кетіп қалды. Ол Бреслов хасидтерінің негізін қалады. Тағы бір хасидтік басшы, раввин Авраам Йехошуа Хешель (1748–1825) "Аптер Ров" 1813 жылдан 1825 жылы қайтыс болғанға дейін Меджибижді өз үйі етті. Аптер Ров Меджибиждің ескі еврей зиратына, Баал Шем Товтың қабіріне жақын жерге жерленген. Хешель әулеті хасидтік раввиндік династиялардың біріне айналды және оның ұрпақтары 20 ғасырдың соңына дейін Меджибижде тұрды. Меджибиждің хасидтік емес раввиндік басшылығын Рапопорт Бик әулеті басқарды, ол Меджибиждің хасидтік емес раввиндік әулеттерінің ең маңыздысы болды. Раввин Дов Бериш Рапопорт (1823 жылы қайтыс болған) Меджибижді алғаш рет мекен еткен. Ол 18 ғасырдың ортасында белгілі дана болған Львов раввині Хаим хаКохен Рапопорттың (1771 ж. қайтыс болған) немересі болды. Дов Бериш Рапопорттың қабірін бүгін Меджибиждің ескі еврей зиратынан көруге болады. Бұл әулеттің басқа раввиндерінің арасында 1925 жылы Америкаға көшіп, Род-Айлендте синагог құрған раввин Исаак Бик (1864–1934) бар. Хаким Хаим Ехиел Михель Бик (1887–1964) Меджибижде тұрған соңғы раввин болды. Ол 1925 жылы Меджибижді тастап Нью-Йоркке кетті. Екінші дүниежүзілік соғыста Меджибиж еврей геттосы болған кезде басқа раввин болды ма, әзірге белгісіз. Рапопорт әулеті өзінің тамырын франктық пікірталастарға қатысқан раввин Якоб Эмденге (1697–1776) және оның әкесі раввин Цви Хирш Ашкеназиге (1660–1718) дейін жегізеді. Рапопорттар – 15 ғасырдағы Орталық Еуропа мен Солтүстік Италияға барып жеткен ұзақ тарихы бар әулет. Меджибижде тұрған алғашқы Рапопорт раввині – раввин Дов Бериш Рапопорт (1823 ж. қайтыс болған) болды. Ол 18 ғасырдың ортасында франктық пікірталастарға қатысқан Львов раввині Хаим хаКохен Рапопорттың (1771 ж. қайтыс болған) немересі болды. Раввин Дов Бериш еврей сотының басшысы (Ав Бет Дин) және Меджибиждің барлық еврей қауымының басшысы болды. Алайда, шамамен 1800 жылы раввин Моше Хаим Эфраиммен, Баал Шем Товтың немересімен болған даудың нәтижесінде хасидтік емес және хасидтік қауымдастықтар екі жетекші топқа бөлінді. Рапопорт/Бик әулеті қалалық еврей діни сотын басқаруды жалғастырды. Сол кездегі хасидтік қауымдастық ресми мәселелерде өкілдік ету үшін раввин Иссахар Дов Бер Ланданы таңдады. Екі раввин – Рапопорт және Ланда Баал Шем Товтың қабірінен бірнеше қадам жерде, Меджибиж еврей зиратында қатар жерленген.
Меджибиждегі еврей мекемелері
Меджыбиж қаласында кем дегенде екі синагог және көптеген шағын миньяним болған. Бір синагог әлі күнге дейін тұр, бірақ қазір басқа мақсаттарда пайдаланылады. Бұл Р. Авраам Йешуа Гешельдің, Аптер Раввинінің синагогы болған. 2008 жылдың басында оны «Охалей Заддиким» ұйымы сатып алып, қайта құруға жоспарлап отыр. Екінші синагог, Баал Шем Товтың ескі ағаш синагогы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отын үшін бұзылған. Жақында ол жоспар бойынша қайта салынды. Меджыбиж қаласында екі еврей зираты бар. Ескі еврей зиратында Баал Шем Товтың және басқа да белгілі еврейлердің қабірлері орналасқан. Ол туристерді қызықтыратын, бүкіл әлемнен хасидтік еврейлерді тартатын орынға айналды. Жаңа еврей зиратында 19-ғасырдың басынан 1980-жылдарға дейінгі қабірлер кездеседі. Қала сыртындағы нацистердің жаппай қырғын жасаған жерінде 3 түрлі ордада шамамен 3000 еврейдің қабірі бар.
Палеолиттік сайт
Медзибиж ауылының жанында орналасқан археологиялық қазба алабы. Палеолит дәуіріне жататын бұл орынның жасы 400–450 мың жылға жуық.
Көрінетін жерлер
Бүгінде Меджибиж қаласында поляк кезеңінде салынған қамал мен бекіністер басым. Осы бекіністердің көптегені тозуда, бірақ қамал ішінде аймақтың тарихын баяндайтын мұражай бар. Қамалдың өзі төрт мұнарадан тұрады және басты жол мен бөгетке қарап тұрады. Қамалдың сыртында бөгет пен көл әлі де жұмыс істеп тұр. Бөгеттің жанында патшалық және поляк кезеңдерінде құнды концессия (аренда) болған, бірақ қазір пайдаланылмайтын екі ескі диірмен ғимараты орналасқан. Қаланың солтүстігінде ежелгі еврей зираты бар, ол негізінен Баал Шем Товтың қабірін зиярат етуге келген хасидтік яһудилер үшін туристік орынға айналған. Аңыз бойынша, бұл зират Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қорғалған және жақсы сақталған, себебі жергілікті украин халқы Баал Шем Товтың өмір бойындағы емдік қабілеттерін есінде сақтаған және оның қабірден тыс, күшті сиқырынан қорқып жүрген. Ескі еврей зиратында маңызды еврей қайраткерлерінің қабірлері үстіндегі заманауи ғимарат орналасқан. Бұл зираттағы басқа да қабір тастар да көруге лайық, себебі көптеген тастардағы өнер қаланың маңыздылығының артуымен сай мәдени жетістіктердің деңгейін көрсетеді. Бұл зираттағы ең көне жерлеу 1555 жылға дейін барады. Қаланың орталық-батыс бөлігінде жаңа еврей зираты орналасқан, ол тек қана лайықты күйде. Мұнда 19 ғасырдың басынан бері қазіргі уақытқа дейін яһудилер жерленген. Қаланың батысында, Оңтүстік Буг өзенінің жанында нацистердің жаппай қырғын жасаған жері орналасқан, онда шамамен 3000 яһуди жерленген. Осы орынды ескерткіш белгілеп тұр. Қабірлерді ұстап тұрған үш шатқал бетонмен жабылған.