Кіріспе
Порт-Санлайт – Англияның Мерсисайд графтығындағы Уиррал қалалық округіндегі үлгілі ауыл. Ол Вирал түбегіндегі Төменгі Бебингтон мен Нью-Ферри арасында орналасқан. Порт-Санлайт Левер Бразерс компаниясы өздерінің самын фабрикасындағы (қазір Unilever компаниясының бөлігі) жұмысшыларын орналастыру үшін салған; құрылысы 1888 жылы басталды. Атауы Lever Brothers компаниясының ең танымал тазалау құралы – Sunlight брендінен шыққан. Порт-Санлайтта 900 ІІ санаттағы ғимарат бар, ол 1978 жылы ескерткіштерді қорғау аймағы деп жарияланды. Порт-Санлайтты дамудан қорғау және оның ерекше сипатын болашақ ұрпақ үшін сақтау мақсатында Әлемдік мұра (WHS) мәртебесіне бейресми түрде ұсынылған; алайда, ол әлі күнге дейін Ұлыбританияның болашақта WHS ретінде қарастырылатын "алдын ала тізіміне" енбеген. 2001 жылғы халық санағы бойынша, оның халқы 1450 адамды құрады.
Port Sunlight is a model village in the Metropolitan Borough of Wirral, Merseyside, England. It is located between Lower Bebington and New Ferry, on the Wirral Peninsula. Port Sunlight was built by Lever Brothers to accommodate workers in its soap factory (now part of Unilever); work commenced in 1888. The name is derived from Lever Brothers' most popular brand of cleaning agent, Sunlight. Port Sunlight contains 900 Grade II listed buildings, and was declared a conservation area in 1978. Port Sunlight has been informally suggested for World Heritage Site (WHS) status to protect it from development and to preserve the unique character for future generations; however, it is not yet on the current UK "tentative list" for future consideration as a WHS. In the 2001 Census, its population was 1,450.
Тарих
1887 жылы Левер Бразерс компаниясы сабын өндірісін кеңейту үшін жаңа орын іздеуді бастады, ол кезде олар Уоррингтонда орналасқан болатын. Компания Мерси өзенінің оңтүстігінде, Чеширдегі пайдаланылмаған, батпақты жазық жерді сатып алды. Бұл жер кеңейтуге жеткілікті үлкен болды және өзен мен теміржолдың арасында ыңғайлы жерде орналасқан. Осы жер Порт-Санлайтқа айналды, онда Уильям Левер өзінің зауыдарын және қызметкерлерін орналастыру үшін үлгілі ауыл салды. Уильям Левер (1911 жылдың желтоқсанында баронет титулы алды, 1917 жылдың маусымында Ұлыбританияның 1-ші бароны Леверхулм атанды және 1922 жылдың желтоқсанында 1-ші виконт Леверхулм болды) ауылды жоспарлауды жеке бақылады және шамамен отыз түрлі сәулетшіні жұмысқа алды. 1899 мен 1914 жылдар аралығында 3500 тұрғыны бар 800 үй салынды. Бұл бау-бақша ауылында жеке учаскелер мен қоғамдық ғимараттар болды, олардың ішінде Леди Левердің өнер галереясы, шағын аурухана, мектептер, концерт залы, ашық ауадағы жүзу бассейні, шіркеу және ұстамдылық қонақ үйі бар еді. Левер әлеуметтік көмек бағдарламаларын енгізіп, жұмысшыларын білім берумен және ойын-сауықпен қамтамасыз етті, демалыс пен өнер, әдебиет, ғылым немесе музыканы дамытатын ұйымдарды қолдады. Лорд Леверхулм, ол атанғандай, «бизнес қарым-қатынастарын әлеуметтендіріп, христиандыққа бейімдеу және ескі күндердегі қол еңбегі кезінде болған жақын туыстық сезімге оралу» мақсатын қойды. Ол Порт-Санлайттың пайданы бөлісуге бағытталған жоба екенін айтты, бірақ ол пайданы тікелей бөліспей, ауылға инвестициялады. Оның айтуынша: «Егер сіздер оны вискидің бөтелкелері, тәттілердің қаптары немесе Рождестводағы семіз қаздар түрінде жұтып қойсаңыз, ол сізге көп пайда бермес еді. Ал егер сіздер маған ақшаны қалдырсаңыз, мен оны сіздер үшін өмірді жақсы ететін барлық нәрсеге жұмсаймын: әдемі үйлер, жайлы шаңырақтар және пайдалы демалыс». Порт-Санлайттың тарихи маңызы – бұл жұмыс істейтін адамдарға лайықты жағдайлар ұсынатын үлгілі өнеркәсіптік тұрғын үйлердің, сонымен қатар Уильям Моррис пен Өнер және қолөнер қозғалысының идеяларына негізделген бау-бақша маңындағы архитектуралық және ландшафттық құндылықтардың үйлесімінде жатыр. Әр үй блогын әртүрлі сәулетші жобалаған. Ешбір үйдің артқы жағы көрінбейді және әр үй өзінің ерекшелігімен көзге түседі. Архитектуралық ерекшеліктеріне жартылай ағаштан жасалған қабырғалар, оюлы ағаш және тас өрнектер, әсем гипстен жасалған безендірулер, қисық түтіктер және қорғасынмен шыныланған әсем үлгілер жатады. Кейбір үйлер фламанд стилінде, Бельгиядан әкелінген кірпіштермен салынған.
География
Порт-Санлайт Уиррал түбегінің шығыс жағында, Мерси өзенінің батыс жағында орналасқан. Бұл аймақ шамамен Ирландия теңізінен оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай Нью-Брайтон тұсында және Ди сағасынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай Гейтон тұсында орналасқан. Аймақтың биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, шамамен орналасқан.
Қауымдастық
Порт-Санлайттың ең әйгілі ғимараттарының бірі – Леди Ливердің өнер галереясы. Левер өнерді өте жақсы көріп, әлемді аралап, жинаған өнерін ауыл тұрғындарына көрсетуді ұнатқан. 1922 жылы принцесса Беатрис ашқан бұл галереяда Левердің коллекциясымен қатар, заманауи өнер туындылары да қойылған. Коллекцияға түрлі жиһаздар, картиналар, мүсіндер мен керамикалық бұйымдар кіреді. Басқа да маңызды ғимараттардың қатарында Лицей, Гладстон театры (жергілікті жаңадан бастаған актерлердің қойылымдары осы жерде өтеді), Хескет залы (2013 жылға дейін Британдық Корольдік Легионының жергілікті бөлімшесі орналасқан, кейін ол 13 пәтерге айналдырылды) және "Бридж Инн" пабы бар. Ауылда Мәсіх шіркеуі мен Біріккен реформат шіркеуі орналасқан, ал олардың қарама-қарсысында шағын бастауыш мектеп бар. Church Drive бастауыш мектебі ауыл тұрғындарымен қатар, ауыл сыртында тұратындарға да ашық. Ауыл орталығында Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлердің құрметіне Goscombe John салған ескерткіш орналасқан. Порт-Санлайтта су атқылайтын құрылыс бар. Бұрынғы ашық бассейннің орнында қазір бау-бақша орталығы мен кафе жұмыс істейді. Хулм Холл бастапқыда әйелдерге арналған асхана ретінде салынған, бірақ қазір жергілікті қоғамдық орталық ретінде пайдаланылады және түрлі шаралар өткізіледі. 1907 жылы ашылған Коттедж ауруханасы көп жыл бойы жабық тұрды, бірақ 2008 жылы жөнделіп, Леверхулм қонақ үйі ретінде қайта ашылды. 1980 жылға дейін ауылдың барлық тұрғындары Unilever компаниясының қызметкерлері және олардың отбасылары болды. Осы онжылдықта үйлер алғаш рет жеке тұлғаларға сатылды. Бұрынғы ауыл мектебі қазір жұмысшылар клубы болып табылады. Порт-Санлайт өзен паркі 2014 жылы ашылды. Парк Отерспул жағажайының қарсы жағында орналасқан және Ливерпульдің жағажайының, Англикан соборы мен Король Альберт догының көрінісін ұсынады. Бұл Бромбороу догының бұрынғы қоқыс полигонының орнында құрылған ашық табиғи кеңістік. Қазір бұл жерді "The Land Trust" ("Жер қоры") атты қайырымдылық қоры басқарып, "қоғамның мүддесі үшін ашық кеңістікті ұзақ мерзімді және тұрақты түрде басқаруға" міндеттенген. Серуендеу жолдары арқылы адамдар жабайы гүлдер мен жануарлар әлемін тамашалай алады, сонымен қатар ылғалды жерлер де бар. Порт-Санлайт британдық "Peaky Blinders" телесериалын түсіру үшін де бірнеше рет пайдаланылған.