Кіріспе

Мерси өзені – Солтүстік-Батыс Англиядағы ірі өзен. Оның атауы көне ағылшын тілінен шыққан және «шекаралық өзен» деген мағынаны білдіреді, бұл, мүмкін, оның бір кезде Мерсия және Нортумбрия ежелгі корольдіктері арасындағы шекара болғандығымен байланысты. Ғасырлар бойы ол Ланкашир және Чешир тарихи округтерінің шекарасының бөлігі болды. Мерси өзені Стокпорттағы Тейм және Гойт өзендерінің қосылған жерінен басталады. Ол оңтүстік Манчестер арқылы батысқа қарай ағып, Ирламдағы Манчестер кеме каналына құяды, каналдың бір бөлігіне айналып, су деңгейін сақтайды. 6 километрден кейін каналдан шығып, Уоррингтонға қарай ағады, онда кеңейеді. Содан кейін Ранкорн мен Виднес арасынан өткенде тарылады. Өзен үлкен сағаға айналады, оның ең кең жері Ельсмир-Порт маңында 5 километрге жетеді. Өзен ағысы Ливерпуль мен Вирал түбегіндегі Биркенхед аралығында батысқа қарай тарылып, солтүстіске бұрылады және Ливерпуль шығанағына құяды. Өзеннің жалпы ұзындығы 111 километрді (69 миль) құрайды. 1886 жылы Мерси темір жолының бөлігі ретінде Биркенхед пен Ливерпуль арасындағы темір жол туннелі ашылды. Ливерпуль шығанағының астынан екі автомобиль туннелі өтеді: 1934 жылы ашылған Куинсвей туннелі қаланы Биркенхедке, ал 1971 жылы ашылған Кингсвей туннелі Уоллсиге жалғастырады. 1961 жылы салынған және кейін «Күміс юбилей көпірі» деп аталған автомобиль көпірі Ранкорн мен Виднес арасында, 1868 жылы ашылған Ранкорн теміржол көпіріне іргелес орналасқан. 2017 жылдың қазан айында екінші көпір – Мерси шлюзі ашылды, ол Ранкорнның Орталық тас жолын Виднестегі Спейк Роуд және Куинсвеймен байланыстыратын алты жолақты тас жолды алып жүреді. Мерси паромдары Ливерпульдегі Пир Хед пен Биркенхедтегі Вудсайд және Сикомбе арасында жүзеді, сонымен қатар өзен мен айналасындағы аймақтарға панорамалық көрініс ұсынатын круиздік саяхаттар ұйымдастырылады, бұл оны танымал туристік орынға айналдырды. Өнеркәсіптік даму Мерси өзенінің су сапасына теріс әсер етті, сондықтан 1985 жылы су сапасын жақсарту және жағалауды жаңарту мақсатында Мерси бассейні науқаны құрылды. 2009 жылы өзен «өндірістік революциядан бері ең таза» және «қазір Ұлыбританиядағы ең таза өзендердің бірі» деп жарияланды. Мерси аңғарының ауылдық күзетші қызметі Чорлтон-Эс және Сале су саябағы сияқты жергілікті табиғат қорықтарын басқарады. Өзен өз атын Ливерпульдік топтар, әсіресе The Beatles тобының дамытқан Мерсибит музыкалық стиліне берді. 1965 жылы Gerry and the Pacemakers тобының «Ferry Cross the Mersey» әні үздік ондыққа енді.

Этимология

Оның атауы англосаксон тіліндегі *mǣres* – "шекара" және *ēa* – "өзен" сөздерінен шыққан. Стокпорттың батысында, Бринксвей деп аталатын жолдың төменгі жағындағы тік жардың ізімен ағып, жазық далаға жетеді. Ертедегі Ordnance Survey картасы, Мерси өзенінің бастауы Чешир мен Йоркшир шекарасындағы Ред-Хол бұлағы екенін көрсетеді – бұл Etherow өзенінің ең ұзын бастауларының бірі.

Стокпорттан Уоррингтонға

Орталық Стокпорттан өзен Хиттон Мерси, Дидсбери, Нортенден, Хорлтон-кам-Харди, Стретфорд, Сале, Мерсидегі Эштон, Урмстон және Фликстон арқылы ағып өтеді немесе жанынан өтеді, содан кейін Ирламда Манчестер кеме каналына құяды, бұл осы жерде Ирвелл өзенінің каналға айналдырылған бөлігі. Мерсидің бұрынғы арнасы Холлинс Гриннен Рикстонға дейінгі каналмен жойылды, бірақ ескі өзен төсегі Ирламнан тыс және Уорбертоннан көрінеді. Рикстонда Боллин өзені оңтүстіктен каналға қосылады, ал Мерси каналды солтүстікке қарай тастап, Вулстон арқылы жалғасады, онда кеме каналы компаниясының қазбалары Вулстон Айз табиғи қорығын құрады, содан кейін Уоррингтонға дейін ағып өтеді. Манчестер кеме каналын салу кезінде өзеннің Вилдерспул арқылы (Стоктон-Хит пен Лоуэр-Волтоннан солтүстікке қарай) батысқа қарай каналға айналдырылған бөлігіне бағыты өзгертілді. Уоррингтонның осы жерінде Вилдерспул каузвейі Мерсидің бастапқы шығыс жағалауының жалғыз қалдығы болып табылады. Өзеннің бұрынғы арнасының бір бөлігі кеме каналында Уоррингтон док (Уолтон шлюзі) болып пайда болды. 1960 жылдары бұрынғы өзен арнасы толтырылды. Бұл аумақ қазір Вилдерспул каузвей паркі. Уоррингтондағы каналға айналдырылған бөліктің батыс жағында бұрынғы Ранкорн-Латчфорд каналына ескі кіреберіс орналасқан. Бұл су жолы кеме каналының құрылысымен бірге қолданыстан шығарылды. Ол Мерсидің Уоррингтондағы Хоули бөгетінен бастау алатын тасымалдау қабілетіне байланысты салынды. Канал төмен су тасқыны кезінде өзен көлігінің Уоррингтонға жетуіне мүмкіндік берді. Көктемгі су тасқыны кезінде су деңгейі көбінесе Хоули бөгетінен асып кетеді. Кеме каналын салуға дейін Мерсидегі су жүруді жақсарту жұмыстарына Вулстон Нью Кат (сайды айналып өту) және кемелердің бөгеттен өтуі үшін Хоули шлюзі кірді; жаңа кесу және шлюз әлі де көрінеді. Бөгет пен шлюз арасында пайда болған арал жергілікті тұрғындар арасында "Маймыл аралы" деп белгілі.

Ранкорн ойысы

Уоррингтонның батысында өзен кеңейеді, содан кейін Хальтондағы Ранкорн және Виднес қалалары арасындағы Ранкорн саңылауынан өтіп, тарылады. Манчестер кеме каналы өзеннің оңтүстігіндегі саңылау арқылы өтеді. Саңылау арқылы Күміс юбилей көпірі және Ранкорн теміржол көпірі салынған. Тағы бір өткел, Мерси Гейтвей жол көпірі 2017 жылдың қазан айында ашылды және өзен айтарлықтай кеңейген Ранкорн саңылауынан 1 миль жоғары орналасқан.

Ағын

Ранкорн ойысынан өзен үлкен сағаға кеңейеді, оның ең кең жері Эльсмир Портына жақын жерде 3 миль (5 км) шамасында. Өзен ағысы содан кейін солтүстікке қарай бағытталған, шығысында Ливерпуль, батысында Вирал түбегі орналасқан. Манчестер кеме каналы Истхэм шлюзі арқылы өзенге қосылады. Сағаның шығыс бөлігі лайлануға ұшырайды, сондықтан қазіргі карталарда оның бір бөлігі құрғақ жер ретінде, толқынды жер ретінде көрсетілмейді. Сулы-батпақты жерлер фауна үшін маңызды және Рамсар нысаны ретінде тіркелген. Өзеннің Чешир жағалауында кеме жасау, ұн тарту және сабын өндірісі дамыған. Ливерпуль – радиолокациялық жүйемен қамтамасыз етілген алғашқы Ұлыбритания порты. Тейлордың жағасы – өзенге кіретін арнаның солтүстік жағында теңізге қарай созылған үлкен құмдық, жылдар бойы көптеген кемелер осы құмдыққа тұсау алған.

Өзен өткелдері

Тарихи тұрғыдан Мерсидегі ең төменгі көпір орны Уоррингтон қаласында болды, онда орта ғасырдан бері көпір салынған. Эстуари арқылы алғашқы паромды орта ғасырлық дәуірде Биркенхед монастырының монахтары енгізді. Олар саяхатшыларды тасымалдады немесе жаман ауа-райы кезінде монастырда қонаққа шақырды. Мерси өзенінде қауіпсіз өтуге арналған көпірлер мен туннельдер пайда болғанға дейін сансыз адам қаза тапты. Осы өлім-жітімнің көп бөлігін өзенде теңізшілер немесе док жұмысшыларының арасында болды. Көптеген теңізшілер Мерсидегі жалпақ қайықтарда жұмыс істеп, ауа райының нашарлығына немесе кеменің нашар күтіміне байланысты суға батып кетті, бірақ көптеген қарапайым азаматтар да қаза тапты. Merseytravel басқаратын Mersey Ferry Ливерпульдегі Pier Head пен Биркенхедтегі Woodside және Seacombe арасында қатынайды. Ол өзен мен айналасындағы аймақтардың панорамасын ұсынатын круиздермен туристік орталыққа айналды. Мерси темір жолы 1885 жылы қол еңбегімен эстуаридің астындағы триас құмтасы арқылы туннелін аяқтады. Пневматикалық темір жол ретінде жоспарланған компания, 1903 жылы электрленгенге дейін ашылғаннан бастап парлық локомотивтерді таңдады. Туннельдің ортасы өзен төселінен 9 метрден 21 метрге дейін тереңдікте орналасқан. Қазіргі темір жол Merseyrail желісінің бөлігі болып табылады. Ливерпульден эстуари астынан екі автомобиль туннелі өтеді. Автокөлікпен жүру үшін 1934 жылы ашылған Queensway Tunnel қаланы Биркенхедке, ал 1971 жылы ашылған Kingsway Tunnel Wallasey-ге қосылады. Өзен ағысымен жоғарырақ, 1860 жылдары Лондон мен Ливерпуль арасындағы магистральдық желіде Лондон және Солтүстік-Батыс темір жолы үшін Runcorn теміржол көпірі салынды. Онда паромға балама ретінде қызмет ететін консольдік жаяу жол болды. 1905 жылы қазір бұзылған Widnes Runcorn Transporter Bridge ашылды және кабельдік жолмен автомобильдер мен жолаушыларды тасымалдады. 1961 жылы аяқталған Silver Jubilee Bridge оған жақын орналасқан. Уоррингтоннан шығысқа қарай M6 автожолы өзен мен Манчестер кеме каналын Thelwall Viaduct арқылы кесіп өтеді. 1963 жылы ашылған кезде ол Англиядағы ең ұзын автокөлік көпірі болды. 1995 жылы жаңа виадук ашылды; солтүстікке қарайғы қозғалыс ескі виадукты, ал оңтүстікке қарайғы қозғалыс жаңа виадукты пайдаланады. 2014 жылдың мамыр айында құрылысы басталған және 2017 жылдың 14 қазанында түн ортасынан кейін ашылған Ранкорн мен Виднес арасындағы жаңа 6 қатарлы көпір "Mersey Gateway" деп аталды. Жаңа көпірде төлем алынады және қазіргі Silver Jubilee Bridge-те де төлем алынады.

Қоршаған орта

Мерсидегі су сапасына индустрияландыру зор әсер етті, ал 1985 жылы су сапасын жақсарту және су жағалауын жаңартуды қолдау мақсатында Мерси бассейні жобасы іске қосылды. 2002 жылы Мерсиде өнеркәсіп басталысынан бері алғаш рет, өзеннің барлық бойында балықтарға қолайлы оттегі деңгейі тіркелді. 2009 жылы өзеннің "индустриялық революция кезеңінен бері ең таза" екені және "қазір Ұлыбританиядағы ең таза өзендердің қатарында" саналатыны жарияланды.

Седименттермен ластану

Мерси сағасының шөгінділеріндегі тұрақты органикалық заттар мен сынап (Hg) ластануын Ұлыбритания геологиялық қызметі бағалады. Мерси өзенінің сыртқы және ішкі сағасы (Альфред доктан Виднеске дейін) шөгінділерінде полиароматты көмірсутектер (ПАҚ) сияқты әртүрлі кең таралған органикалық ластаушылар бар, олардың концентрациясы ұқсас өнеркәсіптік қалалық өзен сағаларының орташа деңгейінде. Сондай-ақ, қыркүйек пен қараша айлары аралығында Вулстон және Хоули бөгеттерінде олардың санының артуы байқалды. Сальмонның шабақтары мен жылтырлары Мерсидің салалары – Гойт және Боллин өзендерінен ұсталды. Ливерпуль шығанағынан келген Атлантикалық сұр ителдер кейде дельфиндер мен портовой киттермен бірге сағаға кіріп келеді. Фидлерс-Ферри маңында сусардың іздері анықталды. Сағада кездесетін басқа балықтарға треска, минтай, камбала, шабақ және палтус жатады. Жыртқыш акула, скумбрия және топаз сағада креветкалар мен мелді жейді. Құстардың қатарында қызыл аяқталған, қара құйрықты қызылқұйрық, дунлин, қаз және тасбұрыш бар.

Экологиялық атаулар

Ранкорн теміржол көпірі мен Бромбороу арасындағы сағаның бөлігі, Хейл Дак Декой және Маунт Манисти кіретін, ерекше ғылыми маңызы бар жер ретінде белгіленген. SSSI сипаттамасында ол "жабайы құстар үшін халықаралық маңызы бар орын" деп көрсетілген. Жаңа Ферри және Мерси таңсығында тағы да SSSI аймақтары бар. Мерси сағасы сондай-ақ Рамсар жері болып табылады.

Навигация

Капитан Уильям Гилл, Ман аралы Паромдық компаниясының өкілі, 1836 жылы сағаның қауіпті, белгісіз сулары арқылы қауіпсіз, кеме жүретін арнаны (Виктория каналы) жасады. Манчестер кеме каналы салынғалы бері ірі сауда кемелері әдетте солтүстік жағалаудағы Гарстоннан әрі қарай сағада немесе Истхемдегі кеме каналына кіретін шлюздерде жүзбейді. Екі жаққа да терең су арналары сақталған. ХХ ғасырдың басына дейін өзенге жоғары қарай бағытталған сауда тасымалы жүкті үлкен, жалпақ түбі бар жүк кемелерінде – Мерси Флатс деп аталатын кемелерде – Уоррингтондағы Хоули Уорфқа және (Санки каналы арқылы) Сент-Хеленске дейін тасыды. Моторлы баржалар кем дегенде 1970 жылдарға дейін Уоррингтондағы өзен жағалауындағы зауыттарға жеткізілді, бірақ қазіргі уақытта тек демалыс кемелері мен яхталар жоғарғы сағаны және бірнеше желкенші клубтары орналасқан тасқын өзенін пайдаланады. Көптеген толы су кезінде, мачталары тік тұрған теңіз яхталары Fiddlers Ferry-ге дейін – Уоррингтондан 5 шақырым (3.1 миль) төменге дейін – жүзе алады, онда өзен шлюзі арқылы кіретін шағын марина бар. Өзен кемелері Хоули бөгетінен өріле берсе де, онда қонуға немесе кемеге тұруға жағдай жоқ. Кеме каналы салынар алдында Хоули бөгетін айналып өтетін шлюз Вулстон айналасындағы иірімнен аулақ болып, түзу "өтпе" арқылы одан әрі жүруге мүмкіндік берді.

Демалыс

Мерси аңғарының табиғатты қорғау қызметі Чорлтон-Эс және Сале су паркі сияқты жергілікті табиғи қорықтарды және демалыс орындарын басқарады, сондай-ақ Манчестерден Манчестер кеме каналына дейінгі Мерси өзені бойында білім беру қызметін ұсынады. Стокпорт пен Каррингтон арасындағы өзеннің кейбір бөліктерінде каноэмен жүзуге болады. Ливерпуль жағажай паркінде орналасқан Ливерпуль су спорты клубының өзенге су спорты үшін қол жеткізуге мүмкіндік беретін 300 метрлік (1000 фут) сүйреу жолы бар. Howley Weir-ден Woolston-ға дейінгі өзеннің орманды қалалық бөлігі де демалыс және жарысқа қатысу үшін қайық шашуға қолданылады, бұл қызмет Warrington Rowing Club арқылы жүзеге асырылады. Өзеннің кейбір бөліктерінде балық аулау танымал, себебі шабақ, барбель, грейлинг, сазан, ротан, жайын, форель, судақ, ақбалық және жындық сияқты балықтар ұсталған. Уоррингтон балықшылар қауымдастығы Уоррингтонның көп бөлігі арқылы өтетін өзеннің үлкен бөлігінде балық аулау құқығына ие. Принс Альберт балық аулау қоғамы Рикстон маңында да шағын бөлікке ие. Экологиялық себептермен балықшыларға қатаң "ұстап-босату" саясаты қолданылғанына қарамастан, өзенде балықты заңсыз аулау мәселесі де туындап отыр, бұл саясат Ұлыбританияның көптеген су жолдарында қолданылады.

Мерси бөгеті

Мерси бөгетін салу жөніндегі ұсыныстар жалғасуда, бұл электр энергиясын өндіруге және өзен арқылы тағы бір көпір салуға бағытталған тасқындық жоба. Көктемгі аса жоғары толқындар Хейлден бастап Уоррингтонға дейін толқын тудыруы мүмкін. 2022 жылдың 7 желтоқсанында Ливерпуль қалалық аймағының әкімі, Сихва көлінің су электр станциясын салған және басқаратын Оңтүстік Кореяның K water компаниясымен Мерси өзенінде ұқсас нысан құру мақсатында ынтымақтастыққа келісім білдірді.

Танымал мәдениетте

Өзен өз атын Мерсибит музыкалық стиліне берді, оны Ливерпульдік топтар, әсіресе The Beatles дамытты. 1965 жылы ол Gerry and the Pacemakers тобының "Ferry Cross the Mersey" әнінің топ-ондық хиттерінің тақырыбы болды, сондай-ақ сол аттас музыкалық фильм түсірілді. Ливерпуль ақындары 1967 жылы өз шығармаларының антологиясын – "The Mersey Sound" атты жинағын жариялады. Өзеннің Манчестер қаласынан өтетін бөлігі Stone Roses тобының "Mersey Paradise" әнінде басты орын алады, ол 1989 жылы шыққан "She Bangs the Drums" хитінің 12 дюймдік нұсқасының B жағында және 1992 жылғы "Turns into Stone" жинақ альбомында қамтылған. "Tall Ships" флоты Мерси өзеніне төрт рет келді: алғаш рет 1984 жылы, содан кейін 1992, 2008 және 2012 жылдары. "Leaving of Liverpool" дәстүрлі әнінің бірінші жолында өзен туралы айтылады.

Діни мәні

Мерси өзенін британдық индустар қасиетті деп санайды және оған Ганг өзені сияқты құрметпен ғибадат етеді. Жыл сайын өзенде суға түсіру рәсімі өткізіледі, онда индустар пішіндерін саздан жасалған Ганеша құдайының – тышқанға мініп отырған піл құдайының – мүсіндерін паромнан өзенге батырады. Жамағат өзенге гүлдер, суреттер және монеталар тастайды.