Кіріспе

Ортағасырлық музыкалық нотация жүйесі

Неум (/nj//uː//m/; кейде "neum" деп те жазылады) – бес сызықты нотация ойлап табылғанға дейін Батыс және Шығыс музыкалық нотация жүйелерінің негізгі элементі. Ең алғашқы неумдар – ән шұбырған кездегі дауыс жолының жалпы контурын көрсететін, бірақ нақты ноталар мен ырғақты міндетті түрде білдірмейтін белгілер болды. Кейінірек, неумдар арасындағы салыстырмалы биіктікті көрсететін көтеріңкі неумдар қолданыла бастады, сондай-ақ нақты биіктіктерді анықтайтын төрт сызықты музыкалық тақта құрылды. Неумдар көбінесе ырғақты көрсетпейді, бірақ артикуляция, ұзақтығы немесе темптің өзгеруін көрсету үшін олармен бірге қосымша белгілер қолданылуы мүмкін. Неуматикалық нотация кейіннен ортағасырлық музыкада ырғақтық режимдер деп аталатын белгілі бір ырғақ үлгілерін көрсету үшін пайдаланылды және ақырында қазіргі заманғы музыкалық нотацияға айналды. Неуматикалық нотация әлі де грегориандық әндердің қазіргі басылымдарында стандартты болып табылады.

Этимология

Неума сөзі ағылшын тіліне 15 ғасырда орта ағылшын тілінде newme, nevme, neme түрінде орта француз тіліндегі neume сөзі арқылы келген. Бұл сөз, өз кезегінде, ортағасырлық латын тіліндегі pneuma немесе neuma сөзінен шыққан, ал олардың бастауы ежелгі грек тіліндегі πνεῦμα (pneuma – 'демік') немесе νεῦμα (neuma – 'нысан') сөздері болуы мүмкін, немесе грек тілінен тікелей бұрмалану немесе бейімделу арқылы алынған.

Ерте тарих

Шіркеудің алғашқы күндерінен бері ән шырқалып келсе де, ғасырлар бойы ол тек ауызша таратылды. Неумдарды қолданатын ең ерте белгілі жүйелер арамей тіліндегілер және христиан қасиетті кітаптарының жартылай әуендік (мелодиялық) оқуындағы интонацияларды жазу үшін пайдаланылды. Олар функционалды тұрғыдан Исламның қасиетті кітабы – Құранды оқуды жазу үшін қолданылатын ұқсас жүйеге ұқсайды. Бұл ертедегі жүйе грекше ἐκφώνησις (екфонесис) – мәтінді жартылай әуендік түрде оқу деген мағынаны білдіретін экфонетикалық жазу деп аталды. 9 ғасыр шамасында неумдар әнді дұрыс әуенмен оқуға көмектесетін қысқаша есте сақтау құралына айнала бастады. Неуматикалық жазу алғаш рет Шығыс Рим империясында дамыған деген пікір кең тараған. Бұл сол кездегі империяның ірі қалаларында (қазіргі Оңтүстік Түркия, Сирия, Ливан және Израиль аймақтары) музыкалық композиция мен мәдени өркендеудің жоғары деңгейде болғандығын ескере отырып, мүмкін көрінеді. Қолжазба және баспа түрінде сақталған византиялық музыка жиынтығы Грегориан әнінен әлдеқайда зор, себебі неумдар Батыста қазіргі нота жүйесінің пайда болуымен және оның ілесінде полифониялық музыканың жаңа техникаларымен бірге қолданыстан шығып қалды, ал Шығыс дәстүріндегі грек православиелік шіркеу музыкасы мен жаңартылған неумдық жазу бүгінгі күнге дейін сақталған. Славян неумдық жазулары ("Znamenny Chant") Византиялық немесе Грегориандық неумдық жазуларына қарағанда түсіндіру және көшіру үшін көбінесе қиынрақ.

Солесмес жазуы

Грегориан әнінің әр түрлі қолжазбалары мен басылған нұсқалары, төртбұрышты ноталардың әр түрлі стильдерін пайдалана отырып, ғасырлар бойы Католик шіркеуінде таралды. Кейбір басылымдар әндерге ритмдік үлгілер немесе метр қосты. 19 ғасырда Сольмес бенедиктин аббаттығының монахтары, әсіресе Дом Жозеф Потье (1835–1923) және Дом Андре Моккоро (1849–1930) ең ерте қолжазбалардың факсимилелерін жинап, оларды 12 томдық «Музыкалық палеография» (француз тілінде) сериясымен жариялады. Олар сондай-ақ көптеген әндердің нақты нұсқаларын құрастырды және Католик шіркеуі қабылдаған, қазір де «Liber Usualis» сияқты басылымдарда қолданылатын төртбұрышты ноталардың стандартталған түрін жасады (осы кітаптың заманауи нотациядағы басылымдары да бар). Жалпы ереже бойынша, бір неумның ноталары ешқашан бір буыннан артық айтылмайды; мысалы, үш нотадан тұратын неумның барлық үш биіктігі бір буынға сай келуі керек. (Бұл әрқашан қабылданбайды; Ричард Кроккер Санкт-Марциал мектебінің ерте аквитандық полифониясының ерекше жағдайында неумдар бөліктерді үйлестіруді жеңілдету үшін буындар арасында «бөлінген» болуы керек деп сараптап көрсеткен.) Дегенмен, бір буынға көптеген ноталар сай келеді, сондықтан оны жазу үшін бірнеше неум тізбектеле қолданылады. Бір ноталы неумдар тек бір нотаның сол буынға сәйкес екенін көрсетеді. Көбінесе бір ноталы неумдарды қолданатын әндер силлабикалық деп аталады; әдетте әр буынға бір көп ноталы неумды қолданатын әндер – неумалық, ал әр буынға көптеген неумдарды қолданатын әндер – мелизматикалық деп аталады.

Ырғақты интерпретация

Сольз монастырлары өз зерттеулеріне сүйене отырып, григориандық ән айту үшін орындау тәжірибесін анықтады. Ортағасырлық музыкалық нотацияның түсініксіздігіне байланысты ғалымдар григориандық ән ырғағы туралы пікірталас жүргізеді. Кейбір неумдар, мысалы, пресс, ноталарды ұзартуды көрсетеді. Қазіргі кездегі кең таралған практика, Сольз түсіндіруіне сәйкес, григориандық әнді ритмсіз немесе тұрақты метрикалық акцентсіз орындау, онда уақыт еркін ағып, мәтін акцентті, ал мелодиялық контур фразеологизмді анықтайды. 13 ғасырда квадраттық нотацияның кеңінен қолданылуымен, көптеген ән-күйлердің әр нотасы шамамен бірдей ұзақтыққа ие болғанына сенді, алайда Моравиялық Иероним ән-күйдің соңғы ноталары сияқты кейбір ерекшеліктерді атап көрсетеді. Сольз мектебінің өкілдері Дом Потье және Дом Моккро, ноталардың тең ұзақтықтағы ырғағын қолдайды, бұл музыкалық мақсаттар үшін нота ұзақтығын ұзартуға және қысқартуға мүмкіндік береді. Екінші пікір мектебі, Вагнер, Джаммерс және Липпардт сияқты ғалымдар, ән-күйге әртүрлі музыкалық метрлерді енгізу арқылы ән-күйдің әртүрлі ырғақты орындалуын жақтайды. Музыка зерттеушісі Густав Риз екінші топты, менсуралистер деп атап, «олардың тарихи дәлелдері өте мол» (Орта ғасырлардағы музыка, 146 б.) деді, бірақ Сольз интерпретациясы музыка әлеміне кеңінен тарады, бұл оның оңай үйренілуіне және қазіргі заманғы музыкалық талғамға сәйкес келуіне байланысты болса керек.

Суреттер

Неумдердің мысалдарын мына жерде қарауға болады: "Basic & Liquescent Aquitanian Neumes" (10 маусым 2006 жылғы мұрағат, 12 қыркүйек 2014 жылға қол жетімді), , .

Басқа функциялар

Неумдар көсемдік әннен өзге де әуен түрлерін нотациялау үшін қолданылған, оның ішінде трубадур және трувер әуендерін, монофониялық верс және кондуктус түрлерін, сондай-ақ полифониялық әндердің жекелеген тармақтарын жазуға пайдаланылған. Кейбір дәстүрлерде, мысалы, Нотр-Дам полифония мектебінде, белгілі бір ритмикалық үлгілерді – ритмикалық режимдерді бейнелеу үшін неумдердің нақты үлгілері қолданылған.

Басқа түрлері

Экфонетикалық неумдар (христиандық) қасиетті кітаптардың әуендік оқылуын белгілейді. Византия музыкасының неумдары – бірнеше кезеңде: ерте Византия, орта Византия, кейінгі Византия және Византиядан кейінгі, сондай-ақ неовизантия (реформаланған). Славян әнінің неумдары (славян неумдары немесе "Znamenny Chant"). Мосараб немесе испан неумдары (Испания), сонымен қатар вестгот әліпбиі деп те аталады. Бұл неумдар әлішеп ашылмаған, бірақ мосараб литургиясы римдік ритуалдан шамалы өзгеше. Каталон нотациясы. Дасей нотациясы – 9 және 10 ғасырлардағы музыка теориясы трактаттарында қолданылған батыс музыка нотациясының ерте түрі. Буддистік ән бір түрлі неум қолданады.

Цифрлық жазу

Нотациялық бағдарламалық қамтамасыз ету көбінесе қазіргі еуропалық музыка нотациясына бағытталғандықтан, пайдаланушыға неумдарды қолдануға мүмкіндік беретін бағдарламалық қамтамасыз ету сирек кездеседі. Gregorio – осы мақсатта арнайы жазылған бағдарламалық қамтамасыз ету. Өзіндік GABC синтаксисімен және LuaTeX-пен бірге, ол квадрат нотациядағы неумдардың және Сент-Галл неумдарының жоғары сапалы шығарылымын қамтамасыз етеді. Finale бағдарламасын Medieval 2 пакеті арқылы жақсартуға болады, ол ерте музыкаға және әсіресе неумдарға арналған үшінші тараптық қосымша. Lilypond неумдарды қолдана отырып шығару мүмкіндігіне ие. Неумдарға арналған бірнеше ашық қаріптер бар, оларды әдеттегі кеңсе бағдарламалары немесе нота жазу бағдарламалары қолдана алады.