Мал шаруашылығы және көшпенді өмір салты

Кіріспе

Мал шаруашылығы – мал өсірумен айналысатын ауыл шаруашылығы саласы, фермаларда мал өсіру практикасы.

Пасторализм – мал өсірудің бір түрі, онда үйретілген жануарлар (мал деп аталады) жайылым үшін кең жасыл жерлерге (жайлауларға) жіберіледі, дәстүрлі түрде көшіп-қонып жүретін халықтар олардың малдарымен бірге жылжып отырды. Бұл жануарлардың түрлеріне ірі қара, түйе, ешкі, як, лама, бұғы, жылқы және қой жатады. Пасторализм әлемде көптеген түрлерде кездеседі, әдетте, құрғақ климат, нашар топырақ, суық немесе ыстық температуралар және судың жетіспеушілігі сияқты экологиялық жағдайлар егін өсіруді қиын немесе мүмкін емес етеді. Шектес жерлерде жұмыс істеу мал шаруашылығымен айналысатын қауымдастықтарды жаһандық жылынудың әсеріне өте осал етеді. Пасторализм Африка, Тибет жотасы, Еуразия далалары, Анд, Патагония, Пампа, Австралия және басқа да көптеген географиялық аймақтарда өмір сүру тәсілі болып табылады. Дүние жүзінде 200 миллионнан 500 миллионға дейін адам пасторализммен айналысады, ал барлық елдердің 75%-ында мал өсірумен шұғылданатын қауымдастықтар бар. Пасторализммен айналысатын адамдар "пасторалистер" деп аталады. Пасторальдық малдар қоршаған ортамен өзара әрекеттеседі және адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын өсірілмеген өсімдіктерді (мысалы, жабайы шөп) тамаққа айналдыру арқылы реттейді. Көптеген жерлерде саванналарда және орманды жерлерде мал жаю осындай ландшафттардың биологиялық әртүрлілігін сақтауға және олардың тығыз бұталық жерлерге немесе ормандарға айналуына жол бермеуге көмектеседі. Жайлау және мал бағудың тиісті деңгейі Жерорта теңізі климаттық аймақтарында биологиялық әртүрлілікті арттыра алады. Пасторалистер экожүйелерді әртүрлі жолдармен өзгертеді: кейбір қауымдастар отты пайдаланып, экожүйені мал жаюға және мал бағуға қолайлы етеді.

Шығу тегі

Бір теория бойынша, мал шаруашылығы аралас шаруашылықтан дамыған. Бейтс пен Лис суарудың шаруашылыққа енгізілуі мамандануға алып келгенін айтты. Аралас шаруашылықтың артықшылықтарына сәтсіздік қаупін азайту, еңбек күшін бөлу және ресурстарды қайта пайдалану жатады. Бұл артықшылықтар мен кемшіліктердің әртүрлі шаруалар немесе шаруалық қоғамдар үшін маңыздылығы шаруалардың әлеуметтік-мәдени еңбектеріне және жауын-шашын, сәулелену, топырақ түрі және аурулар сияқты биофизикалық жағдайларға байланысты өзгереді. Суармалы егіншіліктің өнімділігінің артуы халық санының өсуіне және ресурстарға қосымша әсерге әкелді. Қоршаған жерлер мал өсіруге пайдаланыла берді. Бұл малдың жеткілікті жем жинау үшін үлкен қашықтықтарды жүріп өтуі керек дегенді білдірді. Мамандану қарқынды егіншілік пен мал шаруашылығының маңыздылығының артуының нәтижесінде болды. Егіншілік пен мал шаруашылығы бір-бірімен қатар дамыды, үнемі өзара әрекеттестіктер жасады. Көшпелі малдардың арасында тіршілік етудің осы алуан стратегиялары көшпелі мал шаруашылығына қарай эволюциялық жол да көрсетуі мүмкін.

Ресурстар

Мал шаруашылығы өңделмеген жерлерде кездеседі. Жабайы жануарлар маргиналды жерлердегі шөпті жейді, ал адамдар малдың сүтінен, қанынан және көбінесе етінен күнкөріс табады, сондай-ақ жүн және сүт сияқты өнімдерді ақша мен азық-түлікке саудалайды. Мал шаруашылығымен айналысатындар негізгі күнкөріс деңгейінде ғана емес, байлық жинап, халықаралық саудаға да қатысады. Малшылардың егіншілермен, бағбандармен және басқа да топтармен сауда байланыстары бар. Малшылар малдарының сүтіне, қанына және етіне толығымен тәуелді емес. Маккейб ұзақ жылдар бойы өмір сүрген қауымдастықтарда ортақ меншік институттары құрылғанда, ресурстардың тұрақтылығы артатынын атап көрсетті, бұл Шығыс Африканың жайылымдарында анық көрінеді. Дегенмен, меншік құқығының құрылымы – ресурстардың тұрақтылығына әсер ететін көптеген факторлардың бірі ғана, ал ортақ немесе жеке меншік өзінен-өзі тұрақтылыққа кепілдік бермейді. Кейбір малшылар мал шаруашылығын аң аулау және жинау, балық аулау және/немесе шағын шаруашылықпен немесе мал шаруашылығымен толықтырады.

Қозғалысты

Қозғалыстық малшыларды қоршаған ортаға бейімделуге мүмкіндік береді, бұл құнарлы және құнарсыз аймақтардың адам өмірін қолдауына жағдай жасайды. Пасторальдықтың маңызды компоненттері – төмен халық тығыздығы, қозғалыс, тіршілік ету қабілеті және күрделі ақпараттық жүйелер. Жүйе "тағамдық өндіріс жүйесін" қолдау үшін қоршаған ортаны өзгертудің орнына, қоршаған ортаға бейімделеді. Жылдам қозғалатын малшылар көбінесе жүзден бес жүз шақырымға дейінгі радиусты қамти алады. Мал шаруашылығымен айналысатын адамдар мен олардың малдары қоршаған ортаға әсер етеді. Ұзақ жылдар бойы мал өсіруге пайдаланылған жерлер мал жаю және антропогендік өрттің әсерінен өзгерген. Өрт – жайылымдарды қайта жаңарту және орманның қайта өсуін болдырмау тәсілі болды. Өрт пен мал жаюдың орталық экологиялық салдары әлемнің көптеген аймақтарында ландшафтты өзгертіп келді. Өрт малшыларға мал өсіру үшін жерді пайдалануға мүмкіндік берді. Саяси шекаралар экологиялық шекараларға негізделген. Жерорта теңізі аймағындағы маки бұталықтары антропогендік өрт пен мал жаю жағдайында гүлдейтін пирофиттік өсімдіктерге толы. Көшпелі малшылар ет, тері, жүн, сүт, қан, тыңайтқыш және көлік үшін мал шаруашылығын басқару арқылы тағамдық өндірістің жаһандық стратегиясын қолданады. Көшпелі мал шаруашылығы әртүрлі климаттық және қоршаған орта жағдайында күнделікті қозғалыс және маусымдық көші-қонмен жүзеге асырылады. Пасторальдық қызметпен айналысатындар ең икемді халықтардың қатарында. Малшыл қоғамдары қарулы адамдарды мал мен халықты қорғау үшін жіберіп, кейін азық іздеудің ұйымдаспаған тәсіліне оралады. Мал шаруашылығы жануарларының өнімдері ең маңызды ресурстар болып табылады, бірақ үй жануарлары мен жабайы өсімдіктерді, аң аулау арқылы алынған жануарларды және нарықтық экономикада қол жетімді тауарларды пайдалану да ескерілмейді. Мемлекеттер арасындағы шекаралар өсірушілердің өмір сүру және сауда қатынастарының тиімділігіне әсер етеді. Пасторальдық стратегиялар қоршаған ортаға тиімді бейімделуді көрсетеді. Жауын-шашын мөлшерінің айырмашылықтарын мал шаруашылығы мамандары бағалайды. Шығыс Африкада әртүрлі жануарлар жыл бойына жауын-шашынның маусымдық үлгілеріне сәйкес келетін белгілі бір аймақтарға жеткізіледі. Трансхуманция – мал мен малшылардың маусымдық жайылымдар арасында көшіп-қонуы. Гималайда малшылар тарихи және дәстүрлі түрде халықаралық шекарадан тыс жатқан жайылымдарға тәуелді болған. Гималайда Үндістан мен Қытай, Үндістан мен Непал, Бутан мен Қытай, Үндістан мен Пәкістан, Пәкістан мен Қытай сияқты бірнеше халықаралық шекаралар бар. Азиядағы ұлттық мемлекеттердің XX ғасырдың ортасынан бері өсуімен байланысты бұл елдердегі халықаралық шекаралардағы қозғалыс шектеліп, реттелді. Соның салдарынан шекарадан тыс мал шаруашылығының бұрынғы әдеттегі тәртібі ыдырап, шекарадан тыс мал шаруашылығының көлемі азайды. Бұл елдерде мал шаруашылығы көбінесе Ван Панчаяттар (Уттаракханд) және Ауылдық орман пайдаланушылар тобы (Непал) сияқты жаңа ауыл шаруашылығы тәсілдерімен қақтығысқа түседі, олар көбінесе отырықсыған ауыл шаруашылығы қоғамдастықтарына көбірек пайда әкеледі. Малшылар мен бөгет салу және қорғалатын аумақтар құру сияқты даму жобалары арасында да шиеленістер туындайды. Кейбір малшылар үнемі көшіп-қонып жүреді, бұл оларды қалалар мен кенттердің тұрақты тұрғындарымен келіспеушілікке түсіруі мүмкін. Осыдан туындайтын қақтығыстар даулы жерлер үшін соғысқа әкелуі мүмкін. Мұндай даулар ежелгі Таяу Шығыста, сондай-ақ Шығыс Азияда тіркелген. Басқа малшылар бір жерде тұруға қабілетті, бұл ұзақ мерзімді тұрғын үйлерге әкеледі. Қозғалыстың әртүрлі үлгілерін байқауға болады: Сомали малшылары жануарларын ең қиын ортаның бірінде ұстайды, бірақ олар ғасырлар бойы дамыған. Сомалилерде жақсы дамыған мал шаруашылығы мәдениеті бар, онда өмір мен басқарудың толық жүйесі жетілдірілген. Сомали поэзиясы адамдардың қарым-қатынасын, мал шаруашылығын, аң аулауды және басқа да жануарларды, сондай-ақ жаңбыр, аспан құбылыстары және маңызды тарихи оқиғалар сияқты табиғаттың басқа да элементтерін бейнелейді. Дана Гүлед Хажи судың мал шаруашылығындағы маңыздылығын көрсететін мақал айтқан:

Mobility allows pastoralists to adapt to the environment, which opens up the possibility for both fertile and infertile regions to support human existence. Important components of pastoralism include low population density, mobility, vitality, and intricate information systems. The system is transformed to fit the environment rather than adjusting the environment to support the "food production system." Mobile pastoralists can often cover a radius of a hundred to five hundred kilometers. Pastoralists and their livestock have impacted the environment. Lands long used for pastoralism have transformed under the forces of grazing livestock and anthropogenic fire. Fire was a method of revitalizing pastureland and preventing forest regrowth. The collective environmental weights of fire and livestock browsing have transformed landscapes in many parts of the world. Fire has permitted pastoralists to tend the land for their livestock. Political boundaries are based on environmental boundaries. The Maquis shrublands of the Mediterranean region are dominated by pyrophytic plants that thrive under conditions of anthropogenic fire and livestock grazing. Nomadic pastoralists have a global food producing strategy depending on the management of herd animals for meat, skin, wool, milk, blood, manure, and transport. Nomadic pastoralism is practiced in different climates and environments with daily movement and seasonal migration. Pastoralists are among the most flexible populations. Pastoralist societies have had field armed men protect their livestock and their people and then to return into a disorganized pattern of foraging. The products of the herd animals are the most important resources, although the use of other resources, including domesticated and wild plants, hunted animals, and goods accessible in a market economy are not excluded. The boundaries between states impact the viability of subsistence and trade relations with cultivators. Pastoralist strategies typify effective adaptation to the environment. Precipitation differences are evaluated by pastoralists. In East Africa, different animals are taken to specific regions throughout the year that corresponds to the seasonal patterns of precipitation. Transhumance is the migration of livestock and pastoralists between seasonal pastures. In the Himalayas, pastoralists have often historically and traditionally depended on rangelands lying across international borders. The Himalayas contain several international borders, such as those between India and China, India and Nepal, Bhutan and China, India and Pakistan, and Pakistan and China. With the growth of nation states in Asia since the mid twentieth century, mobility across the international borders in these countries have tended to be more and more restricted and regulated. As a consequence, the old, customary arrangements of trans border pastoralism have generally tended to disintegrate, and trans border pastoralism has declined. Within these countries, pastoralism is often at conflict these days with new modes of community forestry, such as Van Panchayats (Uttarakhand) and Community Forest User Groups (Nepal), which tend to benefit settled agricultural communities more. Frictions have also tended to arise between pastoralists and development projects such as dam building and the creation of protected areas. Some pastoralists are constantly moving, which may put them at odds with sedentary people of towns and cities. The resulting conflicts can result in war for disputed lands. These disputes are recorded in ancient times in the Middle East, as well as for East Asia. Other pastoralists are able to remain in the same location which results in longer standing housing. Different mobility patterns can be observed: Somali pastoralists keep their animals in one of the harshest environments but they have evolved of the centuries. Somalis have well developed pastoral culture where complete system of life and governance has been refined. Somali poetry depicts humans interactions, pastoral animals, beasts on the prowl, and other natural things such the rain, celestial events and historic events of significance. Wise sage Guled Haji coined a proverb that encapsulates the centrality of water in pastoral life:

Арияль үшін жылдамдық маңызды стратегия болды; алайда халық санының өсуі, қатты құрғақшылық, ауыл шаруашылығының кеңеюі және коммерциялық ранчолар мен ойын саябақтарының кеңеюі салдарынан жайылымдық жерлердің жоғалтылуы жылдамдықты жоғалтты. Ең кедей отбасылар мал шаруашылығынан қуылды және жұмыс табу үшін қалаларға көшті. Азау Арияль отбасылары білім беру, денсаулық сақтау және табыс табудан аз ғана пайда көрді. Отарлау малшылардың қоршаған ортаның өзгеруіне жауап беруге қабілетін азайтты. Мысалы, Африканың Сахель аймағында жылдамдық шектелді және қоныстануға ынталандырылды. Халық үш есе өсті және санитария мен медициналық көмек жақсартылды.

Қоршаған ортаны білу

Пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар жыл мезгілдеріне қарай белгілі бір ортаның маңыздылығын көрсететін ментальдік карталарды құрайды. Пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар экологиялық процестерді және қоршаған ортаны түсінеді. Ақпарат алмасу – байланысты қоғамдардың желілері арқылы білімді қалыптастыру үшін маңызды. Пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар әлемдегі ең қиын жағдайларда азық-түлік өндіреді, ал пасторальдық өндіріс әлемдік жердің жартысына жуығындағы ауылдық халықтың күнкөрісін қамтамасыз етеді. Африка мен Азияда негізінен бірнеше жүз миллион адам пасторальдық шаруашылықпен айналысады. ReliefWeb хабарлағандай, «Дүние жүзіндегі 100-ден астам елде бірнеше жүз миллион адам мал өндіру үшін жайылымдарды кеңінен пайдаланатын пасторальдық шаруашылықпен айналысады. Африка Одағының бағалауынша, Африкада 268 миллионға жуық пасторальдық шаруашылықпен айналысатын адам бар, бұл континенттің жалпы халқының төрттен бір бөлігінен асып түседі және континенттің жер аумағының 43 пайызында тұрады». Пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар Жердің құрлық бетінің үштен бір бөлігін құрайтын жайылымдарды басқарады және егін өндіру мүмкін емес жерлерде азық-түлік өндіре алады. Зерттеулер көрсеткендей, пасторальдық шаруашылықтың бірлік жерге шаққандағы өнімділігі капиталды көп қажет ететін балама әдістерге қарағанда 2-ден 10 есеге жоғары. Дегенмен, осы пайдалардың көп бөлігі ескерілмейді және көбінесе пасторальдық шаруашылықты капиталды көп қажет ететін өндіріс тәсілдерімен алмастыруға бағытталған саясат пен инвестициялардың салдарынан ысырапқа салынды. Олар дәстүрлі түрде нашар түсіністікке ұшырап, шеттетуге және диалогтан мүлдем шеттетілуге бейім. БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы басқаратын Пасторальдық білім орталығы пасторальдық шаруашылықтағы техникалық білімнің қоймасы болып табылады, сонымен қатар «пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар мен осы мәселелермен айналысатын тараптар арасындағы ақпарат алмасу және одақ құру үшін бейтарап алаң» қызметін атқарады. Эфиопиядағы афарлық пасторальдық шаруашылықпен айналысатындар ақпарат алу үшін «дагу» деп аталатын дәстүрлі коммуникация әдісін пайдаланады. Бұл оларға климат және әртүрлі аймақтардағы жайылымдардың болуы туралы маңызды ақпарат алуға көмектеседі.

Pastoralists have mental maps of the value of specific environments at different times of year. Pastoralists have an understanding of ecological processes and the environment. Information sharing is vital for creating knowledge through the networks of linked societies. Pastoralists produce food in the world's harshest environments, and pastoral production supports the livelihoods of rural populations on almost half of the world's land. Several hundred million people are pastoralists, mostly in Africa and Asia. ReliefWeb reported that "Several hundred million people practice pastoralism—the use of extensive grazing on rangelands for livestock production, in over 100 countries worldwide. The African Union estimated that Africa has about 268 million pastoralists—over a quarter of the total population—living on about 43 percent of the continent's total land mass." Pastoralists manage rangelands covering about a third of the Earth's terrestrial surface and are able to produce food where crop production is not possible. Pastoralism has been shown, "based on a review of many studies, to be between 2 and 10 times more productive per unit of land than the capital intensive alternatives that have been put forward". However, many of these benefits go unmeasured and are frequently squandered by policies and investments that seek to replace pastoralism with more capital intensive modes of production. They have traditionally suffered from poor understanding, marginalization and exclusion from dialogue. The Pastoralist Knowledge Hub, managed by the Food and Agriculture Organization of the UN serves as a knowledge repository on technical excellence on pastoralism as well as "a neutral forum for exchange and alliance building among pastoralists and stakeholders working on pastoralist issues". The Afar pastoralists in Ethiopia uses an indigenous communication method called dagu for information. This helps them in getting crucial information about climate and availability of pastures at various locations.

Ауыл шаруашылығы жануарларының генетикалық ресурсы

Ауыл шаруашылығы жануарларының генетикалық құрамындағы айырмашылықтар негізінен табиғи және адамның таңдауымен байланысты. Мысалы, Сахара төңірегіндегі Африканың көптеген аймақтарында малшылар өздерінің ортасына бейімделген, құрғақшылыққа және ауруларға төзімді мал тұқымдарын бағалайды. Дегенмен, басқа мал өндірісі жүйелерінде осы тұқымдарға көңіл бөлмей, көбірек өнім беретін сыртқы тұқымдарға басымдық беріледі, бұл мал ауруларының пайда болуына және жемшөп сапасының нашарлауына, оның жеткілікті болмауына әкелуі мүмкін. Сондықтан малшылар жергілікті мал тұқымдарын сақтап, шаруашылық жануарларының генетикалық ресурстарын сақтай алады.

Жалпыға ортақ ресурстардың қайғылы оқиғасы

Хардиннің "Жалпыға ортақ байлықтың трагедиясы" (1968) жалпы меншікті ресурстардың, мысалы, малшылардың ортақ пайдаланатын жердің, уақыт өте келе шамадан тыс пайдаланылып, бүлінуіне себеп болатынын сипаттады. Хардиннің мақаласына сәйкес, малшылардың жерді пайдалану стратегиясы тұрақсыз болған және қоршаған ортаның нашарлауына әкелген. Хардиннің "жалпыға ортақ байлықтың трагедиясы" үшін қойған шарттарының бірі – адамдардың бір-бірімен байланыс құра алмайтыны және келісімдер мен шарттар жасаса алмайтыны еді. Көптеген ғалымдар мұның қисынсыз екенін көрсеткенімен, бұл әлемнің түкпір-түкпіріндегі даму жобаларында қолданылып, мыңдаған жылдар бойы тұрақты мал шаруашылығы жүйесін басқарып келген қоғамдық және басқа басқару жүйелерін жоюға итермелеп отыр. Мұның салдары көбінесе апатқа ұласады. Элинор Остром өзінің "Жалпыға ортақ байлықты басқару" атты кітабында қоғамдардың азайып бара жатқан ортақ байлыққа тап болғанда әлсіз немесе құдіретсіз қалмайтынын көрсетті. Ол, жайылымдық жерлер сияқты жалпы пайдаланылатын ресурстарды жекешелендіру немесе толық мемлекеттік бақылауға алудың орнына, қоғамдық ұйымдар мен кооперативтер арқылы тұрақты басқаруға болатынын айтты. Остром осы еңбегі үшін Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Африканың Сахель аймағындағы малшылар ресурстардың азаюына кінәлі деп танылды. Хардиннің мақаласы мәселенің шешімін ұсынып, жерді жекешелендірудің тұжырымдамалық негізін берді, бұл тайпалық халықтардан мемлекетке немесе жеке тұлғаларға жерді беруді ынталандырды. Сонымен қатар, мал шаруашылығының қиын жағдайларда адамның тіршілігін қамтамасыз ететіні және жерді пайдаланудың тұрақты тәсілі болып табылатыны дәлелденді.