Кіріспе

1980 жылы Атлантика мұхитындағы 5-санатты дауыл «Аллен» 1980 жылғы тамызда Кариб теңізі, Мексиканың шығысы мен солтүстігі және Техастың оңтүстігіне әсер еткен сирек кездесетін, өте күшті Кабо-Верде дауылы болды. 1980 жылғы Атлантика дауыл маусымының бірінші аталатын дауылы және екінші тропикалық циклон болған ол, барометрлік қысым бойынша рекордтық көрсеткіштер бойынша Атлантика мұхитындағы ең күшті бес дауылдың біріне кірді – «Рита» дауылы, 1935 жылғы Еңбек күні дауылы, «Гилберт» және «Вильма» дауылдарынан кейін. «Аллен» Саффер-Симпсон дауыл шкаласы бойынша үш рет 5-санатқа жеткен сирек дауылдардың бірі болды және Атлантика мұхитындағы тағы екі дауылдан гөрі ұзақ уақыт бойы 5-санатта қалды. «Аллен» Атлантика бассейні тарихындағы жел жылдамдығы 190 миль/сағ (305 км/сағ) жеткен жалғыз дауыл, осылайша жел жылдамдығы бойынша ең күшті Атлантика дауылы атанды. 2015 жылы «Патрисия» дауылына дейін бұл көрсеткіш Батыс жарты шардың ең жоғары тұрақты жел жылдамдығы болды. «Аллен» сонымен қатар Мексика шығанағына соққан екінші ең күшті тропикалық циклон болды, ал ең күштісі – «Рита» дауылы. Өмірі бойы «Аллен» тропикалық Атлантика мұхиты, Кариб теңізі және Мексика шығанағы арқылы батыстан солтүстік-батысқа қарай жылжып, АҚШ-Мексика шекарасына жақын жерде құрлыққа шықты. Ең күшті күйінде ол Гаитиге жақын жерден өтіп, жүздеген адамның өмірін қиып, ауыр зардаптарға әкелді. Мексика шығанағын кесіп өткеннен кейін «Аллен» Техастың оңтүстік жағалауына соққанда әлсіреп, қатты жел, маңызды дауыл толқыны және мол жаңбырлар тудырды, бұл Техастың оңтүстік аймағында зардаптарға себеп болды. Барлығы «Аллен» кем дегенде 269 адамның өмірін алып, 1,57 миллиард долларлық (1980 жылғы АҚШ доллары) зиян келтірді, оның көп бөлігі АҚШ және Гаитиде болды. Оның салдарынан 1981 жылы «Аллен» атауы Атлантика мұхитындағы тропикалық циклон атауларының алты жылдық тізімінен алынып тасталды және оның орнына «Эндрю» атауы қойылды. Бірақ 1992 жылғы «Эндрю» дауылынан кейін «Эндрю» атауы да қолданудан шығарылды. Дауылдың қалдықтары 1980 жылы Даллас/Форт-Уорт, Техас сияқты жерлерде 69 күнге созылған ыстық толқынының қысқа уақытқа тоқтауына себеп болды.

Метеорологиялық тарих

Аллен – Кабо-Верде типіндегі ерте дауыл. Ол 30 шілдеде Африка жағалауынан шыққан тропикалық толқыннан пайда болды. Жүйе батысқа қарай жылжыған сайын дамып, 1 тамызда тропикалық депрессияға айналды. 2 тамыздың таңында депрессия Кариб теңізіне қарай жылжығанда күшейіп, маусымның бірінші атаулы дауылына айналды. Ұлттық дауылдар орталығы жағдайдың одан әрі күшеюіне мүмкіндік бар екенін атап өтті. Дегенмен, Пуэрто-Риконың солтүстігіндегі үлкен суық фронт батыстан күшті жел соғып, 72 сағат ішінде Алленге қолайсыз жағдай тудыруы мүмкін екені де хабарланды. Алға жылжу баяулауы күтілгенімен, Аллен батысқа қарай шамамен бірдей жылдамдықпен қозғалды. 3 тамызда сағат 16:00 UTC-де Ұлттық дауылдар орталығы Алленді дауыл мәртебесіне көтерді, себебі әскери-әуе күштерінің ұшағы желдің жылдамдығын тіркеді. Алайда, кейіннен жасалған талдау көрсетті, Аллен 3 тамызда сағат 00:00 UTC-ден бастап дауыл болған. Көтерілгеннен кейін көп ұзамай Аллен тез күшею кезеңіне енді және 4 тамызда сағат 00:00 UTC-де Барбадостың Бриджтаун қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 61 км (38 миль) жерде ірі дауылға айналды. Алты сағаттан кейін Аллен Сент-Люсиядан оңтүстікке қарай 13 км жерден сағат 06:00 UTC-де өтті. Аллен одан әрі жылдам күшейіп, осы хабарламадан кейін екі сағаттан соң 4-ші санаттағы дауылға жетті. 5 тамызда сағат 00:00 UTC-ге дейін қысым ең төменгі деңгейге түсті, бұл өткен маусымдағы Дэвид дауылымен тең деп есептелді. 5 тамызда Аллен Пуэрто-Риконың оңтүстігінде 5-ші санаттағы дауылға айналды. Бұл Алленді Атлантика мұхитындағы ең ерте 5-ші санаттағы дауылға айналдырды. 5 тамызда түстен бастап 6 тамыздың түскісіне дейін Ямайка үшін дауыл туралы ескертулер жарияланды. Кейман аралдарында 5 тамыз күні түстен бастап 6 тамыз күні таңертеңге дейін дауыл туралы ескертулер шығарылды, кейіннен таңнан түске дейін бұл ескертулер дауыл туралы ескертуге ауыстырылды.

Мексика

Мексиканың солтүстік-шығысындағы аймақтарда "Аллен" дауылынан кейін күшті жаңбырлар жауды, ең көп жауын-шашын мөлшері Юкатан түбегін бұрын зақымдаған дауылдан асып түсті. "Аллен" Мексиканың сирек қоныстанған аймақтарына ғана әсер еткендіктен, айтарлықтай зақым туралы хабарламалар түскен жоқ. "Аллен" Техас штатының оңтүстігіне көп жаңбыр әкелді, бұл 1980 жылғы ыстық толқыны кезінде жаз бойы созылған құрғақшылықты аяқтады. Дауыл Техаста 7 адамның, ал Луизианада 17 адамның өміне қастандық жасады (көбінесе теңіз платформасынан жұмысшыларды эвакуациялаған тікұшақтың апатқа ұшуынан). "Аллен" Техаста бірнеше торнадо тудырды. Бір торнадо Остин қаласына соғып, 100 миллион долларлық зақым келтірді, бұл тарихында торнадо тудырған тропиктік дауылдың ең қымбат салдары болды. Дегенмен, дауылдың күші күрт әлсіреуіне және ең биік толқындары мен желдері Техас жағалауының сирек қоныстанған бөлігіне тигендіктен, АҚШ-та зақым шектеулі болды.

Зейнеткерлік

"Аллен" деген ат, 1981 жылдың көктеміндегі әлемдік метеорологиялық ұйым шешімімен, Атлантика мұхитындағы тропикалық дауылдар тізімінен алынып тасталды, себебі оның қырыптық әсерлері болған. Бұл ат енді Атлантика мұхитында болатын ешқандай дауылға қайта қолданылмауы тиіс. 1986 жылғы маусымда оның орнына "Эндрю" аты қойылды.