Альфред Редль: Аустрия-Мажар әскери шпионы және трагедиясы

Кіріспе

Аустрия-Мажарстан армиясының офицері (1864–1913)

Австриялық олимпиадалық дзюдошы

Альфред Редль (14 наурыз 1864 – 25 мамыр 1913) – Аустрия-Мажарстан армиясының Бас штабының қарсы барлау бөлімі – Evidenzbureau басшысы болған австриялық-мажар әскери офицері. Ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі тыңшылықтың маңызды тұлғаларының бірі болды; оның қызметі радикалды жаңалықтармен және шетелдік тыңшыларды ұстау үшін озық технологияны пайдаланумен ерекшеленді. Редль енгізген жаңалықтардың нәтижесінде, оның орнын бастан алған майор Максимилиан Ронге 1913 жылы Редльдің өзінің жоғары жалақы алатын тыңшы екенін және Ресей империясының барлау қызметіне жұмыс істейтінін білді. Редльдің ресейлік тыңшы екені анықталғаннан кейін ол өз-өзіне қол жұмсады. Оқиға кезінде Редльдің гомосексуализмі жарияланғанмен, кейінірек ресейлік мұрағаттарды зерттеу оның ресейлік басшыларының бұл туралы білмегенін және оның сексуалдық бағдары тыңшылық туралы шешіміне қатысы жоқ екенін көрсетті. Оның орнына, ол материалдық пайдаға қызығушылық танытқан. Редльдің ашқан жайттары соғыстың барысына елеулі әсер етпеді.

Ерте мансап

Альфред Редль 1864 жылдың 14 наурызында Австрия империясының Лемберг қаласында (қазіргі Украинаның Львов қаласы) дүниеге келді. Ол салыстырмалы түрде кедей отбасынан шыққан, әкесі теміржол кызметкері болған. Он бес жасында Редль Брнодағы Картаус әскери академиясына кадет ретінде түсті. 1883 жылы ол өте жақсы көрсеткіштері бар кадет офицері болып бітірді. Содан кейін Лембергте орналасқан №9 атқыштар полкінде лейтенант шеніне жетті. Байлықтың немесе отбасылық байланыстардың артықшылықтары болмаса да, Редль Австрия-Мажарстан армиясының офицерлік қатарында жылдам өрледі. Ол Венадағы соғыс мектебіне оқуға түсті, онда әдетте жылына мыңнан астам үміткерден тек елу адам ғана қабылданатын. Редль орыс әскери мәселелеріне ерекше қызығушылық танытып, Австрия-Венгрия Бас штабының барлау бюросына қосылды және 1900 жылы Ресей бөліміне бекітілді.

Контржасқырлық жұмысы

1907 жылы Редл Ақпарат бюросының қарсы барлау бөлімінің басшысы болды. Полковник шеніне көтерілген ол австро-венгр қарсы барлау қызметінің әдістерін күрт жақсартты, камералар мен қарапайым дыбыс жазу құралдарын қолдану сияқты технологиялық жаңалықтарды енгізді, сондай-ақ қызығушылық тудыратын тұлғалардың саусақ іздерінің дерекқорын жасады. Бірақ, осының ішінде Редлдің өзі Ресейдің тыңшысына айналды, ал оның кейін ашыққа шығуының көп бөлігі өзі дамытқан жақсартулардың нәтижесі болды.

Елге опасыздық

Редлдің опасыздық жасауының себептері әлі анық емес. Ол ресейлік агенттер тарапынан ұсталған болуы мүмкін, себебі ол гомосексуал еді және оның гомосексуалистік екені белгілі болғанда мансабына нұқсан келуі мүмкін еді. Шындығында, сол кезде Варшавада (Конгресс Польшасы) орналасқан ресейлік әскери барлау қызметі Редлдің гомосексуализмін 1901 жылдың өзінде анықтаған. Бұл ақпаратты оны құпия мәліметтерді жариялауға шантаж ету үшін пайдаланған. 1902 жылы Редл орыстарға Австро-Мажарстанның соғыс жоспарларының көшірмесін берді. Ақпарат бюросының басшысы генерал фон Гизлинген, ақпараттың шығуын тергеуді Редлдің өзіне тапсырды. Ресейлік байланыстарымен кеңескенде Редл бірнеше төменгі дәрежедегі агенттерді ресейлік тыңшылар ретінде анықтады, осылайша өзін қорғап, тиімділігі үшін жақсы беделге ие болды. Редлге Ресей үкіметі қызметі үшін жақсы төледі, ол ресми жалақысымен алуға болмайтын өмір салтына ие болды. Бұған оның мақтаныш сезімі мен қауіпке құштарлығы да себеп болған сияқты. 1907 жылғы ресейлік баяндамада Редл "ақылды да талантты емес, алдағыш және екіжүзді", циник "бос уақытын бекер өткізуді жақсы көретін" адам деп сипатталған. 1903 жылдан 1913 жылға дейін Редл Ресейдің басты тыңшысы болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол ресейліктерге Сербияға басып кіру жоспары – III жоспарды ұсынды. Орыстар серб әскери басшылығын III жоспар туралы хабардар етті. Нәтижесінде, Австро-Мажарстан армиясы Сербияға шабуыл жасағанда, сербтер жақсы дайындалған еді. Редл өзінің елінің көптеген әскери құпияларын және жоспарларын ғана емес, сонымен қатар өзінің әскери билігіне Ресейдің әскери күшін дұрыс емес бағалауды ұсынды. Редл тарихтың ең ірі сатқындарының бірі деп есептеледі, өйткені оның іс-әрекеті жарты миллион отандасының өліміне себеп болды деген пікір бар. Редл Ресейге Австро-Мажарстанның басты шабуыл жоспарларының бірін, оның әскер құрамын, жұмылдыру жоспарларын (мобилизация жеңіске жетудің маңызды факторы саналған кезде) және Ресейдің жақын арада басып алған австриялық бекіністерінің егжей-тегжейлі жоспарларын сатқан деп саналады. Ол Ресейге австро-венгр агенттерін сатқандығы мәлім. Ол сондай-ақ Ресей империясының штабында австро-венгр агенттеріне ие болды, бірақ оларды да жазалап, асылуға немесе өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Сондай-ақ, ол Австро-Мажарстан барлау қызметімен байланысқан ресейлік офицерлер туралы ақпарат берген деген күдік бар.

Redl's motives for treason are still unclear. He may have been caught in a compromising position by Russian agents, because he was homosexual and being exposed as such would have been fatal to his career prospects. In fact, Russian military intelligence, based in Warsaw (Congress Poland) at the time, had discovered Redl's homosexuality as early as 1901, information that was used to blackmail him into revealing classified information. In 1902, Redl reportedly passed a copy of Austro Hungarian war plans to the Russians. General von Gieslingen, head of the Intelligence Bureau, delegated Redl himself to investigate the source of this leak. In consultation with his Russian contacts, Redl identified several low level agents as Russian spies, thereby protecting himself and enhancing his reputation for efficiency. Redl was paid well by the Russian government for his services, and acquired a lifestyle far beyond what his official salary could cover. It would appear that there was also a strong element of vanity involved, as well as a taste for danger. A Russian report of 1907 describes Redl as "more sly and false than intelligent and talented", a cynic "who enjoys dissipation." From 1903 to 1913, Redl was Russia's leading spy. Before World War I, he provided the Russians with information of Plan III, the entire Austro Hungarian invasion plan for Serbia. The Russians then informed the Serbian military command about Plan III. As a result, when the Austro Hungarian Army invaded Serbia, the Serbians were well prepared. Redl not only provided many of his country's military secrets and plans, but he also supplied incorrect estimates of Russian military strength to his own military authorities. Redl has been called one of history's greatest traitors because purportedly his actions were responsible for the deaths of half a million of his countrymen. Redl is thought to have sold to Russia one of Austria Hungary's principal attack plans, along with its order of battle, its mobilization plans (at a time when mobilization was viewed as one of the critical keys to victory) and detailed plans of Austrian fortifications that were soon overrun by Russia. He is known beyond question to have sent Austro Hungarian agents into Russia only to sell them out. He also had Austro Hungarian agents within the Russian Imperial Staff but betrayed them too, to be hanged or to commit suicide. He is also believed to have informed on various Russian officers who contacted Austro Hungarian intelligence.

Экспозиция

1912 жылы Редль өзінің бұрынғы қолбасшысы Артур Гизль фон Гизлингеннің басшылығымен VIII корпустың штаб бастығы болды. Контрразведка қызметінен кеткеннен кейін Редльдің орнын Редльдің өзі тәрбиелеген майор Максимилиан Ронге басты. Ронге күдікті хаттарды тексеру тәжірибесін енгізді. Бір күдікті конверт табылды – «посте рестанте» арқылы жіберілген хат. Онда көп сомада ақша болды және тыңшылық қызметі үшін пайдаланылған бірнеше мекенжайлар туралы ақпараттар келтірілген. 1913 жылдың 9 мамырында «Никон Низетас» деген атқа ақшасы бар хаттың дубликаты жіберілді. Полиция қызметкерлері пошта бөлімін бақылауға және хатты алған адамды анықтауға жіберілді. 25 мамырда хатты алғаннан кейін полиция оны ұстауға тырысты, бірақ хатты алған адам таксимен кеткен соң байланыс үзілді. Бірақ детективтер не істеу керектігін ойлап тұрғанда, күдіктінің таксисі қайта келді. Детективтер таксиге отырып, бұрынғы жолаушының мекенжайына баруды сұрады, ол Клосмер қонақ үйі болып шықты. Жолда олар қаламның қабығын тапты. Қонақ үйге келгенде детективтер басқаруға қонақтардың біреуі қабығын жоғалтқан жоқ па деп сұрауды тапсырды және вестибюльде күтті. Қабықты талап ету үшін келген қонақты детективтер бұрынғы басшылары полковник Альфред Редль екенін таныды. Кейін Редль пәтерінде әскери офицерлер тобымен бетпе-бет кездесті. Ұзақ сораудың барысында ол әскери құпияларды шетелдік державаға сатқанын мойындады. Әскер штабының бастығы фельдмаршал Франц Конрад фон Хоцендорф Редльді зарядталған револьвермен жалғыз қалдыруға бұйырды. Редль 1913 жылдың 25 мамырында таңертең өзін атып өлтірді.

Мұра

Редльдің өліміне император Франц Йозеф та қайғырды, ол полковниктің өлімге ұшырамай, күнәлі жағдайда өлмеуін қалаған, ал барлау қызметі оны ресейліктерге берген ақпараттарының толық көлемін анықтау үшін тергеуге алуды артық көрген. Бір газетте жазылғандай, "Редль ісі жеке шаруа емес. Редль – жеке тұлға емес, жүйе. Басқа елдерде әскерилер отанын сүюге тәрбиеленсе, осы бақытсыз монархияда патриотизмнің болмауы – ең үлкен әскери қасиет саналады. Бізде әскери білімнің мәні – жауынгерлердің ұлттық сезімін жою. Осы істе Редльдің тағдыры осы рухтың кек алуы. Австрия және Венгрия әскерлерінің отаны жоқ, олардың тек соғыс бастығы бар". 1950 жылы сенатор Маккарти Альфред Редль ісін Лавандалық үрейдің басталған сәтінде жасаған әсерлі сөйлеуінде атады, сол кезде Мемлекеттік департаменттегі гомосексуал қызметкерлер жұмыстан босатылды. Маккарти Редль ісінің "әдепсіз адам шантажға оңай жемті" екенін және де гомосексуалдардың Мемлекеттік департаментте жұмыс істеуіне тыйым салынуы керек деп сенді. "Бізді олардың моральдық келбеті емес, ел үшін қауіпті болулары алаңдатады", - деді Маккарти қорытындылап.

Танымал мәдениетте

Тарихшы Роберт Б. Аспри Редл туралы "Пантераның тойы" атты кітап жазды. Джон Осборнның 1965 жылғы "Мен үшін патриот" пьесасы Редлдің тарихына негізделген. Дэннис Уитли өзінің "Екінші мөр" (1950) атты тарихи романында Редлдің мансабын және оның Бірінші дүниежүзілік соғыс барысына тигізген әсерін баяндайды. Редлдің ізбасары Ронге де өзінің ролінде – Австро-Венгрия барлау қызметінің бастығы ретінде көрінеді. Ол 1914 жылы Сербияға қатысты Австрияның ниеттерін анықтауға британдық барлаудың жасаған әрекеттерін тойтарыс беруге тырысады.

Фильмдер

Полковник Редл (реж. Ханс Отто, 1925)
Полковник Редл ісі (реж. Карл Антон, 1931)
Тыңшылық (реж. Франц Антель, 1955)
1985 жылғы «Полковник Редл» фильмінде опал полковник рөлін Клаус Мария Брандауэр сомдады. Алайда, фильм режиссері Иштван Сабо, кейіннен АВО хабаршысы және пропагандист екені анықталған, Венгрия Халық Республикасында коммунизм тұсында түсірілді және монархияны да, Габсбургтер үйін де жамандауға тырысады. Фильм сонымен қатар полковник Редлдің Франц Фердинандпен болған достығын қиялдап шығарды, онда Франц Фердинанд полковниктің жаңғырығына басты себепкер болып көрсетілген. Фильм «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ие болды және 1985 жылы Канн кинофестивалінде қазылар жұрналының жүлдесін жеңіп алды.