Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Альп тауларындағы мұздық, Жаңа Зеландия
Glacier in the Southern Alps, New Zealand
Франц-Иосиф мұздығы (; ресми түрде Франц-Иосиф мұздығы / Kā Roimata o Hine Hukatere) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының батыс жағалауындағы Вестленд Тай Путини ұлттық паркінде орналасқан қоңыржай теңіз мұздығы. Оңтүстікке қарай Фокс мұздығымен және үшінші мұздықпен бірге, ол Оңтүстік Альптен теңіз деңгейінен 300 метрден төмен түседі. Екі мұздықты қоршаған аймақ Те Вахипоунаму – Әлемдік мұра паркінің құрамына кіреді. Вайхо өзені Франц-Иосиф мұздығының соңғы нүктесінен басталады. Батыс жағалаудағы мұздықтардың бірі (деп саналатын Франц-Иосиф) туралы алғашқы еуропалық сипаттама 1859 жылы «Мэри Луиза» кемесінің бортындағы жазбаларда қалдырылған. Кейін, 1865 жылы неміс геологы Юлиус фон Хаст бұл мұздыққа Австрия императоры Франц Иосиф I-нің есімін берді. 1998 жылғы «Ngāi Tahu Claims Settlement Act» заңы қабылданғаннан кейін мұздықтың атауы ресми түрде Франц-Иосиф мұздығы / Kā Roimata o Hine Hukatere деп өзгертілді.
The Franz Josef Glacier (; officially Franz Josef Glacier / Kā Roimata o Hine Hukatere) is a temperate maritime glacier in Westland Tai Poutini National Park on the West Coast of New Zealand's South Island. Together with the Fox Glacier to the south, and a third glacier, it descends from the Southern Alps to less than above sea level. The area surrounding the two glaciers is part of Te Wahipounamu, a World Heritage Site park. The Waiho River emerges from the glacier terminal of Franz Josef. The first European description of one of the West Coast glaciers (believed to be Franz Josef) was made in the log of the ship Mary Louisa in 1859. The glacier was later named after Emperor Franz Joseph I of Austria by the German geologist Julius von Haast in 1865. Following the passage of the Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998, the name of the glacier was officially altered to Franz Josef Glacier / Kā Roimata o Hine Hukatere.
География
Франц-Иосиф мұздығының басындағы неве немесе қарлы алап теңіз деңгейінен жоғары және ауданында орналасқан. Бұл кең, тереңдігінен асатын неве, үлкен мөлшерде тығыздалған қарды тік және тар аңғарға жеткізеді, ол өте төмен биіктікке дейін жылдам төмендейді: мұздық теңіз деңгейінен жоғары тек қана емес, төмендейді. Бұл факторлардың үйлесімі Франц-Иосифтің көптеген қоңыржай белдеу мұздықтары еріп кеткен жерде сақталуына мүмкіндік береді және оған қоңыржай жаңбырлы орманмен аңғарды бөлісуге шарт жасайды. Франц-Иосиф мұздығы қазіргі уақытта Тасман теңізінен шамамен алысқа дейін созылады. Соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 18 000 жыл бұрын, ол қазіргі жағалауға немесе одан да әрі жеткен. Мұздық шегіну кезінде жиналған тау жыныстары мен мұз кесектері қалдырылып, жағалау төбелері мен көлдері пайда болды. Вомбат көлі 9000 жыл бұрын моренада қалған мұздан пайда болған, ал мұздық бетіне жақын Питерс тоғаны сол сияқты, 210 жыл бұрын пайда болған.
The névé or snowfield at the head of Franz Josef Glacier is over above sea level and in area. This wide névé, which is over deep, feeds large amounts of compacted snow into a steep and narrow valley which drops quickly to very low altitudes: the glacier descends to above sea level in just This combination of factors leads to Franz Josef persisting where most temperate zone glaciers would have already melted, and allows it to share a valley with temperate rain forest. Franz Josef Glacier currently terminates from the Tasman Sea. Near the end of the last ice age about 18,000 years ago it extended to the present day coastline or even beyond. As it retreated the glacier left behind moraines of accumulated rock and chunks of ice which created coastal hills and lakes. Lake Wombat is a kettle lake created by ice left in a moraine 9000 years ago, while Peters Pool close to the glacier's face arose in the same fashion just 210 years ago.
Алға және артқа
Франц-Иосиф мұздығы алға жылжу мен артқа шегінудің циклдік үлгісін көрсетеді, бұл мұздықтың табанындағы еріген судың көлемі мен мұздықты қоректендіретін қардың көлемі арасындағы айырмашылықтармен шақырылады. Соңғы 14 000 жыл ішінде әлемдегі мұздықтар көбінесе артқа шегінді. Жаңа Зеландияның ірі мұздықтарының көпшілігі 20 ғасырдың соңында жаһандық жылынудың салдарынан айтарлықтай қысқарды. Алайда, Оңтүстік Альп тауларындағы жылы температуралар Бас бөліністің батыс бетінде жауын-шашынның артуына себеп болады, ал Франц-Иосиф мұздығы қысқа және тік болғандықтан, басқа мұздықтарға қарағанда мұздықтағы қардың көбеюіне одан да сезімтал. Егер жауын-шашын қар түрінде жауса, мұздық алға жылжиды; егер жаңбыр жауса, артқа шегінеді. Хааст мұздықты алғаш көрген еуропалық болған кезде, ол бүгінгіге қарағанда әлдеқайда ұзын болды және мұз беті 300 метрге жоғары болды. 20 ғасырда бірнеше алға жылжу кезеңдері болды – 1946-1951 жылдары (340 м), 1965-1967 жылдары (400 м), 1983-1999 жылдары (1420 м) және 2004-2008 жылдары (280 м) – бірақ олардың барлығынан кейін үлкен артқа шегіну кезеңдері болды. Бұл циклдік мінез-құлықты 1946 жылы шығарылған пошта маркасы жақсы көрсетеді, онда Сент-Джеймс англикан шіркеуінен ашылатын көрініс бейнеленген. Шіркеу 1931 жылы салынды, оның орналасуын пайдалану үшін панорамалық тәрелке терезесімен жабдықталды. 1954 жылы мұздық шіркеуден көзден жоғалды, бірақ 1997 жылы қысқа уақытқа қайта пайда болды. 1983 және 2008 жылдар аралығында әлемдегі мұздықтардың көпшілігі артқа шегінген кезде, Жаңа Зеландияның көптеген мұздықтары алға жылды; Франц-Иосиф мұздығы өткен ғасырда жоғалтқан мұзының жартысына жуығын қайта алды. Бұл ерекше өсімнің себебі жауын-шашынның артуы емес, Тасман теңізінде оңтүстік желдің күшеюіне байланысты бірнеше салқын жылдар болды. 2008 жылдан кейін мұздық өте жылдам артқа шегіну кезеңіне енді, 2008 мен 2017 жылдар аралығында 1,5 км-ге қысқарды. Қазір ол 100 жыл бұрынғыдан 3 км-ге қысқа. Осы үлгілерге сүйенсек, Франц-Иосиф мұздығының 2100 жылға қарай артқа шегінуі және массасының 38%-ын жоғалтуы күтілуде, бірақ жылынудың орташа деңгейлі сценарийінде. 1989 жылы тағы бір су тасқыны қол жеткізу жолына салынған көпірді қиратты, содан кейін 1991 жылдың сәуір айында тағы бір су тасқыны болды.
Franz Josef Glacier exhibits a cyclic pattern of advance and retreat, driven by differences between the volume of meltwater at the foot of the glacier and volume of snowfall feeding the névé. Over the past 14,000 years glaciers worldwide have generally retreated. Most of New Zealand's large glaciers shrank significantly towards the end of the 20th century, a consequence of global warming. However, in the Southern Alps warmer temperatures cause increased precipitation on the western face of the Main Divide, and Franz Josef glacier being short and steep is more sensitive to increased snow in the névé than other glaciers. If the increased precipitation falls as snow, the glacier will advance; if as rain, it will retreat. When Haast became the first European to see the glacier it was still much longer than today, and the ice surface was 300 m higher.]] There were several periods of advance in the 20th century – 1946 to 1951 (340 m), 1965 to 1967 (400 m), 1983 to 1999 (1420 m) and 2004 to 2008 (280 m) – but all were followed by periods of greater retreat. This cyclic behaviour is well illustrated by a postage stamp issued in 1946, depicting the view from St James Anglican Church. The church was built in 1931, with a panoramic altar window to take advantage of its location. By 1954, the glacier had disappeared from view from the church, but it reappeared briefly in 1997. Between 1983 and 2008 while most of the world's glaciers were retreating many New Zealand glaciers advanced; Franz Josef regained nearly half the ice it had lost over the previous century. This anomalous growth has been attributed not to increased rainfall but to a series of cool years caused by increased southerly air flow in the Tasman sea. After 2008 the glacier entered a very rapid phase of retreat, shrinking by 1.5 km between 2008 and 2017. It is now once again 3 km shorter than it was 100 years ago. Based on these patterns, Franz Josef Glacier is predicted to retreat and lose 38% of its mass by 2100 in a mid range scenario of warming, although it may retreat as much as Another flood destroyed the access road bridge in 1989, followed by a further flood in April 1991.
Флора
Вестленд Тай Путини ұлттық паркі – Жаңа Зеландиядағы тау шаңырағынан теңізге дейінгі табиғи ландшафтының толық тізбегі сақталған сирек орындардың бірі. Франц-Иосиф мұздығының шегінуі жергілікті орманға, қалған жалаңаш тастарға қоныстануға мүмкіндік берді, ал мұздықтың қашан шегінгенін өсімдік жамылыстығының қазіргі сатысынан білуге болады. Кейбір жалаңаш тастар он жыл бұрын ғана ашылса, ал басқалары 1951, 1830, 1750 және 1600 жылдары ашылған.
Westland Tai Poutini National Park is one of the few places in New Zealand with a full sequence of pristine landscape from mountain peaks to the sea. The retreat of Franz Josef Glacier has allowed native forest to colonise the bare rock left behind, and how long ago the glacier retreated can be read in the stage of plant succession present. Some bare rock was only exposed a decade ago, while other surfaces were exposed in 1951, 1830, 1750, and 1600.</blockquote>
Бүгінде Франц-Иосиф мұздық аймағы Жаңа Зеландиядағы ең көп саяхатталатын үшінші орын және Батыс жағалауындағы негізгі туристік тартымдардың бірі. 2008 жылы жылына шамамен 250 000 келуші келді. Бұрын мұздыққа жаяу баруға болар еді, бірақ 2012 жылдың наурыз айында мұздықтың алдыңғы беті құлап, қазір оған жақындасу қауіпті; күзету орнындағы қауіпсіздік кедергілерін кесіп өтуге ескерту белгілері қойылған. Қазір мұздыққа бару үшін тұрақсыз бетінен тікұшақпен ұшу қажет. Мұздықта серуендеу үшін арнайы жабдықтар керек, атап айтқанда, берік етікке бекітілетін айқас және тісқақтар. Мұндай жабдықтарды әдетте туркомпаниялар ұсынады. Мұздыққа дейінгі кез келген турдың жаяу бөлігі ұзаққа созылады және бірінші мұз құлауында (мұздан жасалған шарлауық, төмендегі жердің табиғи сатысын жауып тұрады) аяқталады. Сондықтан көптеген туристер жергілікті әуе компанияларының бірінен тікұшақпен саяхаттап, бірінші және екінші мұз құлаулары арасында қонақтарын тастап, мұздықтың үстіндегі бұзылған жерлер арқылы 1-2 сағаттық экскурсияға шығады. Мұздық ландшафты күнделікті өзгеретіндігіне қарамастан, мұздықтың ерекше жылдам жылжуы және кейбір серуендеулер мұз туннельдерінен өтуді қамтитындықтан, олар әлі де қауіпсіз және шамалы қиын деп есептеледі. 2010 жылдың маусым айында мұздыққа экскурсияға шыққан австралиялық турист жүрек талмасынан қайтыс болды. Мұздықты көрудің тағы бір мүмкіндігі – 8 сағаттық күндізгі жаяу серуендеу арқылы биік Алекс Нобқа көтеріліп, Франц-Иосиф мұздығы мен төмендегі аңғарды тамашалау. Алекс Нобқа дейінгі жол жақсы жабдықталған, бірақ биіктікке тік өрлеуіне байланысты қиын, сондай-ақ серуеннің ұзақтығына байланысты "күрделі" деп саналады. Аңғардың кіреберісінде шамамен 330 тұрғыны бар Франц-Жозеф ауылы орналасқан. Мұздықтан 5 км қашықтықта орналасқан, онда жанармай құю станциясы, кішкентай, бірақ жұқ жүретін тікұшақ алаңы, көптеген туристік жатақханалар (пик маусымда түнеуге 2000-ға дейін адам қабылдайды) және бірнеше мейрамхана мен дүкен бар. Ауылдың оңтүстігінде автомобиль жолынан Франц-Иосиф мұздық аңғарына және автотұраққа апаратын жабық жол бар. Долина жолынан және автотұрақтан бірнеше шағын жаяу серуендер басталады, сонымен қатар Франц-Иосиф қалашығынан автотұраққа дейін велосипедпен да ыңғайлы түрде баруға болады.
Today the Franz Josef glacier area is the third most visited tourist spot in New Zealand, and one of the main tourist attractions on the West Coast. It had around 250,000 visitors a year in 2008, It used to be possible to walk up to the glacier, but in March 2012 the terminal face of the glacier collapsed and it is now too dangerous to approach; signs warn against crossing the safety barriers at the lookout. Visiting the glacier now requires a helicopter flight past the unstable terminal face. Glacier walks also require some specialised equipment, namely ice axes and crampons that latch onto a sturdy boot. These are usually provided by tour companies. As the walking part of any tour up to the glacier takes a long time, and ends at the first icefall (a frozen waterfall, draping a natural step in the land underneath), many tourists book helicopter tours from one of the several local airlines, which usually drop their guests between the first and second icefalls, for a guided 1–2 hour walk through the broken ground atop the glacier. Although the glacial landscape changes almost daily, given the glacier's unusually fast flow, and some walks including passages through ice tunnels, they are still considered quite safe and only somewhat strenuous. In June 2010, an Australian tourist died of a heart attack during a guided hike of the glacier. An alternative option to view the glacier is via the 8 hour day hike up the high Alex Knob, overlooking the Franz Josef Glacier and valley below. The path up Alex Knob is of good tramping track standard, but strenuous due to steeply climbing about in height and considered "advanced" due to the duration of the hike. At the entrance of the valley lies the village of Franz Josef, which has a permanent population of approximately 330 residents. It is situated 5 km from the glacier on and has a petrol station, small but busy heliport, numerous tourist accommodation options (with up to 2,000 people staying overnight during the main season) and a number of restaurants and shops. Just south of the village, a sealed road leads from the highway into the Franz Josef Glacier valley and to a car park. Several small walks start from the Valley Road and the car park, and it is also possible to comfortably cycle from Franz Josef township to the car park.