Жаңа Зеландияның Оң Аралы

Кіріспе

Жаңа Зеландияның екі негізгі аралының бірі – Жаңа Зеландиядағы арал. Оңтүстік арал, сонымен қатар маори тілінде Те Вайпоунаму деп аталады, Жаңа Зеландияның екі негізгі аралының ішіндегі жер көлемі бойынша үлкені, екіншісі – кіші, бірақ халық саны көп Солтүстік арал. Ол солтүстік жағынан Кук бұғазымен, батысынан Тасман теңізімен, оңтүстігі мен шығысынан Тынық мұхитымен шектеседі. Оңтүстік аралдың жер аумағы , бұл оны әлемдегі 12-ші ірі аралға айналдырады және Жаңа Зеландияның жер аумағының 56% құрайды. Төмен бойлықта мұхиттық климат басым. Оңтүстік аралдың пішінін Оңтүстік Альп таулары қалыптастырады, олар аралдың солтүстігінен оңтүстігіне дейін созылып жатыр. Олардың арасында Жаңа Зеландияның ең биік шыңы – Аораки / Кук тауы орналасқан. Солтүстік-шығысқа қарай биік Каикоура таулары жатыр. Аралдың шығыс жағында Кентербери жазықтары жатыр, ал Батыс жағалауы Фиордленд сияқты қатал жағалауларымен, жергілікті өсімдіктер мен ұлттық саябақтардың үлкен үлесімен және Фокс пен Франц Йозеф мұздықтарымен әйгілі. Негізгі қалалары – Крайстчерч пен Дунедин. Экономикасы ауыл шаруашылығына, балық аулауға, туризмге, жалпы өндіріс пен қызмет көрсетуге негізделген. -дағы халық саны Жаңа Зеландияның миллион тұрғынының % құрайды. 1860 жылдардағы алтын асығу кезеңінен кейін, елдің еуропалық қоныстануының алғашқы жылдарында Оңтүстік арал еуропалықтардың көпшілігі мен байлығына ие болды. XX ғасырдың басында Солтүстік аралдың халқы Оңтүстік аралды басып өтті, 1911 жылы Жаңа Зеландия халқының 56% Солтүстік аралда тұрды. Адамдар мен кәсіпорындардың солтүстікке қарай қозғалысы ХХ ғасыр бойына жалғасты.

Атау және қолдану

19 ғасырда кейбір карталарда Оңтүстік арал Орта арал немесе Жаңа Мунстер деп, ал бүгінгі Стюарт аралы / Ракиура Оңтүстік арал немесе Жаңа Лайнстер деп белгіленген. 1907 жылы Жерлер министрі Жер және картаграфия департаментіне Орта арал атауы болашақта қолданылмауы керектігін бұйырды. "Оңтүстік арал атауы барлық жағдайда сақталуға тиіс" делінген. Арал көп жылдар бойы Оңтүстік арал деп белгілі болғанымен, 2009 жылы Жаңа Зеландия географиялық кеңесі Солтүстік арал сияқты Оңтүстік аралдың да ресми атауы жоқ екенін анықтады. 2013 жылдың қазан айында халықтан пікір алынғаннан кейін кеңес аралды ресми түрде Оңтүстік арал немесе Те Вайпоунаму деп атады. "Жасыл тастың суы" деген мағына беретін Те Вайпоунаму, Те Вахи Пунамудан ("Жасыл тастың жері") туындаған болуы мүмкін. Арал сондай-ақ "Мауидің каноэсі" деген мағынадағы Те Вака а Мауи деп те аталады. Маори аңыздарының кейбір заманауи нұсқаларында Оңтүстік арал Мауидің каноэсі болса, Солтүстік арал ол ұстаған балық ретінде бейнеленеді. Әртүрлі маори іwi кейде әртүрлі атауларды қолданады, соның ішінде Оңтүстік аралды Те Вака о Аораки деп атауды ұнатады. Бұл Аораки туралы маори аңызына сілтеме жасайды: әлем жаратылғаннан кейін Аораки және оның үш бауыры аналары Папатуануку – жер ананы көру үшін каноэмен келді, бірақ үйлеріне, Рангинуиге (сондай-ақ Раки деп те аталады) – аспан әкесіне қайтар жолда қарақатты орындамағандықтан құлап, каноэ аралға, ал төрт бауыр тау жоталарына айналды. Жаңа Зеландияның екі негізгі аралы прозада анықталған түрде Солтүстік арал және Оңтүстік арал деп аталады. "Аралда" деген мағынаны білдіретін "ішінде" сөзін қолдану да қалыпты, мысалы, "Храйстчерч Оңтүстік аралда", "әжем Оңтүстік аралда тұрады". Карталарда, тақырыптарда, кестелерде және сипаттамалы тіркестерде Оңтүстік арал атауы "the" артығымен қолданылмайды. Оңтүстік арал Солтүстік аралдан 32% үлкен болғанымен, ел халқының төрттен бір бөлігінен де аз тұрғынға ие болғандықтан, оның тұрғындары оны әзілде Нью-Зеландияның "материгі" деп атайды.

In the 19th century, some maps identified the South Island as Middle Island or New Munster, and the name South Island or New Leinster was used for today's Stewart Island / Rakiura. In 1907, the Minister for Lands gave instructions to the Land and Survey Department that the name Middle Island was not to be used in the future. "South Island will be adhered to in all cases". Although the island had been known as the South Island for many years, in 2009 the New Zealand Geographic Board found that along with the North Island, the South Island had no official name. After a public consultation, the board officially named the island South Island or Te Waipounamu in October 2013. Said to mean "the Water(s) of Greenstone", Te Waipounamu possibly evolved from Te Wāhi Pounamu ("the Place of Greenstone"). The island is also known as Te Waka a Māui which means "Māui's Canoe". In some modern alliterations of Māori legends, the South Island existed first, as the boat of Māui, while the North Island was the fish that he caught. Various Māori iwi sometimes use different names, with some preferring to call the South Island Te Waka o Aoraki, referring to another Māori legend called the story of Aoraki, as after the world was created, Aoraki and his three brothers came down in a waka to visit their mother, Papatūānuku the earth mother, only to crash after failing to perform a karakia on their way back home to their father, Ranginui (also known as Raki) the sky father, in turn causing the waka to transform into an island and the four brothers into the mountain ranges on top of it. In prose, the two main islands of New Zealand are called the North Island and the South Island, with the definite article. It is also normal to use the preposition in rather than on, for example "Christchurch is in the South Island", "my mother lives in the South Island". Maps, headings, tables, and adjectival expressions use South Island without "the". As it is 32% larger than the North Island but contains less than a quarter of the country's population, the South Island is sometimes humorously nicknamed the "mainland" of New Zealand by its residents.

Тарихқа дейінгі кезең

Көмiр суреттерiн Оңтүстік аралдың орталық бөлігіндегі әкiрткi тас үңірлерінде кездестiруге болады, 500-ден астам орын Кайкоурадан Солтүстік Отагоға дейін созылып жатыр. Суреттердiң жасы 500-800 жыл аралығында деп есептелiп, олар жануарлар, адамдар және фантастикалық жаратылыстарды, мүмкiн, стильделген жорғалаушыларды бейнелейдi. Суреттелген құстардың кейбiрi, моа мен Хасттың бүркiттерi сияқты, қазiр жойылған. Бұл суреттердi ерте маорилер салған, бiрақ еуропалықтар келген кезде жергiлiктi маорилер суреттердiң қандай себеппен салынғанын бiлмейтiн.

Классикалық маори дәуірі

Оңтүстік аралдың алғашқы тұрғындары ваитаха тайпасы болды. Олар 16 ғасырда неке арқылы және жаулап алу жолымен көбінесе Кати Мамое тайпасына сіңірілді. Кати Мамое өз кезегінде 17 ғасырда оңтүстікке көшіп келген Каи Таху тайпасының некелері мен жаулап алулары арқылы көп бөлігінде сіңірілді. Бүгінде жеке Кати Мамое ұйымы жоқ, бірақ көптеген Каи Таху тайпасының мүшелерінің whakapapa-сында Кати Мамое тайпасымен байланысы бар, әсіресе аралдың оңтүстік бөлігінде. Сол кезде маори тайпасының бір тобы Рекохуға (Чатэм аралдарына) көшіп келді. Олар жергілікті климатқа және қолда бар ресурстарға бейімделіп, ерекше тілі бар Мориори тайпасы деп аталатын жеке халыққа айналды. Мориори мәдениетінің ерекшелігі – бейбітшілікке баса назар аудару, бірақ бұл 1830 жылдары маори жауынгерлері жалдаған еуропалық кемемен келген кезде оларға тиімсіз болып шықты. 18 ғасырдың басында Солтүстік аралдың шығыс жағалауынан шыққан Каи Таху тайпасы Оңтүстік аралдың солтүстік бөлігіне көшіп бара бастады. Олар сол жерде Кати Мамое тайпасымен бірге Уайрау аңғарында Нгай Тара және Рангитане тайпаларымен шайқасты. Содан кейін Нгати Мамое Вайу-Тоа / Кларенс өзенінің солтүстігіндегі шығыс жағалау аймақтарын Каи Таху тайпасына берді. Каи Таху оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырып, Кайкоураны жаулап алды. 1730 жылдарға қарай Каи Таху Кентербериде, соның ішінде Банкс түбегінде қоныстанды. Одан олар оңтүстікке және Батыс жағалауға қарай тарады. 1831-32 жылдары Те Раупараха Кайапои пасына (қоршалған ауылға) шабуыл жасады. Кайапои Те Раупараханың үш айлық қоршауында болды, оның әскері паны сәтті бұзды. Содан кейін олар Банкс түбегіндегі Каи Таху тайпасына шабуыл жасап, Онаудағы паны басып алды. 1832-33 жылдары Каи Таху Туваики және басқа да көшбасшылардың басшылығымен Грасмер көлінде Нгати Тоа тайпасына қарсы шабуыл жасап, кек алды. Каи Таху жеңіске жетіп, көптеген Нгати Тоа мүшелерін өлтірді, бірақ Те Раупараха тағы да қашып құтылды. Шайқас бір жылдай жалғасты, Каи Таху басымдық сақтап тұрды. Нгати Тоа енді Каи Таху аумағына ірі шабуылдар жасаған жоқ. Те Пухо өз тұтқындарын Crown Range арқылы Уакатипу көліне және одан Оңтүстікке алып барды, онда ол өлтірілді, ал оның соғыс отряды оңтүстік Ngāi Tahu тайпасының көшбасшысы Туваики тарапынан жойылды. Каи Таху және Нгати Тоа 1839 жылы бейбітшілік орнатты, Те Раупараха ол ұстаған Каи Таху тұтқындарын босатты. Екі тайпаның басшылары арасындағы ресми некелер бейбітшілікті нығайтты.

Early inhabitants of the South Island were the Waitaha. They were largely absorbed via marriage and conquest by the Kāti Māmoe in the 16th century. Kāti Māmoe were in turn largely absorbed via marriage and conquest by the Kāi Tahu who migrated south in the 17th century. While today there is no distinct Kāti Māmoe organisation, many Kāi Tahu have Kāti Māmoe links in their whakapapa and especially in the far south of the island. Around the same time, a group of Māori migrated to Rēkohu (the Chatham Islands), where, in adapting to the local climate and the availability of resources, they eventually evolved into a separate people known as the Moriori with its own distinct language – closely related to the parent culture and language in mainland New Zealand. One notable feature of the Moriori culture, an emphasis on pacifism, proved disadvantageous when Māori warriors arrived in the 1830s aboard a chartered European ship. In the early 18th century, Kāi Tahu, a Māori tribe who originated on the east coast of the North Island, began migrating to the northern part of the South Island. There they and Kāti Māmoe fought Ngāi Tara and Rangitāne in the Wairau Valley. Ngāti Māmoe then ceded the east coast regions north of the Waiau Toa / Clarence River to Kāi Tahu. Kāi Tahu continued to push south, conquering Kaikōura. By the 1730s, Kāi Tahu had settled in Canterbury, including Banks Peninsula. From there they spread further south and into the West Coast. In the summer of 1831–32 Te Rauparaha attacked the Kaiapoi pā (fortified village). Kaiapoi was engaged in a three month siege by Te Rauparaha, during which his men successfully sapped the pā. They then attacked Kāi Tahu on Banks Peninsula and took the pā at Onawe. In 1832–33 Kāi Tahu retaliated under the leadership of Tūhawaiki and others, attacking Ngāti Toa at Lake Grassmere. Kāi Tahu prevailed, and killed many Ngāti Toa, although Te Rauparaha again escaped. Fighting continued for a year or so, with Kāi Tahu maintaining the upper hand. Ngāti Toa never again made a major incursion into Kāi Tahu territory. Te Puoho took his captives over the Crown Range to Lake Wakatipu and thence to Southland, where he was killed, and his war party destroyed by the southern Ngāi Tahu leader Tūhawaiki. Kāi Tahu and Ngāti Toa established peace by 1839, with Te Rauparaha releasing the Kāi Tahu captives he held. Formal marriages between the leading families in the two tribes sealed the peace.

Еуропалық байланыс

Оңтүстік аралға жеткен алғашқы еуропалықтар голландиялық зерттеуші Абель Тасманның экипажы болды, олар Heemskerck және Zeehaen кемелерімен келді. 1642 жылдың желтоқсанында Тасман аралдың солтүстік жағындағы Мохуа / Алтын шығанағына тоқтады, оны маорилермен болған қақтығыстан кейін Тонгаға қарай солтүстікке бет бұрудан бұрын Моорданар шығанағы (Қияулар шығанағы) деп атады. Тасман екі негізгі аралдың батыс жағалауларының бөліктерін суреттеді. Тасман оларды Нидерландтың Генералдық штаттарының құрметіне Стейтен Ландт деп атады, және бұл атау оның елдің алғашқы карталарында пайда болды. Голландиялық картографтар оның атын Ниу Зеландтан, Голландияның Зеландия провинциясының атымен латын тілінде Nova Zeelandia деп өзгертті. Кейіннен бұл атау Тасманнан 100 жылдан астам уақыт өткен соң (1769–70) аралдарға келген HM Bark Endeavour британдық теңіз капитаны Джеймс Кук тарапынан Жаңа Зеландия деп ағылшын тіліне аударылды. Оңтүстік аралдағы алғашқы еуропалық елді мекен 1823 жылы Ватерлоо шайқасының қатысушысы Джеймс Спенсер Блаффта құрды. 1827 жылдың қаңтарында француз зерттеушісі Жюль Дюмон д'Урвилл "Астроляб" корветімен Тасман шығанағына келді. Д'Урвилл мен оның экипажы Тасман шығанағы маңындағы бірнеше маңызды орындарға ат қойды, соның ішінде д'Урвилл аралы, Француз өткелі және Торрент шығанағы.

Еуропалық қоныстану

1840 жылы ақпанда Уайтанги келісімшартына қол қойылғаннан кейін, губернатор-лейтенант капитан Уильям Хобсон 1840 жылы мамыр айында Жаңа Зеландия үстінен британдық егемендік жариялады, және Оңтүстік арал, Жаңа Зеландияның қалған бөлігімен бірге, қысқа мерзімге Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының құрамына кірді. Бұл жариялау Францияның Оңтүстік аралды Акароада отарлау әрекеттеріне және Жаңа Зеландия компаниясының Веллингтонда жеке колония құруға жасаған талпыныстарына жауап ретінде жасалды. Сөйтіп, Хобсон 1840 жылғы 21 мамырда бүкіл Жаңа Зеландия үстінен (Солтүстік аралды келісім арқылы, ал Оңтүстік аралды – ашу арқылы) британдық егемендік жариялады. Жариялаудан жеті күн өткен соң, 28 мамырда Акароада келісімге қол қойылды. 1843 жылғы 17 маусымда Уайрауда маорилер мен британдық қоныс аударушылар арасында қақтығыс болды, ол Уайрау төңкерісі деп белгілі болды. Көптеген ескі мәтіндерде Уайрау қырғыны деп те аталатын бұл оқиға, Уайтанги келісімшартына қол қойылғаннан кейін екі тарап арасындағы алғашқы және Оңтүстік аралда болған жалғыз қарулы қақтығыс болды. Оқиға кезінде төрт маори қаза тауып, үшеуі жараланды, ал еуропалықтардың арасында 22 адам қаза тауып, бесеуі жараланды. Еуропалықтардың он екісі маорилерге берілгеннен кейін, оларды қуған маорилер оқтап немесе ұрып өлтірді. Шотландияның еркін шіркеуі демеушілік еткен Отаго қонысы 1848 жылғы наурыз айында Гриноктан (Клайд фиордында) келген алғашқы екі иммигрант кемесінің келуімен Отагода нақты форма алды – «Джон Уиклиффе» және «Филип Лэйинг». Капитан Уильям Каргилл, Пенинсула соғысының қатысушысы, колонияның алғашқы басшысы болды: Отаго азаматтары оны кейіннен Отаго провинциясының басқарушысы лауазымына сайлады. Солтүстік арал 1860 және 1870 жылдардағы Жаңа Зеландия соғыстарымен дірілдеген кезде, Оңтүстік арал, онда маори халқы аз болғандықтан, көбінесе бейбіт болды. 1861 жылы Орталық Отагодағы Габриэль шатқалында алтын табылды, бұл алтын асығушылықты тудырды. Дюнедин елдегі ең бай қалаға айналды, ал Оңтүстік аралдағы көптеген адамдар Солтүстік аралдағы соғыстарды қаржыландыруға наразылық білдірді. 1860 жылдары мыңдаған қытайлық ер адамдар, көбінесе Гуандун провинциясынан, Оңтүстік аралдағы алтын кен орындарында жұмыс істеу үшін Жаңа Зеландияға көшіп келді. Бірінші қытайлық көшіп келгендерді Отаго провинциялық үкіметі шақырғанмен, олар ақ қоныс аударушылардың ашу-ызасына ұшырады және оларды Жаңа Зеландияға келуден тиыспық ету үшін арнайы заңдар қабылданды.

Following the signing of the Treaty of Waitangi in February 1840, Lieutenant Governor Captain William Hobson declared British sovereignty over New Zealand in May 1840 and the South Island, along with the rest of New Zealand, briefly became a part of the Colony of New South Wales. This declaration was in response to France's attempts to colonise the South Island at Akaroa and the New Zealand Company attempts to establish a separate colony in Wellington, and so Hobson declared British sovereignty over all of New Zealand on 21 May 1840 (the North Island by treaty and the South by discovery). Seven days after the declaration, the Treaty was signed at Akaroa on 28 May. On 17 June 1843, Māori and British settlers clashed at Wairau in what became known as the Wairau Affray. Also known as the Wairau Massacre in most older texts, it was the first serious clash of arms between the two parties after the signing of the Treaty of Waitangi and the only one to take place in the South Island. Four Māori died and three were wounded in the incident, while among the Europeans the toll was 22 dead and five wounded. Twelve of the Europeans were shot dead or clubbed to death after surrendering to Māori who were pursuing them. The Otago Settlement, sponsored by the Free Church of Scotland, took concrete form in Otago in March 1848 with the arrival of the first two immigrant ships from Greenock (on the Firth of Clyde) – the John Wickliffe and the Philip Laing. Captain William Cargill, a veteran of the Peninsular War, served as the colony's first leader: Otago citizens subsequently elected him to the office of Superintendent of the Province of Otago. While the North Island was convulsed by the New Zealand Wars of the 1860s and 1870s, the South Island, with its low Māori population, was generally peaceful. In 1861, gold was discovered at Gabriel's Gully in Central Otago, sparking a gold rush. Dunedin became the wealthiest city in the country, and many in the South Island resented financing the North Island's wars. In the 1860s, several thousand Chinese men, mostly from the Guangdong province, migrated to New Zealand to work on the South Island goldfields. Although the first Chinese migrants had been invited by the Otago Provincial government, they quickly became the target of hostility from white settlers and laws were enacted specifically to discourage them from coming to New Zealand.

Үкімет және саясат

Оңтүстік аралда жеке өкілдік ететін елдік бөлімше жоқ, бірақ Жаңа Зеландия Парламентінің Өкілдер палатасындағы 16 мандатқа кепілдік берілген. 2002 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару туралы заңға сәйкес құрылған екі деңгейлі жүйе Оңтүстік аралға (және оған жақын аралдарға) аймақтық экологиялық және көлік мәселелерін басқару үшін жеті аймақтық кеңес пен жолдар, кәріз жүйесі, құрылысқа рұқсаттар және басқа да жергілікті мәселелерді басқаратын 25 аумақтық билік органын береді. Төрт аумақтық билік органы (бір қала және үш аудан) аймақтық кеңестің функцияларын да орындайды және Жаңа Зеландия үкіметінің құрамындағы бірыңғай билік органдары ретінде танылады. 1841 жылы Жаңа Зеландия Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясынан бөлініп, өз алдына Корольдік колониясы ретінде құрылған кезде, осыны іске асырған Патша жарлығында "бұрынғыда "Солтүстік арал", "Орталық арал" және "Стюарт аралы" деп белгілі болған немесе жиі аталатын бас аралдар енді "Жаңа Ольстер", "Жаңа Мунстер" және "Жаңа Лайнстер" деп аталады және осылай танылады" делінген. Бұл колонияны екі провинцияға бөлді: Патеа өзенінің сағасынан солтүстікке орналасқан Жаңа Ольстер провинциясы және Патеа өзенінің сағасына дейін Солтүстік аралдың оңтүстік бөлігін, Оңтүстік аралды және Стюарт аралын қамтитын Жаңа Мунстер провинциясы. Әр провинцияда губернатор, заң шығарушы және атқарушы кеңестер болды, сондай-ақ бүкіл колония үшін бас губернатор, заң шығарушы және атқарушы кеңестер де болды. 1846 жылғы Конституциялық акт кейіннен күшін жойды, тек провинциялық үкімет ережелері іске асырылды. 1848 жылдың басында Эдвард Джон Эйр Жаңа Мунстердің вице-губернаторы болып тағайындалды. Жаңа Мунстер провинциялық кеңесі 1849 жылы Веллингтондан келген қоныс аударушылардың қарсылығына тап болмай тұрып, тек бір заң шығару сессиясын өткізді. Губернатор сэр Джордж Грей қысымды сезініп, Бас заң шығарушы кеңестің жарлығын шығарды, оған сәйкес әр провинцияда жаңа заң шығарушы кеңестер құрылды, олардың мүшелерінің үштен екісі кең ауқымды сайлау құқығымен сайланды. Грей жарлықты мұқият іске асырды, нәтижесінде екі кеңес те Ұлыбритания Парламенті Жаңа Зеландияның 1852 жылғы Конституциялық актін қабылдады деген хабарламаны алғанға дейін жиналмады. Бұл акт 1853 жылы, бар болғаны жеті жылдан кейін осы провинцияларды таратып жіберді, ал Жаңа Мунстер Веллингтон, Кентербери, Нельсон және Отаго провинцияларына бөлінді. Әр провинцияның өзінің спикерін және басшысын сайлайтын провинциялық кеңес деп аталатын өз заң шығарушы органы болды. Оңтүстік аралда бірнеше рет бөліну қозғалыстары пайда болды. Жаңа Зеландияның премьер-министрі сэр Джулиус Фогель бұл шақыруды алғашқылардың бірі болып жасады, ол 1865 жылы Жаңа Зеландия Парламентімен дауысқа салынды. Оңтүстік аралдың жеке колония құруға ұмтылысы сол жылы Жаңа Зеландияның астанасын Оклендтен Веллингтонға көшірудің басты себептерінің бірі болды. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында Оңтүстік аралда бірнеше ұлтшыл топтар пайда болды. Оңтүстік арал партиясы 1999 жылғы жалпы сайлауда кандидаттарды тікелей ұсынды, бірақ 2002 жылы тіркеуден бас тартты. Бірнеше интернет-топтар өзін-өзі анықтау құқығын қолдауға шақырады. 2010 жылдың 13 қазанында Крайстчерч қаласының мэрі Боб Паркер басшылығындағы Оңтүстік арал мэрлері Оңтүстік Мэрлер кеңесіне біріккен қолдау көрсетті. Уаитаки қаласының мэрі Алекс Фамильтон және Инверкаргилл қаласының мэрі Тим Шэдболттың қолдауымен Боб Паркер аралдың мүдделерін Веллингтонда қорғау және жаңа Окленд кеңесіне қарсы тұру үшін ынтымақтастықты күшейту және Оңтүстік аралдық мэрлердің жаңа форумын құрудың маңызды екенін айтты.

The South Island has no separately represented country subdivision, but is guaranteed 16 of the electorates in the New Zealand House of Representatives. A two tier structure constituted under the Local Government Act 2002 gives the South Island (and its adjacent islands) seven regional councils for the administration of regional environmental and transport matters and 25 territorial authorities that administer roads, sewerage, building consents, and other local matters. Four of the territorial councils (one city and three districts) also perform the functions of a regional council and are known as unitary authorities under the New Zealand government. When New Zealand was separated from the colony of New South Wales in 1841 and established as a Crown colony in its own right, the Royal Charter effecting this provided that "the principal Islands, heretofore known as, or commonly called, the 'Northern Island', the Middle Island', and 'Stewart's Island', shall henceforward be designated and known respectively as 'New Ulster', 'New Munster', and 'New Leinster'". divided the colony into two provinces: New Ulster Province (the North Island north of the mouth of the Patea River), and New Munster Province (and the southern portion of the North Island, up to the mouth of the Patea River, the South Island and Stewart Island). Each province had a Governor and Legislative and Executive Council, in addition to the Governor in Chief and Legislative and Executive Council for the whole colony. The 1846 Constitution Act was later suspended, and only the provincial government provisions were implemented. Early in 1848 Edward John Eyre was appointed Lieutenant Governor of New Munster. The Provincial Council of New Munster had only one legislative session, in 1849, before it succumbed to the virulent attacks of settlers from Wellington. Governor Sir George Grey, sensible to the pressures, inspired an ordinance of the General Legislative Council under which new Legislative Councils would be established in each province with two thirds of their members elected on a generous franchise. Grey implemented the ordinance with such deliberation that neither Council met before advice was received that the United Kingdom Parliament had passed the New Zealand Constitution Act 1852. This act dissolved these provinces in 1853, after only seven years' existence, and New Munster was divided into the provinces of Wellington Province, Canterbury, Nelson, and Otago. Each province had its own legislature known as a Provincial Council that elected its own Speaker and Superintendent. Secession movements have surfaced several times in the South Island. A Premier of New Zealand, Sir Julius Vogel, was amongst the first people to make this call, which was voted on by the New Zealand Parliament as early as 1865. The desire for the South Island to form a separate colony was one of the main factors in moving the capital of New Zealand from Auckland to Wellington that year. Several South Island nationalist groups emerged at the end of the 20th century and beginning of the 21st. The South Island Party fielded candidates in the 1999 general election but cancelled its registration in 2002. Several internet based groups advocate their support for greater self determination. On 13 October 2010, South Island Mayors led by Bob Parker of Christchurch displayed united support for a Southern Mayoral Council. Supported by Waitaki Mayor Alex Familton and Invercargill Mayor Tim Shadbolt, Bob Parker said that increased cooperation and the forming of a new South Island wide mayoral forum were essential to representing the island's interests in Wellington and countering the new Auckland Council.

Әкімшілік бөлімшелер

Оңтүстік аралда 23 аумақтық билік бар: 4 қалалық кеңес және 19 аудандық кеңес. Үш аумақтық билік (Нелсон қалалық кеңесі, Тасман және Марлборо округтік кеңестері) сонымен қатар аймақтық кеңестің функцияларын орындайды және сондықтан бірлік билік ретінде белгілі. Атауы Орынды ауданы (км²) Халық тығыздығы (км²) Өңір(лер) Эшбертон ауданы Эшбертон 6208 Кентербери Буллер ауданы Вестпорт 7950 Батыс жағалауы Орталық Отаго ауданы Александра 9966 Отаго Крайстчерч қаласы Крайстчерч 1610 Кентербери Клута ауданы Балклута 6406 Отаго Дунедин қаласы Дунедин 3340 Отаго Горе ауданы Горе 1251 Оңтүстік Грей ауданы Греймут 3516 Батыс жағалауы Херунуи ауданы Амберли 8661 Кентербери Инверкаргилл қаласы Инверкаргилл 491 Оңтүстік Кайкоура ауданы Кайкоура 2050 Кентербери Маккензи ауданы Фэрли 7442 Кентербери Марлбороу ауданы Бленхайм 12484 бірлік билік Нельсон қаласы Нельсон 445 бірлік билік Куинстаун көлдері ауданы Куинстаун 9368 Отаго Селуин ауданы Рольстон 6557 Кентербери Оңтүстік ауданы Инверкаргилл 32605 Оңтүстік Тасман ауданы Ричмонд 9786 бірлік билік Тимару ауданы Тимару 2726 Кентербери Уаймакарири ауданы Рангиора 2216 Кентербери Уаймате ауданы Уаймате 3577 Кентербери Уайтаки ауданы Оамару 7212 Кентербери (59.61%) Отаго (40.39%) Уэстленд ауданы Хокитика 11870 Батыс жағалауы

Халық саны – 2023 жылғы мәлімет бойынша. Крайстчерч қаласы және Банкс аралының аудандарының жалпы көлемі. Стюарт аралы мен Соландер аралдарын қамтиды.

Мәдениет және жеке тұлға

2018 жылғы Жаңа Зеландия халық санағында Оңтүстік арал тұрғындарының 84,8 пайызы еуропалық, 10,0 пайызы маори, 8,7 пайызы азиялық, 2,9 пайызы Тынық мұхиты халықтары, 1,2 пайызы Таяу Шығыс/Латын Америка/Африка және 1,4 пайызы басқа ұлт өкілдері (көбінесе «Жаңа Зеландиялық») деп көрсеткен. Сандардың қосындысы 100%-дан асып кетеді, себебі адамдар бірнеше этностық топқа жатуы мүмкін. Оңтүстік арал тұрғындарының шамамен 48,6 пайызы христиан дінін ұстанады, 3,1 пайызы басқа діндерге, ал 45,8 пайызы дінсіз. Оңтүстік аралдағы ең ірі христиан дінбасы – 12,7 пайызға ие англиканизм, одан кейін 12,1 пайыз католик және 11,7 пайыз пресвитериандық шіркеулер келеді. Бұл көрсеткіштер оңтүстік аймақтар арасында әлдеқайда өзгеше, себебі оңтүстік қалаларының (мысалы, Дунедин шотланд пресвитериандарымен, ал Крайстчерч ағылшын англикандарымен) алғашқы қоныстануына байланысты. +Оңтүстік арал тұрғындарының этникалық топтары, 2006–2018 жылғы халық санағы Этнос2006 жылғы санақ2013 жылғы санақ2018 жылғы санақСан%Сан%Сан%Еуропалық737 01078,4846 38488,2937 18884,8Маори73 2307,883 4578,7110 30110,0Тынық мұхиты халықтары17 4991,921 1322,231 5452,9Азиялықтар40 7164,353 4275,696 1058,7Орта Шығыс/Латын Америка/Африкалықтар5 3130,67 4430,813 1161,2Басқа134 34914,320 3402,115 6751,4Жалпы саны939 681959 9671 104 531Басқа жерде көрсетілмеген28 2362,944 4394,40,0

Экономика

Оңтүстік арал экономикасы туризмге және ауыл шаруашылығы сияқты бастапқы салаларға күшті бағытталған. Басқа маңызды салалар – өндіріс, кен өндіру, құрылыс, энергетикамен қамтамасыз ету, білім беру, денсаулық сақтау және қоғамдық қызметтер. Оңтүстік аралдың аймақтық жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2022 жылғы наурызға дейінгі кезеңде 78,94 миллиард NZ$ деп есептелді, бұл Жаңа Зеландияның ұлттық ЖІӨ-сінің 21,9%-ын құрайды. Сол кезеңде жан басына шаққандағы аймақтық ЖІӨ 65 875 долларға бағаланды.

Қор биржалары

1860 жылдардағы алтын асығудың нәтижесінде Оңтүстік аралда Крайстчерч, Дунедин және Инверкаргилл қалаларында аймақтық қор биржалары құрылды, олардың барлығы Жаңа Зеландия қор биржалары қауымдастығымен байланысты болды. Бірақ 1974 жылы бұл аймақтық биржалар біріктіріліп, бір ұлттық қор биржасы – Жаңа Зеландия қор биржасы (NZSE) құрылды. 1980 жылдардың соңына дейін Крайстчерч және Дунединде жеке сауда залдары жұмыс істеді. 2003 жылдың 30 мамырында «Жаңа Зеландия қор биржасы» Limited компаниясы ресми түрде өзінің атауын «Жаңа Зеландия биржасы» Limited деп өзгертті және NZX деген атпен сауда жасайды. Бүгінде Deloitte South Island индексі NZX, Unlisted және Bloomberg ұсынған қолжетімді ақпарат негізінде тоқсан сайын жасалады. Бұл – Оңтүстік аралда тіркелген компаниялардың нарықтық капитализациясының өзгеруінің жиынтығы. Компания, егер оның тіркелген кеңсесі немесе қызметінің маңызды бөлігі Оңтүстік аралда орналасқан болса, Индекске енгізіледі.

Туризм

Оңтүстік арал туризмнен үлкен кіріс табады. Туристер арасында көрікті жерлерді тамашалау, мұздыққа шығу, банджи секіру сияқты экстремалды туризм, жаяу серуендеу (треккинг), каякинг және кемпинг танымал. Оңтүстік аралда Жаңа Зеландияның алты Ұлы жаяу жолы бар, олар көптеген жаяу жүргіншілерге арналған жолдармен бірге халықаралық деңгейде әйгілі. Крайстчерч, Дунедин және Куинстаун қалаларына тікелей халықаралық рейстердің көбеюі шетелдік туристердің санын арттырды. Фиордленд ұлттық паркі, Абель Тасман ұлттық паркі, Вестленд Тай Путини ұлттық паркі, Аораки / Маунт Кук ұлттық паркі, Куинстаун, Кайкоура және Марлбороу шығанақтары Оңтүстік аралдағы басты туристік орындар және Жаңа Зеландияның үздік 10 орынының ішінде саналады.

Жол көлігі

Оңтүстік аралда мемлекеттік тас жол желісі бар.

Темір жол көлігі

Оңтүстік аралдың теміржол желісі екі негізгі желі, екі қосалқы желі және бірнеше тармақтық желіден тұрады. Пиктоннан Крайстчерчке дейінгі Солтүстік негізгі желісі мен Литтлтоннан Дунедин арқылы Инверкаргиллге дейінгі Оңтүстік негізгі желісі бірге Оңтүстік аралдың негізгі магистральдық темір жолын құрайды. Екіншілік Мидленд желісі Рольстондағы Оңтүстік негізгі желісінен тармақталып, Оңтүстік Альп таулары арқылы Отира туннелінен Батыс жағалауға және Грейммуттағы аялдамасына дейін өтеді. Стиллуотерде ол екінші қосалқы бағытпен – қазір Нгакавау тармағы бар Стиллуотер – Уэстпорт желісімен кездеседі. Қазір бірқатар басқа қосалқы бағыттар жабық, оның ішінде Отаго орталық темір жолы, оқшауланған Нельсон бөлімі және өзара байланысты Уаймеа жазық темір жолы мен Кингстон тармағы. Бұрын Кентербери, Отаго және Саутленд аймақтарында кең тармақтық желілер болған, бірақ қазір олардың көп бөлігі жабылды. Қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған тармақтар порттарға (Блуфф және Порт Чалмерс тармақтары), көмір шахталарына (Охай және Рапахое тармақтары) және сүт зауытына (Хокитика тармағы) қызмет көрсетеді. Отаго орталық темір жолының алғашқы 64 шақырымы Дунедин темір жолы (бұрынғы Тайери бұрқағы темір жолы) жүргізетін туристік пойыздар үшін қолданыста. Ең маңызды жүк – экспорт үшін Батыс жағалау шахталарынан Литтлтон портына тасылатын көмір. Бұрын жолаушылар тасымалы кеңінен дамыған. Крайстчерч пен Дунедин маңында бірнеше бағыттар бойынша қалалық пойыздар жүрді, сондай-ақ Инверкаргилл мен Блафф арасында да қызмет көрсетілді. Айтарлықтай шығынға байланысты, бұл бағыттар 1960 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында тоқтатылды. Соңғы қызметтер Дунедин қалалық орталығы мен Мосгиел арасында жүрді және 1982 жылы тоқтатылды. Өңірлік жолаушылар пойыздары бұрын кеңінен таралған, бірақ қазір Крайстчерчтен Пиктонға дейінгі «Жағажай Тынық мұхиты» және Крайстчерчтен Греймутқа дейінгі «Транзальп» пойыздарымен шектелген. Желінің флагманы болған Крайстчерч пен Инверкаргилл арасындағы «Оңтүстік» пойзы 2002 жылдың 10 ақпанында тоқтатылды. Кейіннен сәулеттік маңызы бар Дунедин теміржол вокзалы тек TGR туристік пойыздарымен, Отаго орталық темір жолындағы «Тайери Гордж Лимитед» және Палмерстонға дейінгі «Сисэйдер» пойыздарымен пайдаланылды. Тармақтық желілердегі ауылдық жолаушылар тасымалын аралас пойыздар және Vulcan/88 орындық вагондар қамтамасыз еткен, бірақ аралас пойыздар 1950 жылдары тоқтатылды, ал вагондар 1970 жылдардың ортасында қолданыстан шығарылды. Оңтүстік аралда Жаңа Зеландиядағы соңғы бу локомотивтері пайдаланылды. Басқа аймақтарда ұзақ бұрын қолданыстан шығарылған сыныптарға жататын локомотивтер Батыс жағалау тармақтарында 1960 жылдардың соңына дейін жұмыс істеді, содан кейін олар DJ класындағы дизель локомотивтерімен ауыстырылды. Көптеген елдерде бу локомотивтері көбінесе шағын ауылдық және өнеркәсіптік операцияларда қолданылған, ал Жаңа Зеландияда бу локомотивтерімен соңғы рейс Крайстчерч пен Инверкаргилл арасындағы танымал экспресс пойыздары болды: 1970 жылға дейін «Оңтүстік арал шектеулі» және 1971 жылға дейін жұма және жексенбі кешкі рейстер. Бұл вагондардың бумен қыздырылуымен байланысты болды. Жаңа Зеландиядағы соңғы бумен жүргізілген рейс 1971 жылдың 26 қазанында JA класына жататын локомотивпен жасалды.

The South Island's railway network has two main lines, two secondary lines, and a few branch lines. The Main North Line from Picton to Christchurch and the Main South Line from Lyttelton to Invercargill via Dunedin together comprise the South Island Main Trunk Railway. The secondary Midland Line branches from the Main South Line in Rolleston and passes through the Southern Alps via the Otira Tunnel to the West Coast and its terminus in Greymouth. In Stillwater, it meets the other secondary route, the Stillwater Westport Line, which now includes the Ngakawau Branch. A number of other secondary routes are now closed, including the Otago Central Railway, the isolated Nelson Section, and the interdependent Waimea Plains Railway and Kingston Branch. An expansive network of branch lines once existed, especially in Canterbury, Otago, and Southland, but these are now almost completely closed. The branch lines that remain in operation serve ports (Bluff Branch and Port Chalmers Branch), coal mines (Ohai Branch and Rapahoe Branch), and a dairy factory (Hokitika Branch). The first 64 km of the Otago Central Railway remain in operation for tourist trains run by Dunedin Railways (formerly Taieri Gorge Railway). The most significant freight is coal from West Coast mines to the port of Lyttelton for export. Passenger services were once extensive. Commuter trains operated multiple routes around Christchurch and Dunedin, plus a service between Invercargill and Bluff. Due to substantial losses, these were cancelled between the late 1960s and early 1980s. The final services to operate ran between Dunedin's City Centre and the suburb of Mosgiel, and they ceased in 1982. Regional passenger trains were once extensive, but are now limited to the Coastal Pacific from Christchurch to Picton and the TranzAlpine from Christchurch to Greymouth. The Southerner between Christchurch and Invercargill, once the flagship of the network, was cancelled on 10 February 2002. Subsequently, the architecturally significant Dunedin Railway Station has been used solely by the TGR's tourist trains, the Taieri Gorge Limited along the Otago Central Railway and the Seasider to Palmerston. Rural passenger services on branch lines were provided by mixed trains and Vulcan/88 seater railcars but the mixeds had largely ceased to exist by the 1950s and the railcars were withdrawn in the mid 1970s. The South Island saw the final use of steam locomotives in New Zealand. Locomotives belonging to classes long withdrawn elsewhere continued to operate on West Coast branches until the very late 1960s, when they were displaced by DJ class diesels. In comparison to most countries, where steam locomotives were last used on insubstantial rural and industrial operations, the last services run by steam locomotives were the premier expresses between Christchurch and Invercargill: the South Island Limited until 1970 and the Friday and Sunday night services until 1971. This was due to the carriages being steam heated. The final steam hauled service in New Zealand, headed by a member of the JA class, ran on 26 October 1971.

Су көлігі

Оңтүстік арал Кук бұғазы арқылы Солтүстік аралдан бөлінген, бұл бұғаз ең тар жерінде де кең, оны кесіп өту үшін пароммен жүру қажет. Дунедин қаласы бір кезде Оңтүстік жарты шардың ең ірі кеме компаниясы болған «Юнион Сти́м Шип» компаниясының бас кеңсесі орналасқан жер болды.

География

Оңтүстік арал, ауданы , Жаңа Зеландияның ең ірі құрлық бөлігі болып табылады; ол Жаңа Зеландия халқының шамамен төрттен бірін қамтиды және әлемдегі 12-ші ең үлкен арал. Ол бойлық бағытта Оңтүстік Альп тауларымен бөлінген, оның ең биік шыңы Аораки / Кук тауы, биктігі , бұл оны 9-шы ең биік аралға айналдырады, ал солтүстік-шығыста Каикоура жоталары орналасқан. Оңтүстік аралда теңіз деңгейінен жоғары 3000 метрден асатын он сегіз шың бар. Аралдың шығыс бөлігі Кентербери жазықтарына орналасқан, ал Батыс жағалауы Фиордланд сияқты тік жартасты жағалауларымен, жергілікті өсімдіктердің көп мөлшерімен және Фокс пен Франц Йозеф мұздықтарымен әйгілі. Оңтүстік аралдың әсерлі ландшафты "Жүзіктердің иесі" трилогиясы және "Нарния жылнамалары: Арыстан, Қар ханшайымы және Гардероб" фильмдері сияқты бірнеше фильмдерді түсіруге танымал орынға айналдырды. Ол Тасманияға (Австралия материгінің оңтүстігіндегі арал) және Оңтүстік Америкадағы Патагонияның кейбір аймақтарымен салыстырылатын ендікте орналасқан.

Геология

2010 жылдың 4 қыркүйегінде Оңтүстік аралда 7,1 магнитудалы жер сілкінісі болды, ол кең ауқымда зардаптарға, бірнеше электр қуатының үзілуіне және көптеген сілкіністер туралы хабарларға әкелді. Бес жарым айдан кейін, 22 ақпанда Крайстчерчте болған 6,3 магнитудалы жер сілкінісі Крайстчерчте одан да көп қосымша зардаптарға себеп болды, нәтижесінде 181 адам қаза тапты. Бұл сілкініс шамамен түскі уақытта болды және Лителтонға жақын, ал бұрынғы сілкіністен тереңдігі жағынан жақын орналасқан, осының салдарынан кең ауқымда зардаптар туды.

Климат

Оңтүстік аралдың климаты көбінесе қалыпты. Оңтүстік аралдағы орташа температура қаңтар мен ақпан айлары ең жылы, ал шілде айы ең суық болып табылады. Тарихи максимумдар мен минимумдар Рангиорада (Кентербери) және Ранфурлиде (Отаго) тіркелген, сәйкесінше 25,6 °C (14 °F). Аймақтар бойынша жағдайлар күрт өзгереді: Батыс жағалауда өте ылғалды, ал Кентерберидің ішкі аймағындағы Маккензи алқабында – жартылай шөлейтті. Көптеген аймақтарда жауын-шашын мөлшері әртүрлі, ең көп жауын Батыс жағалауда, ал ең аз жауын Шығыс жағалауда, әсіресе Кентербери жазығында жауады. Крайстчерч – ең құрғақ қала, жылына шамамен жаңбыр алады, ал Инверкаргилл – ең ылғалды, жылына шамамен жаңбыр жауады. Оңтүстік аралдың оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде салқын және бұлтты климат басым, жылына шамамен 1400–1600 сағат күн сәулесі түседі, ал Оңтүстік аралдың солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде ең көп күн сәулесі болады, шамамен 2400–2500 сағатқа жетеді.

Фиордтар

Оңтүстік аралда 15 атаулы теңіз фиорды бар, олардың бәрі аралдың оңтүстік-батысында, Фиордленд деп аталатын таулы аймақта орналасқан. Жаңа Зеландияда «фиорд» деп жазылады, «фьорд» емес, бірақ барлық теңіз фиордтары өз атауларында «Sound» сөзін пайдаланады. Фиордленд және Отаго аймандарының көптеген көлдері де мұздық аңғарларды толтырады. Те-Анау көлінің үш батыс саласы бар, олар фиордтар (және осылай аталады). Милфорд Саундтың / Пиопиотахидің солтүстігіндегі Макерроу көлі / Уакатипу Вайтай – аузы толып қалған фиорд. Уакатипу көлі үлкен мұздық аңғарды толтырады, сондай-ақ Фиордлендтің оңтүстігіндегі Хакапуа, Потеритери, Моновай және Хауроко көлдері де солай. Манапури көлінің батыс, солтүстік және оңтүстік салаларында фиордтар бар. Оңтүстік аралдың солтүстік ұшындағы жағалаудағы терең ойыстардан тұратын Марлборо Саундс – бұл іс жүзінде риастар, суға батқан өзен аңғарлары.

Мұздықтар

Жаңа Зеландияның мұздықтарының көпшілігі Оңтүстік аралда орналасқан. Олар көбінесе Оңтүстік Альп тауларында, Басты суайырыққа жақын жерде кездеседі. 1980-ші жылдарда Оңтүстік арал мұздықтарының тізімі жасалғанда, кем дегенде 10 гектар аумақты қамтитын шамамен 3155 мұздық бар екені анықталды. Олардың шамамен алтыдан бірі 10 гектардан асатын аумақты жабады. Бұларға Батыс жағалаудағы Фокс және Франц Йозеф мұздықтары, ал шығыстағы Хаупапа / Тасман, Хукер, Мюллер және Мёрчисон мұздықтары кіреді.

Көлдер

Жаңа Зеландияда бір гектардан аса аумақты алып жатқан 3820-ға жуық көл бар. Оңтүстік аралдағы жоғартқы жердің көп бөлігі соңғы екі миллион жылдағы мұздық дәуірлерде мұзбен жабылған. Ілгері жылжыған мұздықтар үлкен, тік беткейлі аңғарларды тозуға ұшыратты және көбінесе табиғи тоғандар қызметін атқаратын моренаның (тас және топырақ) үйінділерін алып жүрді. Мұздықтар шегінген кезде, олардың орнында қазір көлдермен толған ойыстар қалды. Уайтаки және Клута / Мата-Ау өзендерінің жоғарғы ағысындағы көптеген мұздық көлдердің деңгейі электр энергиясын өндіру үшін реттеледі. Су электр станцияларының су қоймалары Оңтүстік Кентербери және Орталық Отагода жиі кездеседі, олардың ішіндегі ең ірісі – Уайтаки өзеніндегі Бенмор көлі. Оңтүстік аралда Жаңа Зеландияның 10 ең ірі көлінің 8-і орналасқан. Олар мұздықтардың әсерінен пайда болған, олардың ішінде Уакатипу, Текапо және Манапури көлдері бар. Ең тереңі – Оңтүстік Саутлендтің батысындағы Хауроко көлі (462 м), ол әлемдегі ең терең көлдердің 16-сы болып табылады. Миллиондаған жылдар бұрын Орталық Отагода үлкен көл – Манухерикиа көлі болған. Ол бірте-бірте лайға толып, онда балықтар мен крокодилдердің қазба қалдықтары табылған.

Жанартаулар

Оңтүстік аралда төрт өлі жанартау бар, олардың барлығы шығыс жағалауда орналасқан. Банкс түбегі осы жанартаулық құрылымдардың ең ірісін құрайды. Геологиялық тұрғыдан алғанда, түбек екі үлкен қалқандық жанартаудың (алғаш Литтлтон, содан кейін Акароа) эрозияға ұшыраған қалдықтарынан тұрады. Бұл жанартаулар шамамен он бір және сегіз миллион жыл бұрын (миоцен дәуірінде) континенттік қыртыстағы ішкі тақта вулканизмінің нәтижесінде пайда болған. Түбек теңіздегі аралдар ретінде қалыптасты, жанартаулар теңіз деңгейінен шамамен 1500 метрге дейін көтерілген. Екі үлкен кратер Литтлтон / Укараупо және Акароа портына айналды. Кентербери жазығы Оңтүстік Альп тауларының (Индо-Австралия және Тынық мұхиты тектоникалық плиталарының соқтығысуынан пайда болған кең және биік тау жүйесі) эрозиясынан және ірі торап өзендердің құйған жерлерінде пайда болған аллювиалды жайылмалардан қалыптасқан. Бұл жазықтар Банкс түбегінің төбелі аймағымен шектесетін ең кең жерінде өте кең болады. Түбектің солтүстік және батыс беткейлерін жабатын, желдің әсерінен пайда болған ұсақ, тұрақсыз топырақ қабаты – лесс. Литтлтон порты / Укараупо мен Крайстчерч қаласы арасындағы кратер шетінің бөлігі Порт Хиллзді құрайды. Отаго порты қазіргі Порт Чалмерс қаласының орнында орналасқан алып қалқандық жанартаудың суға батқан қалдықтарынан пайда болған. Бұл күшті жарылыстың іздерін айналадағы төбелердің базальтында көруге болады. Соңғы атқылау фазасы шамамен он миллион жыл бұрын аяқталып, Каргилл тауының биік шыңы қалды. Тимару қаласы, мыңдаған жылдар бұрын соңғы рет атқылаған, қазірде жойылған "Қайратты тау" жанартауының лава ағындарынан пайда болған төбелерге салынған.

Те Вахипоунаму әлем мұрасы

Те Вахипоунаму (маори тілінде "жасыл тас орны") – Оңтүстік аралдың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Дүниежүзілік мұра нысаны. 1990 жылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген, ол Аораки / Кук тауы, Фиордленд, Аспиринг тауы және Вестленд Тай Путини ұлттық парктерін қосады. Бұл жер Гондванада болған алғашқы өсімдіктер мен жануарлардың ең жақсы сақталған заманауи үлгілерін сақтап қалған деп есептеледі, осының арқасында ол Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Орман парктері

Оңтүстік аралда Қорғау департаменті басқаратын мемлекеттік жерлерде орналасқан алты орман паркі бар. Кэтлинс орман паркі Саутленд аймағында орналасқан. Крейгберн орман паркі Кентербери аймағында орналасқан, оның шекарасы Оңтүстік Альп тауларының шығыс беткейлерімен ішінара жанасады және олармен көршілес. Брокен-Ривер және Крейгберн-Вэлли тау шаңғысы аймақтары оның ішінде орналасқан. Жаңа Зеландия орман шаруашылығы қызметі бұл аймақты тәжірибелік орманды өндіру үшін пайдаланған, қазір жабайы қылқан жапырақты ағаштардың таралуымен байланысты экологиялық мәселе туындап отыр. Ханмер орман паркі Кентербери аймағында орналасқан. Самнер көлінің орман паркі Кентербери аймағында орналасқан. Маунт Ричмонд орман паркі Марлбороу аймағында орналасқан. Виктория орман паркі Батыс жағалау аймағында орналасқан.

Табиғат тарихы

Соңғы мұздық кезеңде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 100 метрден астам төмен болған кезде Солтүстік және Оңтүстік аралдар Оңтүстік Таранаки шығанағында пайда болған кең жағалау жазығы арқылы байланысты болды. Сол сияқты, Оңтүстік арал мен Стюарт аралы / Ракиура қазіргі Фово бұғазының орнында жатқан жағалау жазықтарымен қосылған. Осы кезеңде Оңтүстік аралдың көп бөлігі шөлейттер мен мұздықтармен жабылған, ал Солтүстік аралда ормандар мен ылғалды тропикалық орман өсті. Теңіз деңгейі 7000 жыл бұрын көтеріле бастады, нәтижесінде аралдар бөлініп, Кук бұғазы Тасман теңізімен байланысты.

Жедел медициналық көмек көрсету

Оңтүстік аралда бірнеше әуелік жедел жәрдем және құтқару тікұшақ қызметтері жұмыс істейді. Lake Districts Air Rescue Trust Queenstown әуежайынан екі AS350BA Squirrel және бір AS355 Squirrel тікұшағын пайдаланады. Жаңа Зеландияның Ұшқыш дәрігер қызметі Christchurch халықаралық әуежайынан Cessna 421 Golden Eagle және Cessna Conquest C441 ұшақтарын пайдаланады. Otago Rescue Helicopter Trust Mosgiel маңындағы Taieri әуежайынан MBB/Kawasaki BK 117 тікұшағын пайдаланады. Solid Energy Rescue Helicopter Trust Greymouth қаласынан AS350BA Squirrel тікұшағын пайдаланады. Summit Rescue Helicopter Trust Nelson әуежайынан AS350BA Squirrel тікұшағын пайдаланады. Westpac Rescue Helicopter Trust Christchurch халықаралық әуежайынан MBB/Kawasaki BK 117 және AS350BA Squirrel тікұшақтарын пайдаланады.

Тіл

Оңтүстік аралдың, әсіресе Саутленд аймағы мен Саутленд шекарасына жақын Отагоның ең оңтүстік бөліктері, халқының "Саутленд бур" деп аталатын, жартылай ротикалық, шотланд тілінің ықпалымен пайда болған ағылшын тілінің диалектісімен сөйлейтіндігімен мәшһүр.

Газеттер

Оңтүстік аралда он күнделікті газет және көптеген апталық қоғамдық газеттер бар. Басты күнделікті газеттерге "Ашбёртон Гардиан", "Греймут Стар", "Марлборо экспресс", "Нелсон почтасы", "Оамару почтасы", "Отаго күнделікті таймс", "Пресс", "Саутленд таймс", "Тимару геральд" және "Вест-Кост таймс" жатады. "Пресс" және "Отаго Daily Times" газеттері, негізінен Крайстчерч және Дюнедин қалаларына қызмет көрсетеді, Оңтүстік аралдың ең ірі газеттері болып табылады.

Теледидар

Оңтүстік аралда тек бір аймақта немесе қалада хабар тарататын жеті аймақтық станса бар (коммерциялық емес мемлекеттік қызмет немесе жеке меншік): 45 South TV, Channel 39, Canterbury Television, CUE, Mainland Television, Shine TV және Visitor TV. Бұл стансалар негізінен UHF жиіліктерінде ақысыз эфир арқылы хабар таратады, бірақ кейбіреулері төлемақы теледидар арқылы да таратылады. Мазмұны жергілікті жаңалықтар, қоғамдық хабарлар, спутниктен алынған жаңалықтар, туристік ақпарат және христиандық бағдарламалардан бастап музыкалық видеоларға дейін алуан түрлі.

Радио станциялары

Оңтүстік аралдағы көптеген радиостанциялар аймақтарға қызмет етеді; олардың арасында тәуелсіз станциялар да бар, бірақ көпшілігі Radio New Zealand, New Zealand Media and Entertainment және MediaWorks New Zealand сияқты ұйымдарға тиесілі.

Дін

Англикандықтар Кантербериде ең күшті (Крайстчерч қаласы англикандық қоныс ретінде негіделген). Католицизм әлі де Батыс жағалауда және Кайкурада айқын күшті өкілдікке ие. Католиктердің үлесі ең жоғары аумақтық бірліктер – Кайкура (жалпы халықтың 18,4% құрайды), Вестленд (18,3%) және Грей (17,8%). Пресвитериандық дін Оңтүстік аралдың төменгі бөлігінде күшті. Дунедин қаласы пресвитериандық қоныс ретінде құрылған, ал аймақтағы алғашқы қоныс жайлаушылардың көп бөлігі шотланд пресвитериандары болған. Пресвитериандардың ең көп үлесі бар аумақтық бірліктер – Гор (жалпы халықтың 30,9% құрайды), Клута округі (30,7%) және Саутленд (29,8%). Жаңа Зеландиядағы алғашқы мұсылмандар 1860 жылдары Отагодағы Данстан алтын кендерінде жұмыс істеген қытай алтын іздеушілері болды. Дунединдегі Әл-Худа мешіті – әлемдегі ең оңтүстік және Меккеден ең алыс орналасқан мешіт.

Полиция

Жаңа Зеландия полициясы – Жаңа Зеландияның, соның ішінде Оңтүстік аралдың негізгі құқық қорғау органы. Оңтүстік аралдың барлық аумағын қамтитын үш децентрализацияланған полиция округі бар, әрқайсысына суперінтендент басшылық етеді және одан бағынышты және қала маңындағы станциялар басқарылатын орталық станциясы бар. Крайстчерч полициясының коммуникациялық орталығы Оңтүстік аралдағы барлық жедел және жалпы хабарламаларды қабылдайды. Тасман полиция округі 70 000 шақырымдық аумақты қамтиды, Оңтүстік аралдың солтүстік және батыс бөлігін қамтиды. Тек Батыс жағалауы ғана Веллингтон мен Окленд арасындағы қашықтықты қамтиды. Тасман округінде 22 полиция бөлімшесі бар, оның 6-сы бір адамдық станция болып табылады. Тасман полиция округінің құрамында 302 ант берген полиция қызметкері және 57 азаматтық немесе ант бермеген қызметкер бар. Ұйымдық тұрғыдан, округтің штаб-пәтері Нельсон қаласында орналасқан және әрқайсысын инспектор басқаратын үш бөлек аймақ бар. Бұл аймақтар – Нельсон шығанағы, Батыс жағалау және Марлборо. Кентербери полиция округінің штаб-пәтері Оңтүстік аралдағы ең ірі қала Крайстчерчте орналасқан және Конвей өзенінен (Каикурадан оңтүстікке қарай) Тимарудан оңтүстікке қарай Вайтаки өзеніне дейінгі аумақты қамтиды. Оңтүстік полиция округінің штаб-пәтері Дунедин қаласында орналасқан, Солтүстіктегі Оамарудан Оңтүстіктегі Стюарт аралына дейін созылып, Жаңа Зеландиядағы 12 полиция округінің ішіндегі ең үлкен географиялық аумақты қамтиды. Оңтүстік округінде инспекторлар басқаратын үш бөлек аймақ бар: Отаго ауылдық аймағы, Саутленд және Дунедин.

Түзеу мекемелері

Оңтүстік аралдағы түзеу мекемелерін Оңтүстік арал түрме аймағының бөлігі ретінде Түзеу департаменті басқарады. Крайстчерч түрмесі, сонымен қатар Папаруа деп те аталады, Крайстчерчтің серіктес қаласы Темплтон қаласында орналасқан. Онда 780-ге дейін еркек сотталғандарға арналған орын бар, олардың ішінде минималды, орташа және жоғары қауіпсіздіктегілер де бар. Ол 1925 жылы салынған, сонымен қатар жастар бөлімі, өзін-өзі күту бөлімі және 1999 жылы ескі Аддингтон түрмесінің орнына салынған Папаруа қамауға алу орталығы (PRC) кіреді. Крайстчерч әйелдер түрмесі де Темплтон қаласында орналасқан, ол барлық қауіпсіздік деңгейлеріндегі әйелдерге арналған мекеме. Бұл Жаңа Зеландиядағы әйелдер үшін ең жоғары/орташа қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жалғыз мекеме. Онда 98-ге дейін сотталған әйелдерге орын беріледі. Рольстон түрмесі Крайстчерчтің тағы бір серіктес қаласы Рольстон қаласында орналасқан. Онда 320-ға жуық еркек сотталғандар минималды және төменгі орташа қауіпсіздік деңгейлерінде сақталады, сонымен қатар 60 төсектік Kia Marama бөлімі бар, онда еркек балаларға қарсы жыныстық зорлық-зомбылық жасағандарға арналған 9 айлық қарқынды емдеу бағдарламасы жүргізіледі. Инверкаргилл түрмесі Инверкаргилл қаласында орналасқан және 172-ге дейін минималды және төменгі орташа қауіпсіздіктегі сотталғандарды қабылдай алады. Отаго түзеу мекемесі Милтон қаласының жанында орналасқан және 335-ке дейін минималды және жоғары орташа қауіпсіздіктегі еркек сотталғандарды қабылдай алады.

Кеден қызметі

Жаңа Зеландия Кеден қызметінің міндеті – шекараны бақылау және халықаралық сауда мен саяхаттан туындайтын қауіптерден қоғамды қорғау, сондай-ақ елге импортталатын тауарларға баж салығы мен салықтарды жинау. Оның Крайстчерч халықаралық әуежайында, Дюнединде, Инверкаргилде, Литтлтон және Нельсон қалаларында кеңселері орналасқан.

Спорт

Оңтүстік аралда орналасқан кәсіби спорт командаларының арасында регби және крикет ең көп танымал. "Крестоносцы" және "Горцы" командалары регби одағының "Супер Регби" жарысында Оңтүстік аралдың жоғарғы және төменгі бөліктерін өкілдейді; ал "Кентербери", "Отаго", "Саутленд Стэгс", "Тасман Макос" провинциялық регбидің ITM Кубогында бақ сынасады. Крикетте Оңтүстік аралды "Кентербери Визардс", "Централ Стэгс" және "Отаго Вольтс" командалары "Планкет Щит" турнирінде, бір күндік жарыстарда және "Супер Смэш" турнирінде көрсетеді. Регби мен крикеттен басқа, Оңтүстік аралда баскетбол, футбол, хоккей, нетбол және регби лигасынан да командалар бар. "Солтүстікке қарсы Оңтүстік" матчы, кейде "Аралдар аралық матч" деп те аталады, Жаңа Зеландияда регби одағының дәстүрлі және ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан ойыны. Алғашқы матч 1897 жылы, ал соңғысы 2020 жылы өтті. Крайстчерч 1974 жылы Достастық ойындарын қабылдады.