Кіріспе
Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы тау жүйесі Оңтүстік Альптер (; ресми түрде Оңтүстік Альптер / Kā Tiritiri o te Moana) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының көп бөлігін бойлай созылып, ең биік нүктелері батыс жағына жақын орналасқан. "Оңтүстік Альптер" атауы көбінесе бүкіл тау жүйесін білдіреді, бірақ оның құрамына кіретін көптеген кіші тау жүйелерінің әрқайсысының жеке атаулары бар. Бұл тау жүйесі Оңтүстік аралдың негізгі суайырымын қамтиды, ол аралдың шығыс, көбірек халқы бар бөлігінің су жинау алаптарын батыс жағалауындағылардан бөліп тұрады. Саяси тұрғыдан, негізгі суайырыс оңтүстік-шығыста Марлборо, Кентербери және Отаго облыстарымен, солтүстік-батыста Тасман және Батыс жағалау облыстарымен шекара құрайды.
The Southern Alps (; officially Southern Alps / Kā Tiritiri o te Moana) are a mountain range extending along much of the length of New Zealand's South Island, reaching its greatest elevations near the range's western side. The name "Southern Alps" generally refers to the entire range, although separate names are given to many of the smaller ranges that form part of it. The range includes the South Island's Main Divide, which separates the water catchments of the more heavily populated eastern side of the island from those on the west coast. Politically, the Main Divide forms the boundary between the Marlborough, Canterbury and Otago regions to the southeast and the Tasman and West Coast regions to the northwest.
Аттар
Маори тілінде бұл таулардың атауы – Kā Tiritiri o te Moana, яғни «Мұхиттың сермірген бейнесі» деген мағынаны білдіреді. Бұрын оларды 1642 жылы Абель Тасман атап өткен, ол Оңтүстік аралдың батыс жағалауын «биікке көтерілген жер» деп сипаттаған. 1998 жылғы «Ngāi Tahu Claims Settlement Act» заңын қабылдағаннан кейін таулардың ресми атауы Оңтүстік Альп / Kā Tiritiri o te Moana деп жаңартылды.
География
Оңтүстік Альп таулары солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 500 км-ге созылған. Оның ең биік шыңы – Аораки / Кук тауы, Жаңа Зеландияның ең биік нүктесі. Оңтүстік Альптер биіктігі бойынша тағы он алты нүктені қамтиды (биіктігі бойынша Жаңа Зеландия тауларын қараңыз). Тау тізбектерін мұздық аңғарлар екіге бөліп өтеді, олардың көпшілігі шығыс жағында мұздық көлдермен толтырылған, соның ішінде солтүстікте Колеридж көлі және оңтүстікте Отагодағы Вакатипу көлі бар. 1970 жылдардың соңында жүргізілген инвентаризацияға сәйкес, Оңтүстік Альптерде бір гектардан астам 3000-нан астам мұздық бар, олардың ең ұзыны – Тасман мұздығы – ұзындығы 1960 жылдарығы ең жоғары көрсеткіштен кері шегінген. Маруя Спрингс (Луис асуының жанындағы шипажай), Артур асуы қаласы және Маунт Кук ауылы елді мекендеріне жатады. Жаңа Зеландияның жол желісіндегі Оңтүстік Альп тауларының маңызды өткелдері: Луис асуы, Артур асуы, Хааст асуы және Милфорд-Саундқа баратын жол.
Климат
Жаңа Зеландия ылғалды, теңіздік, қоңыржай климатқа ие, ал Оңтүстік Альп таулары басым батыс жел ағынына перпендикуляр орналасқан. Жылдық жауын-шашын мөлшері Батыс жағалауда, Басты бөлініске жақын жерлерде, Басты бөліністің шығысына қарай қатты өзгереді. Бұл жоғары жауын-шашын қар шегінен жоғары мұздықтардың өсуіне көмектеседі. Ірі мұздықтар мен қарлы алаптар Басты бөліністің батысында немесе оның бойында кездеседі, ал кішірек мұздықтар шығысқа қарай орналасқан (Жаңа Зеландияның мұздықтарына қараңыз). Батыстан соққан желдерге перпендикуляр бағытта орналасқандықтан, бұл тау жотасы ұшқыштар үшін тамаша жел серуіне жағдай жасайды. Таулардың қорғаныш жағында орналасқан Омарама қаласы желкендеу жағдайларымен халықаралық деңгейде танымал. Батыстан соққан желдер сонымен қатар, ылғалды ауаның таулар үстінен көтеріліп, әдетте көк аспанда бұлтты доға құрайтын "Нор'вест аркасы" деп аталатын ауа райы құбылысын тудырады. Бұл ауа райы үлгісі жазда Кентербери және Солтүстік Отаго аймақтарында жиі байқалады. "Норвестер" – Канаданың "Чинук" желдеріне ұқсас фен желдері, онда ылғалға толы желдердің жолындағы тау жоталары ауаны жоғары итеріп, салқындатып, ылғалды жаңбырға айналдырады, ал таулардың төменгі беткейлерінде ыстық, құрғақ желдер пайда болады.
Геология
Оңтүстік Альп таулары геологиялық пластина шекарасының бойында орналасқан, Тынық мұхитының от шеңберінің бөлігі. Оңтүстік-шығыстағы Тынық мұхиты пластинасы батысқа қарай жылжып, солтүстікке қарай жылжып жатқан Индо-Австралия пластинасымен соқтығысады. Соңғы 45 миллион жылда бұл соқтығысу нәтижесінде Тынық мұхиты пластинасындағы 20 км қалыңдықтағы тау жыныстары көтеріліп, Альп таулары қалыптасқан, бірақ оның көп бөлігі эрозияға ұшырады. Таулардың көтерілуі соңғы 5 миллион жылда ең жылдам болды, және тектоникалық қысымның әсерінен таулар бүгін де көтерілуде, бұл Альпілік жарылыс және басқа да жақын маңдағы жарылыстарда жер сілкіністерін тудырады. Масштабты көтерілуге қарамастан, Альпілік жарылыс бойындағы салыстырмалы қозғалыстың көп бөлігі тік емес, көлденең болып табылады. Дегенмен, Солтүстік аралдың солтүстігі мен шығысында, Хикуранги және Кермадек шұңқырларында пластина шекарасында маңызды батып кету орын алады. Альпілік жарылыстағы ығысу қозғалысын солтүстікке қарай осы батып кету аймақтарындағы батып кету қозғалысына ауыстыру Марлборо жарылыс жүйесін құрайды, бұл аймақта елеулі көтерілуге әкелді. 2017 жылы ғалымдардың үлкен халықаралық тобы Альпілік жарылысындағы Ватароа шағын қалашығының астында "коммерциялық тұрғыдан өте маңызды болуы мүмкін" "күшті" гидротермальдық белсенділікті тапқандарын хабарлады.
Флора
Таулар өсімдіктерге бай, елдің өсімдік түрлерінің шамамен 25% альпілік өсімдіктер мекендейтін және төменгі жазықтықтарда тау шаған ормандары бар шөптекті жерлерде кездеседі (шығыс жағында, бірақ Батыс емес). Ағаш шегінен жоғары, суық жел соғатын беткейлер далалық алаптармен жабылған. Альп таулары шығысқа қарай Кентербери-Отагоның жусанды даласына дейін төмендейді. Альпілік жағдайларға бейімделген өсімдіктерге Хебе, Дракофилл және Копрозма сияқты бұталар, қылқан жапырақты қар тотарасы (Podocarpus nivalis) және Carex тұқымдас шөптері жатады.
Фауна
Таулардағы жануарлар дүниесіне эндемикалық тау торғайы (Xenicus gilviventris) кіреді. Осы биік биіктіктерге бейімделген көптеген эндемикалық жәндіктер де бар, мысалы, шыбықтар, көбелектер, қоңырқайлар, аралар және альпілік жағдайларда қыс бойы тоңу арқылы тірі қалатын тау тас wētā. Төменгі жазықтықтағы емен ормандары бірнеше құстар үшін маңызды мекен етеді, мысалы, үлкен дақты киви (Apteryx haastii), Оңтүстік аралдың қақасы (Nestor meridionalis meridionalis) және қызғылт алды маңдайлы қақарики (Cyanoramphus malherbi). Кея орманды төбелерде де, сондай-ақ биік, суық жерлерде де кездеседі. Бұл әлемдегі жалғыз альпілік тоты, және бұрын зиянкес деп есептеліп аң аулауға түскен.
Қауіп-қатерлер мен сақтау
Таулар қолжетімсіз және табиғи өсімдіктерін сақтайды. Мұхиттың көп бөлігі әртүрлі ұлттық парктерге, атап айтқанда Вестленд Тай Путини ұлттық паркіне, Маунт Аспиринг ұлттық паркіне және Аораки / Маунт Кук ұлттық паркіне немесе Сумнер көлінің орман паркі сияқты қорғалған аумақтар ретінде жақсы қорғалған. Жергілікті өсімдіктер әкелінген қызыл бұғы (Cervus elaphus), шамыс (Rupicapra rupicapra) және Гималай тахры (Hemitragus jemlahicus) сияқты жануарлардың әсеріне ұшырайды, олардың барлығы кейде қырылып тасталған, ал құстар мен бауырымен жорғалаушылар әкелінген жыртқыштарға осал.