Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы тау
Mountain in New Zealand
the town
Аораки / Кук тауы – Жаңа Зеландиядағы ең биік тау. 2014 жылғы мәлімет бойынша, оның биіктігі Оңтүстік аралдың бойымен созылатын Оңтүстік Альп тау тізбегінде орналасқан. Бұл танымал туристік орын, сонымен қатар таушылар үшін үлкен сынға ұшырау мүмкіндігі. Аораки / Кук тауы үш шыңнан тұрады: оңтүстіктен солтүстікке қарай – Төмен шың, Орта шың және Жоғары шың. Шыңдар Оңтүстік Альп тауларының басты суайырығының оңтүстігінде және шығысында орналасқан, шығысында Тасман мұздығы, оңтүстік-батысында Хукер мұздығы жатыр. Маунт Кук ауылы, сондай-ақ "Аораки / Маунт Кук" деп те аталады, – таудың туристік орталығы және базалық лагері. Ол Тасман мұздығының соңынан 7 шақырым, ал Аораки / Кук тауының шыңынан 15 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан. Асқараңғы күндері Аораки / Кук тауы Батыс жағалаудан солтүстікке қарай Греймұтқа дейін, сондай-ақ Пукаки көлі бойындағы 80-ші және Пукаки көлінен оңтүстікке қарай 6-шы тас жолдардың көп бөлігінен көрінеді. Таудың үш шыңын жалғайтын көлденең қырқасы шығыс немесе батыс жақтан қарағанда ерекше блок тәрізді пішінге ие. Тағы бір танымал көрініс орны – Батыс жағалаудағы Мэтисон көлі, ол "көріністердің көрінісі" деп сипатталады, онда тыныш күндері Аораки / Кук тауы мен Тасман тауының шыңдары Мэтисон көлінің бетінен көрінеді.
Aoraki / Mount Cook is the highest mountain in New Zealand. Its height, as of 2014, is listed as It sits in the Southern Alps, the mountain range that runs the length of the South Island. A popular tourist destination, it is also a favourite challenge for mountain climbers. Aoraki / Mount Cook consists of three summits: from south to north, the Low Peak , the Middle Peak and the High Peak. The summits lie slightly south and east of the main divide of the Southern Alps, with the Tasman Glacier to the east and the Hooker Glacier to the southwest. The settlement of Mount Cook Village, also referred to as "Aoraki / Mount Cook", is a tourist centre and base camp for the mountain. It is 7 km from the end of the Tasman Glacier and 15 km south of Aoraki / Mount Cook's summit. On clear days, Aoraki / Mount Cook is visible from the West Coast as far north as Greymouth, some away, and from most of State Highway 80 along Lake Pukaki and State Highway 6 south of Lake Pukaki. The near horizontal ridge connecting the mountain's three summits forms a distinctive blocky shape when viewed from an eastern or western direction. Another popular view point is from Lake Matheson on the West Coast, described as the "view of views", where on calm days, the peaks of Aoraki / Mount Cook and Mt Tasman are reflected in Lake Matheson.
Атау және еуропалық ашылу
Нгаи Таху ивиінің дәстүрлерінде Оңтүстік аралдың ертедегі атауы – Те Вака о Аораки («Аораки каноесі»). Бұрын көптеген адамдар бұл атаудың «Бұлт тілгіш» деген мағынаны білдіретініне сенеді, бұл атаудың құрамындағы ao (дүние, күндіз, бұлт және т.б.) және раки немесе ранги (күн, аспан, ауа райы және т.б.) сөздерінің романтикалық түсіндірмесі. Тарихи тұрғыдан алғанда, маори атауы солтүстік диалектісінде Аоранги деп жазылған. Аораки / Маунт Кук тауы маорилерге біздің заманымыздың 14-шы ғасырында Жаңа Зеландияға келгеннен кейін таныс болды. Аораки / Кук тауын көрген алғашқы еуропалықтардың бірі болуы мүмкін Абель Тасманның экипажының мүшелері болды. Олар Тасманның Тынық мұхитындағы алғашқы саяхаты барысында 1642 жылдың 13 желтоқсанында Оңтүстік аралдың батыс жағалауында, қазіргі Греймауттың солтүстігінде «биікке көтерілген үлкен құрлықты» (вероятно, Оңтүстік Альп тауларының бір бөлігі) көрді. Таудың ағылшынша атауы 1851 жылы капитан Джон Лорт Стоуксқа 1770 жылы Жаңа Зеландия аралдарын зерттеп, айналып өтіп шыққан капитан Джеймс Кук құрметіне берілді. Капитан Кук өзінің саяхаты кезінде бұл тауды көрмеген. 1998 жылы Нгаи Таху мен Корольдік арасындағы келісімге қол жеткізілгеннен кейін, Оңтүстік аралдың бірнеше жер-атаулары 1998 жылғы Нгаи Таху талаптарын реттеу туралы заңға сәйкес маори атауларын қосу үшін өзгертілді. Таудың атауы ресми түрде Маунт Куктан Аораки / Маунт Кук деп өзгертілді, осылайша тарихи маори атауы енгізілді. Бұл – маори атауы ағылшынша атаудан бұрын келген жалғыз атау. Келісімге сәйкес, Корольдік Аораки / Маунт Кук тауына Нгаи Тахуға тиесілігін қайтаруға келісті, содан кейін оны мемлекетке ресми түрде қайтарып беруге міндеттенді.
In the traditions of the Ngāi Tahu iwi an early name for the South Island is Te Waka o Aoraki ('Aoraki's Canoe'). In the past many believed it meant "Cloud Piercer", a romantic rendering of the name's components: ao (world, daytime, cloud, etc.) and raki or rangi (day, sky, weather, etc.). Historically, the Māori name has been spelt Aorangi, using the northern dialect. Aoraki / Mount Cook became known to Māori after their arrival in New Zealand some time around the 14th century CE. The first Europeans who may have seen Aoraki / Mount Cook were members of Abel Tasman's crew, who saw a "large land uplifted high" (probably some part of the Southern Alps) while off the west coast of the South Island, just north of present day Greymouth on 13 December 1642 during Tasman's first Pacific voyage. The English name of Mount Cook was given to the mountain in 1851 by Captain John Lort Stokes to honour Captain James Cook who surveyed and circumnavigated the islands of New Zealand in 1770. Captain Cook did not sight the mountain during his exploration. Following the settlement between Ngāi Tahu and the Crown in 1998, a number of South Island place names were amended to incorporate their Māori names by the Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998. The name of the mountain was officially changed from Mount Cook to Aoraki/Mount Cook to incorporate its historic Māori name. It is the only one of these names where the Māori name precedes the English. Under the settlement the Crown agreed to return title of Aoraki / Mount Cook to Ngāi Tahu, who would then formally gift it back to the nation.
Геология
Оңтүстік аралдағы Оңтүстік Альп таулары Тынық мұхиты және Индо-Австралиялық плиталардың аралдың батыс жағалауында соқтығысуы нәтижесінде тектоникалық көтерілу мен қысымнан пайда болды. Аораки / Кук тауының көтерілуі жыл сайын орташа есеппен жалғасуда. Дегенмен, тауларды қалыптастыратын эрозиялық күштер де зор. Ауа райының суықтығы таудың Африка мен Австралияның оңтүстігінде шамамен 45°S ендігінде соғатын Роринг Фортистің күшті батыс желдеріне тікелей тап болуымен байланысты. Оңтүстік Альп таулары Оңтүстік Америкадан кейін желдің кездесетін алғашқы кедергісі болып табылады, ол Оңтүстік мұхит арқылы шығысқа қарай жылжып келеді. Аораки / Кук тауының биіктігі 1881 жылы Г. Дж. Робертс (батыс жағынан) және 1889 жылы Т. Н. Бродрик (Кентербери жағынан) анықтаған. Олардың өлшемдері 12349 фут (3764 м) құрады. 1991 жылдың 14 желтоқсанында солтүстік шыңынан шамамен 12–14 миллион текше метр тау жынысы мен мұз құлағанда биіктігі төмендеді. Осы құлаудан кейін ашылған мұз қабатының екі онжылдық эрозиясы 2013 жылдың қарашасында Отаго университетінің альпинисттік экспедициясынан алынған жаңа GPS деректері бойынша биіктікті тағы 30 метрге төмендетіп, 3724 метрге жеткізді. Аораки / Кук тауы 650 км-лік белсенді Альпілік жарылымның орталығында орналасқан. Ол Аораки / Кук тауының көтерілуіне жауапты және әр 100–300 жыл сайын қозғалады деп есептеледі. Соңғы рет ол 1717 жылы қозғалған.
The Southern Alps in the South Island were formed by tectonic uplifting and pressure as the Pacific and Indo Australian Plates collided along the island's western coast. The uplifting continues, raising Aoraki / Mount Cook an average of each year. However, erosive forces are also powerful shapers of the mountains. The severe weather is due to the mountain's jutting into powerful westerly winds of the Roaring Forties which run around approximately 45°S latitude, south of both Africa and Australia. The Southern Alps are the first obstacle the winds encounter after South America, having moved east across the Southern Ocean. The height of Aoraki / Mount Cook was established in 1881 by G. J. Roberts (from the west side) and in 1889 by T. N. Brodrick (from the Canterbury side). Their measurements agreed closely at 12349 feet (3764 m). The height was reduced by when approximately 12–14 million cubic metres of rock and ice fell off the northern peak on 14 December 1991. Two decades of erosion of the ice cap exposed after this collapse reduced the height by another 30 m to 3,724 m, as revealed by new GPS data from a University of Otago climbing expedition in November 2013. Aoraki / Mount Cook lies in the centre of the distinctive Alpine Fault, a 650 km long active fault in the Southern Alps. It is responsible for the uplift of Aoraki / Mount Cook and is believed to move every 100 to 300 years. It last moved in 1717.
Қоршаған ормандар мен мұздықтар
Айналадағы, әсіресе батыстағы жазық жерлердегі орташа жылдық жауын-шашын шамамен .
The average annual rainfall in the surrounding lowlands, in particular to the west, is around .
Тау-кен жорықтарының тарихы
Алғашқы тіркелген шыңға көтерілу әрекетін ирландтық пастор Уильям С. Грин, швейцариялық қонақ үй иесі Эмиль Босс және швейцариялық тау гиді Ульрих Кауфман 1882 жылғы 2 наурызда Тасман және Линда мұздықтары арқылы жасады. Олар шыңға бірнеше футқа жетіспеді, сондай-ақ 1890 жылы Маннеринг пен Диксонның тауға көтерілу әрекеті де сәтті болмады. Алғашқы рет 1894 жылғы 25 желтоқсанда жаңазеландиялық Том Файф, Джон Майкл (Джек) Кларк және Джордж Грэм Хукер аңғары мен солтүстік қырқасы арқылы шыңға шықты. 20 желтоқсанда жасаған бұрынғы сәтсіз әрекетке қарамастан, жергілікті альпинистер американдық альпинист Эдвард Фицджеральдтың шыңға көз тіккені туралы хабарларға байланысты, Жаңа Зеландиялық альпинистердің алғашқы көтерілуін жасауға деген ниеттерін күшейтті. Топ сағат 13:30 шамасында таудың соңғы бөлігіне қызығумен жетті. Олардың сәтті басып өткен жолы 60 жылдан кейін 1955 жылы 100-ші рет қайталанды. Тауға алғашқы әйел 1910 жылғы 3 желтоқсанда австралиялық Фреда Дю Фаур көтерілді. Жергілікті гид Джордж Баннистер, тағы бір гидтің, Нагай Таху тайпасының Батлер Те Коетидің туысы, 1912 жылы шыңға сәтті көтерілген алғашқы маори болды. Үш шыңды алғашқы рет 1913 жылы Фреда Дю Фаур және гидтер Алек пен Питер Грэм басып өтті. Бұл «үлкен саяхат» 1916 жылғы қаңтарда Конрад Кайннің 57 жастағы Джейн Томсонды жетектеп баруымен қайталанды, ол сол кезде «Оңтүстік Альпі тауларының жылнамасындағы батылдығымен теңдесі жоқ керемет ерлік» деп есептелді. Сэр Эдмунд Хиллари алғаш рет 1948 жылғы қаңтарда тауға көтерілді. 1948 жылғы ақпанда Рут Адамс, Гарри Айрес және Мик Салливанмен бірге Хиллари Оңтүстік қырқаның Төменгі шыңына алғашқы көтерілуді жасады. Хилларидің өмірін құрметтеу үшін 2011 жылдың тамызында Оңтүстік қырқасы Хиллари қырқасы деп қайта аталды. Аораки / Кук тауы – жоғары мұздық деңгейі бар, техникалық тұрғыдан қиын тау. Оның қиындық деңгейі көбінесе бағаланбайды және ауа райына, қар мен мұз жағдайларына байланысты күрт өзгеруі мүмкін. Көтерілу үлкен жарықтардан өтеді және мұз бен тас құлауы, қар көшкіндері және ауа райының күрт өзгеруі сияқты қауіптерге толы, бұл оны Жаңа Зеландияның ең қауіпті шыңына айналдырады. Тауға көтерілу маусымы дәстүрлі түрде қарашадан ақпанға дейін жалғасады, және әдетте маусымда кем дегенде бір адам қаза болмайтын кез болмайды. Жаңа Зеландияның оңтүстік аймағындағы негізгі iwi (тайпа) – Ngāi Tahu, Аоракиді олардың ата-бабаларының ең қасиеттісі деп санайды. Аораки тайпаға бірлестік және мақсат сезімін сыйлайды, сонымен қатар Аоракидің физикалық нысаны болып табылады және табиғат пен табиғаттан тыс әлемдер арасындағы байланыс құрады.
The first recorded attempt on the summit was made by the Irishman Rev. William S. Green, the Swiss hotelier Emil Boss and the Swiss mountain guide Ulrich Kaufmann on 2 March 1882 via the Tasman and Linda Glaciers. They came within a few feet of the top, as did the 1890 ascent attempt by Mannering and Dixon. The first known ascent was on 25 December 1894, when New Zealanders Tom Fyfe, John Michael (Jack) Clarke and George Graham reached the summit via the Hooker Valley and the north ridge. Despite an earlier failed attempt on 20 December, the local climbers were spurred on by their desire for the first ascent to be made by New Zealand mountaineers amid reports that the American mountaineer Edward FitzGerald had his eye on the summit. The party reached the summit at approximately 1:30pm after bounding up the last leg of the mountain full of excitement at reaching the top. The route they had successfully traversed was not repeated again until the 100th ascent over 60 years later in 1955. The first woman to ascend the mountain was Australian Freda Du Faur on 3 December 1910. Local guide George Bannister, a nephew of another guide, Butler Te Koeti of Ngāi Tahu, was the first Māori to successfully scale the peak in 1912. A traverse of the three peaks was first accomplished in 1913 by Freda Du Faur and guides Alec and Peter Graham. This 'grand traverse' was repeated in January 1916 by Conrad Kain, guiding the 57 year old Jane Thomson, considered at the time "a marvellous feat unequalled for daring in the annals of the Southern Alps". Sir Edmund Hillary made his first ascent in January 1948. In February 1948 with Ruth Adams, Harry Ayres and Mick Sullivan, Hillary made the first ascent of the South Ridge to the Low Peak. To celebrate the life of Hillary the South Ridge was renamed as Hillary Ridge in August 2011. Aoraki / Mount Cook is a technically challenging mountain with a high level of glaciation. Its level of difficulty is often underestimated and can change dramatically depending on weather, snow and ice conditions. The climb crosses large crevasses, and involves risks of ice and rock falls, avalanches and rapidly changing weather conditions. making it New Zealand's deadliest peak. The climbing season traditionally runs from November to February, and hardly a season goes by without at least one fatality. Ngāi Tahu, the main iwi (tribe) of New Zealand's southern region, consider Aoraki as the most sacred of the ancestors that they had descended from. Aoraki brings the iwi with its sense of community and purpose, and remains the physical form of Aoraki and the link between the worlds of the supernatural and nature.
Уақыт шкаласы
1642 – Аоракиді Эбел Тасман мен экипаж мүшелері көрген болуы мүмкін. 1770 жылы капитан Кук Оңтүстік Альп тауларын атады. 1851 жылы HMS Acheron зерттеу кемесінің капитаны Джон Лорт Стоукс Аоракиге Кук тауы деген ат берді. 1894 жылы Рождество күні Джек Кларк, Том Файф және Джордж Грэм алғаш рет Кук тауына шықты. 1910 жылы Фреда дю Фаур Кук тауына көтерілген алғашқы әйел болды. 1913 жылы Фреда дю Фаурдың альпинист тобы тұңғыш рет таған мен Сефтон тауының басына көтерілді. 1914 жылы Линда мұздығында үш адам қар көшкініне түсіп қаза болды. 1975 жылы Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің төрт адамы Балл асуының жанында таулық аман қалу оқуы кезінде лавинаның астында қалып қайтыс болды. 1982 жылы Марк Инглис қар үңгірінде қамалды. Оны құтқару кезінде RNZAF 3 эскадрильясының Bell UH 1H тікұшағы Кук тауында апатқа ұшырады. 1982 жылы Джефф Уайт пен Джон Бленнехассет таудың шыңынан алғашқы шаңғымен түсуді жасады. 1991 жылы 10 миллион куб метр қар мен тау жыныстарынан құралған лавина Кук тауының шаңырағынан 10 метрді алып кетті. 1998 жылы Ngāi Tahu Claims Settlement Act заңы бастапқы атауды ресми мойындап, таудың атын Аораки / Кук тауы деп өзгертті.
1642 – Aoraki was possibly sighted by Abel Tasman and crew members. 1770 – Captain Cook named the Southern Alps. 1851 – Captain John Lort Stokes of the survey ship HMS Acheron gave the name Mount Cook to Aoraki. 1894 – The first ascent of Mount Cook took place on Christmas Day, by Jack Clarke, Tom Fyfe and George Graham. 1910 – Freda du Faur became the first woman to climb Mount Cook. 1913 – The first ascents of the footstool and Mt Sefton were made by Freda du Faur's climbing party. 1914 – The first fatal accident occurred, when three men were caught in avalanche on Linda Glacier. 1975 – Four Royal New Zealand Air Force personnel were killed during a mountain survival training exercise near the Ball Pass, when they were buried alive by an avalanche. 1982 – Mark Inglis was trapped in a snow cave. During his rescue an RNZAF 3 Squadron Bell UH 1H crashed on Mount Cook. 1982 – Geoff Wyatt and John Blennehasset achieved the first ski descent from the summit. 1991 – An avalanche of 10 million cubic metres of snow and rock caused 10 metres to be lost off the top of Mount Cook. 1998 – The Ngāi Tahu Claims Settlement Act officially recognised the original name, renaming the mountain Aoraki / Mount Cook.