Кіріспе
Иттің интеллектуалдық қабілеті немесе иттің танымдық қабілеті – иттерде ақпаратты және түсінік дағдыларын игеру, оларды жадыда сақтау, қайта табу, біріктіру және салыстыру, сондай-ақ оларды жаңа жағдайларда қолдану процесі. Зерттеулер иттерде интеллектуалдық қабілетке байланысты көптеген мінез-құлықтар бар екенін көрсетті. Олардың жады қабілеті дамыған, адамның дене тілін, мысалы, қолмен көрсету мен ым-ишараттарды оқи алады және оған тиісті реакция жасай алады, сондай-ақ адамның дауыс командаларын түсінеді. Иттер өзгелердің ойын түсіну қабілетін (теория ойы) алдау арқылы, ал өзіне жеке қатысты сананы "мұрынмен сезу тестісі" кезінде өз иісін анықтау арқылы көрсетеді, бұл айна тестісіне ұқсас иіс сезу тестісі болып табылады.
Dog intelligence or dog cognition is the process in dogs of acquiring information and conceptual skills, and storing them in memory, retrieving, combining and comparing them, and using them in new situations. Studies have shown that dogs display many behaviors associated with intelligence. They have advanced memory skills, and are able to read and react appropriately to human body language such as gesturing and pointing, and to understand human voice commands. Dogs demonstrate a theory of mind by engaging in deception, and self awareness by detecting their own smell during the "sniff test," a proposed olfactory equivalent to the mirror test.
Эволюциялық көзқарас
Иттер көбінесе танымдық зерттеулерде, оның ішінде қабылдау, сана, есте сақтау және оқыту салаларында, әсіресе классикалық және оперативтік шарттау бойынша зерттеулерде қолданылып келді. Осы зерттеулер барысында мінез-құлық ғалымдары үй иттерінің күтпеген әлеуметтік-танымдық қабілеттерін анықтады, мұндай қабілеттер иттердің ең жақын туыстарына да, басқа да жоғары интеллектілі сүтқоректілерге, мысалы, үлкен маймылдарға да тән емес. Керісінше, бұл дағдылар адам балаларының әлеуметтік-танымдық дағдыларына ұқсас. Дегенмен, адамдар мен жануарлардың танымдық эволюциясын "тәуелсіз" деп атауға болатыны күмәнді. Иттердің танымдық қабілеттеріне мыңжылдықтар бойы адаммен болған байланыс әсер еткені сөзсіз. 2014 жылы қасқырлар мен иттердің ДНК арасындағы айырмашылықтарды геномдық деңгейде зерттеу көрсетті, иттерде қорқыныш реакциясының төмендегені байқалмады, керісінше, олардың синаптық пластикалық қабілеті жоғары болды. Синаптық пластикалық қабілет үйрену мен есте сақтаудың жасушалық деңгейдегі байланысы деп саналады, және бұл өзгеріс иттердің үйрену және есте сақтау қабілеттерін өзгертіп білуі мүмкін. Қазіргі кезде иттердің танымдық қабілеттерін зерттеулер көбінесе дамыған елдердегі үй шаруасындағы иттерге қатысты жүргізілуде, бұл иттер популяциясының аз бөлігін құрайды. Басқа популяциялардан шыққан иттер әртүрлі танымдық мінез-құлықтарды көрсетуі мүмкін. Стенли Корен иттердің бағынушылыққа қатысты жүргізілген сауалнамалардың нәтижелерін пайдаланып, ит тұқымдарын интеллектуалдық деңгейі бойынша жіктеді және 1994 жылы "Иттердің интеллектуалдық қабілеттері" атты кітабында жариялады.
Түсінігі
Түсінік – қоршаған ортаны бейнелеу және түсіну үшін келіп түсетін сезімдік ақпарат ұйымдастырылып, түсіндірілетін психикалық процестерді білдіреді. Түсінікке назар арқылы ақпаратты іріктеу, топтастыру арқылы сезімдік ақпаратты ұйымдастыру, сондай-ақ оқиғалар мен заттарды анықтау сияқты процестер кіреді. Иттерде иіс сезу ақпараты (мұрын арқылы сезу) адамдармен салыстырғанда айқынрақ, бірақ иттердің сезімдері көру, есту, дәм сезу, қозғалыс сезіну және проприоцепцияны да қамтиды. Иттер Жердің магнит өрісін сезінетініне дәлелдер де бар. Бір зерттеуші иттер уақыттың өтуін иістердің таралуы арқылы сезінеді деген гипотеза ұсынған.
Білгіштік
"Объектінің тұрақтылығы" ұғымы – жануарлардың заттар көзден шыққан кезде де әрі қарай бар екенін түсіну қабілеті. Бұл қабілет туған кезде болмайды, ал даму психологы Жан Пиаже адам баласында объектінің тұрақтылығының дамуындағы алты кезеңді сипаттаған. Иттерге қатысты да ұқсас тәсіл қолданылды, және иттердің де ұқсас кезеңдерден өтетіні, ал 8 апталық шамасында 5-ші сатыға жететіні дәлелденді. Бұл сатыда олар тәжірибешінің объектіні бірнеше экрандардың артына жылжытып, соңғы экранның артында қалдыруын қамтитын "көрінетін орын ауыстырудың тізбегін" қадағалай алады. Иттер Пиаже объектісінің тұрақтылығының даму моделінің 6-шы сатысына жете ала ма, жоқ па – әлі белгісіз. 2014 жылы жүргізілген магниттік-резонанстық томографиялық зерттеуде иттердің миында дауысқа жауап беретін аймақтар бар екені және олардың алдыңғы уақытша дауыс аймақтарындағы жауап беру үлгісі адамдардағысына ұқсас екені көрсетілді. Иттер "иіспен тексеру сынағынан" өте алады, бұл олардың иіс сезу арқылы өзіне-өзі хабардар болуын көрсетеді, сондай-ақ олар өз денелерінің мөлшері мен қозғалысын да сезеді.
Әлеуметтік оқыту: байқау және рейтинг
Иттер қарапайым нығайту арқылы (мысалы, классикалық немесе оперативтік шарттау) үйренуге қабілетті, бірақ олар адамдар мен басқа иттерді бақылау арқылы да үйренеді. Бір зерттеуде серіктеспен ойнаған иттер өз мінез-құлқында серіктесінің назарына байланысты өзгерістер жасай ма екені зерттелді. Тәжірибешілер иттің ойынға шақыру белгілерін тек серіктесінің назарына ие болғанда ғана жіберетінін байқады. Егер серіктес алаңдаса, ит ойынға шақыру белгісін жібермес бұрын, назар аударуға тырысатын мінез-құлық көрсетеді. Күшіктер тәжірибелі иттердің көрсеткеніне еліктеп, мінез-құлықты жылдам үйренеді. Иттердің әлеуметтік статусы олардың әлеуметтік оқыту жағдайларындағы нәтижелеріне әсер етеді. Нақты иерархиясы бар әлеуметтік топтарда үстемдік танытқан жеке тұлғалар ықпалды үлгілер болып табылады және білім беру жоғарыдан төменге қарай бір бағытта жүреді. Проблеманы шешу бойынша жүргізілген тәжірибеде үстемдік танытқан иттер, адам демонстраторының әрекеттерін байқағанда, бағынышты иттерге қарағанда жақсы нәтижелер көрсетті, бұл иттердегі адам топтарында адамның үстемдігін көрсетеді. Бағынышты иттер иерархияда жақын тұрған үстемдік танытқан иттен жақсы үйренеді. Бір зерттеуде күшіктерге қорап көрсетілді, және ұстаз белгілі бір тұтқаны басқанда қораптан доп шығатыны көрсетілді. Ұстаз содан кейін күшікке доппен ойнауға рұқсат берді, осылай доп күшік үшін марапатқа айналды. Содан кейін күшіктерге қораппен өзара әрекеттесуге мүмкіндік берілді. Көбінесе үштен бірі тұтқаға тиді, ал жартысынан астамы допты сәтті шығарды, ал бақылау тобындағы иттердің тек 6% ғана осыны істеді. Сол сияқты, иттер адамның назарының бағытын көрсететін белгілерге де басшылық етуі мүмкін. Бір тапсырмада сыйлық екі қаптың бірінің астына жасырылды. Тәжірибеші содан кейін қапты соғып, қапқа нұсқап, қапқа иеленіп немесе жай ғана қапқа қарап сыйлықтың орнын көрсетті. Иттер осы белгілерге басшылық ету арқылы шимпанзелер, қасқырлар және адам баласынан жақсы нәтижелер көрсетті; тіпті адамдармен шектеулі тәжірибесі бар күшіктер де жақсы өнер көрсетті. Иттер адамдардың нұсқауымен көрсетілген бағытты ұстануға қабілетті. Жаңа Гвинея әнші иттері – Жаңа Гвинеяның қашық альпілік аймақтарына тән жартылай жабайы прото-иттер, және олар австралиялық динголар сияқты адамның нұсқауын ұстануға қабілетті. Бұл екеуі де үйретудің ертерек кезеңдерінде адамның қимыл-қозғалысын түсіну қабілетін көрсетеді, бұл адамның таңдауына қатысты емес. Иттер мен қасқырлар адамның қолы мен қолынан басқа дене мүшелерімен (мысалы, шынтақ, тізе, аяқ) жасалған күрделірек нұсқауларды да ұстануы мүмкін екені көрсетілді. Жалпы, иттерде қарым-қатынасты ақпарат ретінде түсінуге қажетті бірнеше танымдық дағдылар бар сияқты; алайда, иттердің референциалдықты және басқалардың ой-сезімін түсінуі туралы тұжырымдар даулы, және иттердің өзі ақпараттық мақсаттармен қарым-қатынас жасай ма, жоқ па, белгісіз. Иттерге дәстүрлі адаммен басқарылатын тапсырмаларды (мысалы, адамның нұсқауын орындау) жақсы орындауға мүмкіндік беру үшін адамдармен өмір бойы тәжірибе алуы – әлеуметтік дамудың маңызды кезеңінде адамдармен әлеуметтенуді қоса алғанда – және адамның дене мүшелерін белгілі бір нәтижелермен байланыстыру мүмкіндігі (мысалы, адамдар берген тамақ, адамның допты лақтыруы немесе тебуі және т.б.) қажет.
Эпизодикалық жады
Иттер адамдардың күрделі әрекеттерін қамтитын өткен оқиғаларды еске түсіру арқылы эпизодтық есте сақтауға ұқсас қабілетін көрсетті. 2019 жылғы зерттеуде иттің дене мөлшері мен есте сақтау және өзін-өзі бақылау функциялары арасындағы байланыс анықталды, нәтижесінде ірі денелі иттер осы функциялар бойынша ұсақ денелі иттерден айтарлықтай жақсы нәтижелер көрсетті. Дегенмен, зерттеуде мидың көлемі иттің адамның нұсқаушылық қозғалыстарын түсіну қабілетін болжамады, сонымен қатар олардың логикалық және физикалық ойлау қабілеттерімен де байланысты емес еді. 2018 жылғы иттердің танымдық қабілеттеріне арналған зерттеуде шошқалар, көгершіндер және шимпанзелер сияқты түрлі жануарлар оқиғаның не, қайда және қашан болғанын еске сақтауға қабілетті екені анықталды, бұл мүмкіндік иттің бойында жоқ.
Сөздерді үйрену және қолдану
Әр түрлі зерттеулер иттердің заттардың атауларын оңай үйренетінін және оларға атау берілгенде, көптеген заттардың арасынан сол затты таба алатынын көрсетті. Мысалы, 2008 жылы Бетси есімді шекаралық колли 345-тен астам сөзді білді, ол затты оның суретімен байланыстыра алды, тіпті бұрын оны көрмегеніне қарамастан. Тағы бір зерттеуде ит тәжірибешілердің бір-біріне затты беруін және сол заттың атын сөйлемде қолдануын бақылады. Кейіннен ит осы атаумен берілген затты әкеп берді. Адамдарда "жылдам карталау" дегеніміз – жаңа сөздің мағынасы туралы бір рет ғана естігеннен кейін жылдам және шамамен болжам жасау қабілеті. 2004 жылы Рико есімді шекаралық коллимен жасалған зерттеу, оның жылдам карталауға қабілетті екенін көрсетті. Рико бастапқыда 200-ден астам заттың атауларын білді. Ол жаңа заттардың атауларын теріске шығару арқылы, яғни бұрын білмейтін заттың осы жаңа зат екенін түсіну арқылы анықтады. Рико мұндай жаңа заттарды алғашқы көрсетілгеннен кейін дереу және төрт аптадан кейін дұрыс таба алды. Рико сондай-ақ "шұлықты әкел" сияқты сөз тіркестерін жеке сөздер арқылы түсіндіре алды (оны бір сөз ретінде қарастырмастан). Рико сондай-ақ шұлықты белгілі бір адамға бере алды. Бұл көрсеткіш 3 жастағы баланың көрсеткішімен салыстырылады. Кейбір зерттеулер иттер таныс сөздер мен мағынасыз, өте ерекше сөздерді оңай ажырата алатынын, бірақ белгілі сөздер мен бір ғана дыбыспен ерекшеленетін мағынасыз сөздерді ажыратуда қиналатынын көрсетті, себебі иттердің миының белсенділігін өлшеу белгілі сөз бен оған ұқсас, бірақ мағынасыз сөз арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Бұл иттерге 14 айлық сәбиге тең келетін сөзді өңдеу қабілетін береді. fMRI зерттеуі ит миының жаттығусыз-ақ таныс емес тілден таныс тілді ажырата алатынын анықтады. Зерттеу сонымен қатар егде жастағы иттер тілдерді жақсырақ ажырата алатынын көрсетті, бұл тілге ұзақ уақыт бойы тонудың әсерін көрсетеді.
Сезімдер
Зерттеулер иттерде қызғаныш және күту сияқты күрделі эмоциялар бар екенін көрсетеді. Дегенмен, адамға тәндей көрінетін эмоцияларға қатысты мінез-құлықты дәлелдерді сақтап түсіндіру қажет. Мысалы, 1996 жылғы «Жақсы мінез» кітабында этолог Франс де Ваал сибирлік хаскинің анасына жасалған кінә және сөгіс туралы экспериментті талқылайды. Иттің газеттерді жыртып тастау әдеті болған, ал иесі үйге келгенде, жыртылған қағаздарды көріп, оны сөгіп тастағанда, ол кінәлі көрінетін. Алайда, иесі иттің білмей тұрып қағаздарды өзі жыртып тастағанда, ит «өзінен-өзі бұзғандай дәл сондай 'кінәлі' болып көрінді». Де Ваал иттің адамдар түсінетіндей нағыз кінә сезімі болмағанын, тек сөгіс күткенін қорытындылайды. Адам емес жануарлардың эмоцияларын зерттеудегі бір шектеу – олар өз сезімдерін сөзбен жеткізе алмайды. Алайда, иттердің эмоцияларын когнитивтік тесттер арқылы жанама түрде зерттеуге болады, бұл тесттер когнитивтік бейімділікті өлшейді және жануардың көңіл-күйі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Зерттеушілер ажырасу қорқынышы бар иттердің, ажырасу қорқынышы жоқ иттерге қарағанда көбінесе теріс когнитивтік бейімділікке ие екенін анықтады. Екінші жағынан, иттердің ажырасу қорқынышын дәрі-дәрмекпен және мінез-құлық терапиясымен емдеген кезде, олардың когнитивтік бейімділігі емдеу алдындағыдан кем теріс болады. Сонымен қатар, плацебо емес, окситоцин беру иттерде оң когнитивтік бейімділікті және жағымды күтуді күшейтеді. Сондықтан когнитивтік бейімділік тестісін иттердің жағымды эмоциялық күйін және осыған байланысты денсаулығын бақылау үшін пайдалануға болады. Иттер адам бетінің эмоциялық білдірілімдерін ажырата алады. Бұдан өзге, олар адам беттеріне шамамен адамдар сияқты жауап береді. Мысалы, адамдар әдетте адам бетінің оң жағына қарайды, бұл бетті тану үшін мидың оң жартышарының қолданылуымен байланысты болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, иттер де адам бетінің оң жағына назар аударады, бірақ басқа иттердің немесе жануарлардың беттеріне емес. Иттер – осылай істейтін жалғыз примат емес түр.
Проблеманы шешу
Жыныстық ерекшеліктері үй жануарлары иттердің қайталанатын мәселелерді шешу тапсырмаларындағы танымдық өнімділігіндегі жеке айырмашылықтарға маңызды үлес қосады. Тұтқында өсірілген динголар (Canis dingo) әлеуметтік емес мәселелерді шешуде үй иттерінен жақсы нәтиже көрсетеді. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, қарапайым манипуляциялық тапсырманы шешуге оқытылғаннан кейін, шешілмейтін сол мәселенің нұсқасымен бетпе-бет келгенде иттер адамға қараса, әлеуметтендірілген қасқырлар мұндай жасамайды. Қазіргі үй иттері өз мәселелерін шешу үшін адамдарды пайдаланады.
Салыстырып үйрену
Иттер балалар сияқты қорытынды шығару арқылы үйренетіні дәлелденген.
Ақыл теориясы
"Аң теориясы" – өзіне де, басқаларға да саналық күйлерді – сенімдерді, ниеттерді, тілектерді, ойын-қалжыңды, білімді және т.б. тағайындау және басқалардың өзгенің пікірінен өзгеше сенімдері, тілектері, ниеттері мен көзқарастары болатынын түсіну қабілеті. Иттердің аң теориясын алдау арқылы көрсетуіне қатысты бірнеше дәлелдер бар. Мысалы, бір бақылаушы ит ұрлаған дәмділікті иесі бөлмеден кеткенше үстіне отырып жасырғанын хабарлаған.