Кіріспе
Адамдарға қызмет ету үшін өсімдіктер мен жануарларды таңдап өсіру.
[[File:Murgjo Sharr Mountain Dog Nedi Limani. jpg|thumb|upright=1.5|Dogs and sheep were among the first animals to be domesticated, at least 15,000 and 11,000 years ago respectively. ), is from the Latin domesticus, 'belonging to the house'. The term remained loosely defined until the 21st century, when the American archaeologist Melinda A. Zeder defined it as a long term relationship in which humans take over control and care of another organism to gain a predictable supply of a resource, resulting in mutual benefits. She noted further that it is not synonymous with agriculture, since agriculture depends on domesticated organisms, but does not automatically result from domestication. [[File:Domestication. svg|thumb|upright=2|Diagram of the process of domestication as a process where one species actively manages another to obtain resources or services, as defined by Michael D. Purugganan
Domestication syndrome is the suite of phenotypic traits which arose during the initial domestication process, and which distinguish crops from their wild ancestors. It can also mean a set of differences now observed in domesticated animals, not necessarily reflecting the initial domestication process. The changes include increased docility and tameness, coat coloration, reductions in tooth size, craniofacial morphology, ear and tail form (e. g., floppy ears), estrus cycles, levels of adrenocorticotropic hormone and neurotransmitters, prolongations in juvenile behavior, and reductions in brain size and of particular brain regions.
[[Файл:Murgjo Sharr Mountain Dog Nedi Limani. jpg|thumb|upright=1.5|Иттер мен қойлар кемінде 15 000 және 11 000 жыл бұрын қолдануға алынған алғашқы жануарлардың қатарында болды.), латын тіліндегі domesticus, 'үйге тиесілі' деген сөзден шыққан. Бұл термин 21 ғасырға дейін нақты анықталмаған, сол кезде американдық археолог Мелинда А. Зедер оны адамдардың ресурстың сенімді түрде қамтамасыз етілуін алу үшін басқа организмді бақылауға алып, күтімге алу және одан өзара пайда табу үшін жасалған ұзақ мерзімді қарым-қатынас деп анықтады. Ол сондай-ақ, ауыл шаруашылығы отандықтандырылған организмдерге байланысты болғанымен, отандықтандыру ауыл шаруашылығын автоматты түрде тудырмайтынын атап өтті. [[Файл:Domestication. svg|thumb|upright=2|Майкл Д. Пуругганан анықтамасы бойынша, отандықтандыру процесі – бір түрдің екіншісін пайдалану үшін басқаруы, яғни ресурстар немесе қызметтер алу үшін басқаруының схемасы. Бұл сонымен қатар отандық жануарларда қазір байқалатын өзгерістердің жиынтығын білдіре алады, бұл міндетті түрде бастапқы отандықтандыру процесін көрсете бермейді. Өзгерістерге бағынушылықтың және жайлылықтың артуы, тері түсі, тіс мөлшерінің азаюы, бас сүйегінің морфологиясы, құлақтар мен құйрықтың пішіні (мысалы, салбыраған құлақтар), эструс циклдары, адренокортикотроптық гормон мен нейротрансмиттерлердің деңгейі, жасөспірім мінез-құлқының ұзаруы, мидың көлемі және мидың белгілі бір аймақтарының азаюы жатады.
[[File:Murgjo Sharr Mountain Dog Nedi Limani. jpg|thumb|upright=1.5|Dogs and sheep were among the first animals to be domesticated, at least 15,000 and 11,000 years ago respectively. ), is from the Latin domesticus, 'belonging to the house'. The term remained loosely defined until the 21st century, when the American archaeologist Melinda A. Zeder defined it as a long term relationship in which humans take over control and care of another organism to gain a predictable supply of a resource, resulting in mutual benefits. She noted further that it is not synonymous with agriculture, since agriculture depends on domesticated organisms, but does not automatically result from domestication. [[File:Domestication. svg|thumb|upright=2|Diagram of the process of domestication as a process where one species actively manages another to obtain resources or services, as defined by Michael D. Purugganan
Domestication syndrome is the suite of phenotypic traits which arose during the initial domestication process, and which distinguish crops from their wild ancestors. It can also mean a set of differences now observed in domesticated animals, not necessarily reflecting the initial domestication process. The changes include increased docility and tameness, coat coloration, reductions in tooth size, craniofacial morphology, ear and tail form (e. g., floppy ears), estrus cycles, levels of adrenocorticotropic hormone and neurotransmitters, prolongations in juvenile behavior, and reductions in brain size and of particular brain regions.
Омыртқасыздар
Екі жәндік – жібекқұрт және батыс бал арасы 5000 жылдан астам уақыттан бері үйретіліп келеді, көбінесе коммерциялық мақсатта. Жібекқұрт жібек жіптерін алу үшін өсіріледі, олар оның қуыршақ коконына оралған; батыс бал арасы – бал үшін, ал 20-шы ғасырдан бастап – егістіктерді тозаңдату үшін. Жерде және суда тіршілік ететін бірнеше омыртқасыз жануарлар да үйретілген, олардың ішінде Drosophila melanogaster жеміс шыбықтары және тұщы су Cnidariaсы генетика мен физиологияны зерттеу үшін қолданылады. Олардың көпшілігі ұзақ тарихы бар үйретілмеген. Көпшілігі тағам ретінде немесе шеллак және кошинель сияқты басқа да өнімдер үшін пайдаланылады. Бұл топқа Cnidaria, Platyhelminthes (биологиялық зиянкестермен күресу үшін), Annelida, Mollusca, Arthropoda (теңіз қабықшалылары, сондай-ақ жәндіктер мен өрмекшілер) және Echinodermata жатады. Көптеген теңіз моллюскалары тағам ретінде қолданылса да, тек бірнешеуі ғана үйретілген, олардың ішінде кальмар, сепия және осьминог бар, олардың барлығы мінез-құлық және неврологияны зерттеуде қолданылады. Helix туысына жататын құрлық бақалары тағам үшін өсіріледі. Бірнеше паразиттік немесе паразитоидты жәндіктер, соның ішінде Eucelatoria шыбығы, Chrysolina қоңызы және Aphytis арасы биологиялық бақылау үшін өсіріледі. Жасанды таңдаудың саналы немесе санасыз әсері үйретілген түрлерге көптеген әсер етеді; өзгергіштік инбридинг, қажетсіз белгілерге қарсы таңдау немесе генетикалық дрейф арқылы оңай жоғалуы мүмкін, ал Drosophila-да ересектердің пайда болу уақытындағы (құрттан шығу кезіндегі) өзгергіштік артқан.
Жабайы өсімдіктерден айырмашылығы
[[Файл:Usdaeinkorn1 Triticum monococcum. jpg|thumb|upright=0.8|Ежелгі бидай (Einkorn) жеке-жеке гүлшошаларға таралып, оны жинауды қиындатады. Егістікке жаратылған астық дақылдары мұндай қасиетке ие емес. Жақсырақ дәмділік (мысалы, қанттың жоғары мөлшері, ащылықтың азаюы), жақсырақ иіс, улылығының төмендеуі, жеуге жарамды бөлігінің үлкендеуі (мысалы, астық немесе жемістер) және жеуге жарамды бөліктің, жеуге жарамсыз бөліктен оңай ажыратылуы. Алайда, 29 түрдің қолдануға бейімделуіне қатысты зерттеулер, егістік дақылдарының екі маңызды жәндік-зиянкеске (шашаң құрты мен жасыл пері құрты) қарсы химиялық (мысалы, ащы заттар арқылы) және морфологиялық (мысалы, қаттылығы арқылы) қорғанысы, жабайы ата-бабаларымен салыстырылатын деңгейде екенін көрсетті.
edible part larger, e. g. cereal grains or fruits
edible part more easily separated from non edible part However survey of 29 plant domestications found that crops were as well defended against two major insect pests (beet armyworm and green peach aphid) both chemically (e. g. with bitter substances) and morphologically (e. g. with toughness) as their wild ancestors.
Өсімдік геномдарының өзгеруі
[[Файл:Полиплоидты бидайдың шығу тегі.svg|thumb|upright=2|Егістік бидай көптеген жабайы ататектің қайталама гибридтелуі және полиплоидия арқылы пайда болды, геномның мөлшерін және эволюцияға бейімділігін арттырды. Иісті және иіссіз күріштің 8-ші хромосомасының кодтаушы ДНК-сын салыстыру көрсеткендей, хош иісті және иіссіз күріш сорттары, оның ішінде басмати және жасмин, бетаин альдегид дегидрогеназасының (BADH2) кодтауын өзгерткен 7-ші экзондағы жойылған ата-баба күрішінен шыққан. Картоп геномын басқа өсімдіктермен салыстыру Phytophthora infestans қоздыратын картоп қырынуына төзімділік гендерін анықтады. Кокоста 10 микросателлиттік локустың (кодталмайтын ДНК) геномдық талдауы Үнді мұхиты мен Тынық мұхитындағы жекелемелер арасындағы айырмашылықтарға негізделген екі отандыққа келтіру эпизодын анықтады. Кокос негізін қалаушы әсерге ұшырады, онда аз санды, төмен генетикалық әртүрлілігі бар жекелемелер қазіргі заманғы популяцияны құрды, жабайы популяцияның генетикалық әртүрлілігінің көп бөлігін жоғалтты.
Өсімдіктердің микробиомына әсері
Микробиом – өсімдіктердің беті мен ішкі тіндерінде қоныстанған микроорганизмдердің жиынтығы – үйрету процесіне байланысты өзгереді. Бұл микробиалды түрлердің құрамы мен түрлер арасындағы әртүрліліктің өзгеруін қамтиды.
Саңырауқұлақтар
Саңырауқұлақтар кеңінен тамақ өнімдері ретінде өсіріледі. Бірнеше саңырауқұлақ түрлері тікелей тамақ ретінде пайдалану үшін немесе тамақ пен дәрі-дәрмек өндіру үшін ферментациялауға үйретілді. Агарикус биспорус саңырауқұлағы кеңінен тамақ ретінде өсіріледі. Saccharomyces cerevisiae ашытқысы мыңдаған жылдар бойы сыра мен шарап ашытуға, сондай-ақ нан пісіруге қолданылып келеді. Penicillium-ды қоса алғандағы қалыпты саңырауқұлақтар ірімшік пен басқа да сүт өнімдерін пісіру үшін, сондай-ақ антибиотиктер сияқты дәрі-дәрмектер жасау үшін пайдаланылады.
Үй жануарлары туралы
Жануарларды сыртқы белгілеріне қарай таңдау үй жануарларының генетикасына күтілмеген салдарлар әкелуі мүмкін. Үйретудің бір жағынан шыққан салдары – зооноздық аурулар. Мысалы, сиырлар адамзатқа түрлі вирустық шешек, қызылша және туберкулез ауруларын берді; шошқалар мен үйректер гриппке себепкер болды; ал жылқылар риновирустарды таратты. Көптеген паразиттердің де бастауы үй жануарларынан. Бұған қоса, үйретудің пайда болуы адамдар тығыздығының артуына әкелді, бұл патогендердің көбеюіне, мутацияға түсуіне, таралуына және ақырында адамдарда жаңа ие табуына мүмкіндік берді.
Қоғам туралы
Ғалымдар үйретудің қоғамға тигізетін әсері туралы әртүрлі пікірлер білдірді. Анархопримитивизм үйретуді аңшы-жинақшы қоғамдардағы табиғатпен үйлесімділіктегі алғашқы күйді жойғандықтан сынға алады, оның орнына, мүмкін, зорлық-зомбылық немесе құлдық арқылы, меншік пен билік пайда болған кезде әлеуметтік иерархияны орнатады. Диалектілік натуралист Мюррей Букчин жануарларды үйрету адамзатты да үйретуге әкелді дейді, екі тарап та бір-бірімен қарым-қатынасының нәтижесінде өзгереді. Әлеуметтанушы Дэвид Ниберт жануарларды үйрету жануарларға зорлық-зомбылық көрсетумен және қоршаған ортаға зиян келтірумен байланысты екенін мәлімдейді. Ол бұл өз кезегінде адамның моральдық қағидаларын бұзды және "басып алу, жою, көшіру, қуғынға салу, мәжбүрлі және құлдыққа салу, гендерлік бағыныштылық және сексуалдық құмарлық, аштық" үшін жағдай жасады деп санайды.
Жапырақ кесуші құмырсқалар
Жапырақ кескіш құмырсқалар – Acromyrmex және Atta туысына жататын, жапырақ шайнайтын шамамен 47 түрдің бірі. Құмырсқалар өздері кесіп алған жапырақ дискілерін ұяларына тасып, онымен саңырауқұлақтарды қоректендіреді, оларды күтіп бағады. Осы саңырауқұлақтардың кейбіреулері толыққанды үйретілмеген: Mycocepurus smithii-нің өсірген саңырауқұлағы үнемі құмырсқаларға пайдасыз споралар шығарады, ал құмырсқалар оның орнына саңырауқұлақтың талшықтарымен (гифаларымен) қоректенеді. Ал Atta құмырсқаларының үйрету процесі толыққанды, ол 30 миллион жылға созылған.
Термит
Термиттер ағаш, жапырақ сынықтары және топырақ гумусы сияқты шіріген өсімдік материалдарын жейді. Көптеген термит түрлерінде целлюлоза талшықтарын ыдырата алатын ферменттері бар ерекше орта ішек болады. Термиттер негізінен бактериялар, метамонадтар және гипермастигидтер сияқты қамшылы қарапайымдылардың құрамына кіретін симбиоздық микробиалды қауымдастыққа тәуелді. Осы қауымдастық целлюлозаны қорытуға қажетті ферменттерді қамтамасыз етеді, бұл жәндіктерге пайдалы заттарды сіңіруге мүмкіндік береді.