Ескелік - табиғи рефлекс — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Табиғи рефлекс
Билл Райдер Джонс Альбомы

Зеңгу – омыртқалы жануарларда ұзақ дем алу фазасымен, бірте-бірте ауыздың ашылуымен, содан кейін бұлшық еттердің созылуымен қысқа нүктеге (немесе акме) жетуімен және бұлшық еттердің босаңсуымен жүретін жылдам дем шығару фазасымен сипатталатын рефлекс. Балықтар мен құстарда бұл ауыздың бірте-бірте ашылуы, кем дегенде 3 секунд бойы ашық қалуы және одан кейін ауыздың тез жабылуы ретінде сипатталады. Зеңгуге бейімділік омыртқалы жануарлардың барлығында – сүтқоректілерде, құстарда, жорғалаушыларда, қосмекенділерде және тіпті балықтарда кездеседі. Зеңгуді зерттеу ғалымы хазмология деп аталады. Зеңгу (осытылу) ересектерде көбінесе ұйқы алдында және кейін, көңіл көтермейтін іс-әрекеттер кезінде және оның жұқпалы қасиетінің нәтижесінде пайда болады. Ол әдетте шаршау, стресс, ұйқышылдық, жалықтыру немесе тіпті аштықпен байланысты. Адамдарда зеңгу көбінесе басқалардың зеңгенін көру (мысалы, біреудің зеңгенін байқау немесе телефон арқылы зеңген адаммен сөйлесу) арқылы туындайды. Бұл – оң кері байланыстың классикалық мысалы. Бұл «жұқпалы» зеңгу шимпанзелерде, иттілерде, мысықтарда, құстарда және жорғалаушыларда да байқалады және түрлердің әртүрлі өкілдері арасында да болуы мүмкін. Ғалымдар зеңгудің шамамен жиырма психологиялық себебін ұсынған, бірақ олардың қайсысы басым екендігі туралы бірліге келе алмаған. Ортаңғы құлақтағы тензорлы тілше бұлшық еті жиырылады, бұл бас ішінде пайда болатын күркіреген дыбысқа ұқсас сезімді тудырады; алайда, бұл дыбыс есту аппаратының механикалық қозғалысынан туындайды және ауа қозғалысынан пайда болмайды. Зеңгу адамдарда және басқа жануарларда дене мүшелерінің бірнеше бөлігін – қолдарды, мойынды, иықтарды және арқаны созуға итермелейтін инстинктивті әрекетпен бірге жүруі мүмкін.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "yawn" сөзі орта ағылшын тілінің бірнеше түрінен пайда болған: "yanen" – көне ағылшын тіліндегі "ġānian" сөзінен, ал "yenen" және "yonen" – көне ағылшын тіліндегі жиі қайталанататын "ġinian", "ġionian" сөздерінен, олардың түбірі герман тіліндегі *gīn болып табылады. Герман тіліндегі түбірдің прото-индоевропалық туыстары бар, олар грек тіліндегі χαίνω ('қаңқу') сөзінде, сондай-ақ ағылшын тіліндегі "n" әрпімен кездесетін түбірде (норвеж тіліндегі figura etymologica, "gum" ('таңдай') және "gasp" (көне норвеж тілінен), латын тіліндегі "hiō", "hiatus" және грек тіліндегі "chasm", "chaos" (мифология) сөздерінде кездеседі). Латын тілінде медициналық термин "oscitatio" (ағылшын тілінде "oscitation") деп аталады, ол "oscito" ('ауызды ашу') етістігінен туындаған. "Pandiculation" – қаңқу және созылу әрекетін бірдей орындау.

Ұсынылған себептері

Адамдар мен жануарлар неге зеңкіретінін түсіндіруге тырысатын бірнеше теория бар. Бір зерттеуде, адамның қанында көмірқышқыл газының мөлшері артқан кезде, оның оттегіге деген қажеттілігі (немесе көмірқышқыл газын шығару қажеттілігі) туындап, зеңку пайда болатыны айтылады. Жыртқыштарға немесе басқа да қауіптерге ұшырайтын жануарлар кез келген сәтте дене күшін жұмсауға дайын болуы керек. Кем дегенде бір зерттеу зеңку, әсіресе психологиялық «жұқпалы» зеңку, жануарлар тобының сергек болуын сақтаудың бір жолы ретінде пайда болған болуы мүмкін деп болжайды. Жануар шаршап немесе жалыққан болса, толық ояу күйдегідей сергек болмайды және әрекетке дайындық деңгейі төмендейді. «Жұқпалы» зеңку топ мүшелері арасындағы сақ болуға шақырудың инстинктивті сигналы болуы мүмкін. [[File:Yawning Infant, August 2018. jpg|thumb|left|Зерттеу деректері көрсетіп тұрғандай, алты жасқа дейінгі балаларда жұқпалы және оқиғаға байланысты зеңку сенімді емес. Сондай-ақ, спортшылар да қарқынды жаттығулар алдында көбінесе зеңкіре бастайды. Тағы бір пікір бойынша, зеңку – дененің ми температурасын реттеу тәсілі. 2007 жылы зерттеушілер, оның ішінде СУНИ Олбани (АҚШ) психология профессоры, зеңку миды салқындатуға көмектесетін құрал болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынды. Сүтқоректілердің миы белгілі бір температура диапазонында тиімді жұмыс істейді. Екі тәжірибеде, маңдайларына салқын компрес қойылған және қатаң түрде мұрынмен тыныс алуға міндеттелген адамдарда зеңкудің жұқпалылығы азайды. Ұқсас гипотеза бойынша, зеңку дене температурасын реттеу үшін қолданылады. Сонымен қатар, Гутманн мен Допарт (2011) зерттеуінде құлаққап киген адам зеңген кезде, құлағы мен сыртқы орта арасындағы ауа қозғалысы салқындату сезімін тудырады. Гутманн мен Допарт зеңкудің үш мүмкін салдардың бірін тудыратынын анықтады: миге оттегінің келуі немесе шығуы салдарынан ми салқындайды; миге оттегінің шығуы арқасында мидегі қысым төмендейді; немесе бас сүйегі кеңістігінің ұлғаюынан туындаған ауа ағынынан мидегі қысым артады. Бір шолуда зеңкудің мақсаты – жұтқыншақ бұлшықтарын мерзімді түрде созу екені болжалды, бұл тілді тиімді қолдану, жұту, шайнау және тыныс жолдарының кең болуын қамтамасыз ету үшін маңызды болуы мүмкін. Зеңку мінез-құлқы диабет, инсульт немесе бүйрек үсті безінің аурулары сияқты медициналық мәселелердің салдарынан өзгеруі мүмкін. Иммундық жүйесі әлсіреген, мысалы, көп склерозбен ауыратын науқастарда шамадан тыс зеңку байқалады. Борнмут университетінің клиникалық және сот-медициналық нейропсихология профессоры зеңген кезде кортизол деңгейінің артатынын көрсетті.

There are a number of theories that attempt to explain why humans and other animals yawn. One study states that yawning occurs when one's blood contains increased amounts of carbon dioxide and therefore becomes in need of the influx of oxygen (or expulsion of carbon dioxide) that a yawn can provide. Animals subject to predation or other dangers must be ready to physically exert themselves at any given moment. At least one study suggests that yawning, especially psychological "contagious" yawning, may have developed as a way of keeping a group of animals alert. If an animal is drowsy or bored, it will be less alert than when fully awake and less prepared to spring into action. "Contagious" yawning could be an instinctual signal between group members to stay alert. [[File:Yawning Infant, August 2018. jpg|thumb|left|Research data strongly suggest that neither contagious nor story induced yawning is reliable in children below the age of six years. and athletes often yawn just before intense exertions. Another notion states that yawning is the body's way of controlling brain temperature. In 2007, researchers, including a professor of psychology from the SUNY Albany (US), proposed yawning may be a means to keep the brain cool. Mammalian brains operate best within a narrow temperature range. In two experiments, subjects with cold packs attached to their foreheads and subjects asked to breathe strictly nasally exhibited reduced contagious yawning when watching videos of people yawning. A similar hypothesis suggests yawning is used for regulation of body temperature. Similarly, Guttmann and Dopart (2011) found that when a subject wearing earplugs yawns, the air moving between the subject's ear and the environment causes a breeze to be heard. Guttmann and Dopart determined that a yawn causes one of three possible situations to occur: the brain cools down due to an influx or outflux of oxygen; pressure in the brain is reduced by an outflux of oxygen; or the pressure of the brain is increased by an influx of air caused by increased cranial space. One review hypothesized that yawning's goal is to periodically stretch the muscles of the throat, which may be important for efficient vocalization, swallowing, chewing, and also keeping the airway wide. Yawning behavior may be altered as a result of medical issues such as diabetes, stroke, or adrenal conditions. Excessive yawning is seen in immunosuppressed patients such as those with multiple sclerosis. A professor of clinical and forensic neuropsychology at Bournemouth University has demonstrated that cortisol levels rise during yawning.

Эмпатиямен байланысы

Гелада бабуиндерін зерттеу барысында, зеңгудің, әсіресе жақын байланыстағы адамдар арасында жұқпалы екені анықталды. Бұл эмоционалдық жақындықтың, кеңістіктік жақындық емес, зеңгу жұқпалылығының көрсеткіші екенін ұсынады. Бұл құбылыс Canidae тұқымдасына жататын үй иті мен қасқыр сияқты түрлерде де зерттелді. Үй иті адамның қарым-қатынас үлгілерін оқу қабілетін көрсетті. Бұл үй итіндегі зеңгу жұқпалылығының эволюциялық тарихтан туындағандығын немесе үйрету нәтижесінде пайда болғандығын анықтауды қиындатады. 2014 жылғы зерттеуде бұл сұраққа жауап беру үшін қасқырлар бақыланды. Зерттеу нәтижелері қасқырлардың зеңгу жұқтыруға қабілетті екенін көрсетті. Бұл зерттеу сонымен қатар қасқырлардағы зеңгу жұқпалылығының жиілігіне адамдар арасындағы әлеуметтік байланыстың күшінің әсер ететінін анықтады, бұл зеңгу жұқпалылығын эмоционалдық жақындықпен байланыстыратын бұрынғы зерттеулерді қолдайды. Сонымен қатар, қозғайтын бауырсақтарда (Melopsittacus undulatus) да зеңгу жұқпалылығы байқалды. Бұл зеңгу жұқпалылығының әртүрлі эволюциялық тармақтарда бірнеше рет дамыған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бауырсақтарда зеңгу жұқпалылығы әлеуметтік жақындықпен байланысты емес сияқты. Шизофрения және аутизм сияқты неврологиялық және психикалық ауруларда пациенттердің басқалардың психикалық күйін түсіну қабілеті бұзылады. Мұндай жағдайларда зеңгу жұқпалылығы олардың басқаларды түсіну немесе оларға жанашырлық таныту қабілетін бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Аутизм спектрінің бұзылуы (АСБ) – әлеуметтік және коммуникативтік дамуға, соның ішінде эмпатияға күшті әсер ететін даму бұзылуы. Әртүрлі зерттеулердің нәтижелері, әдеттегідей дамып келе жатқан балалардың бақылау тобымен салыстырғанда, зеңгу жұқпалылығына сезімталдықтың төмендеуін көрсетті. Аутизм спектрінде эмпатияның атипиялық дамуы туралы хабарланғандықтан, нәтижелер зеңгу жұқпалылығы мен эмпатия қабілетінің ортақ нейрондық және танымдық механизмдерді бөлісетінін көрсетеді. Сол сияқты, шизофрения сияқты неврологиялық және психикалық аурулары бар пациенттерде де басқаларға жанашырлық таныту қабілеті төмендеген. Зеңгу жұқпалылығы мұндай ауруларды бағалаудың бір құралы болып табылады. Канадалық психиатр Хайнц Леманн зеңгудің көбеюі шизофрениядан жазылуды болжауы мүмкін екенін айтты. Зеңгу жұқпалылығының бұзылуы эмпатияның негізгі себептерімен байланысын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Қазіргі әдебиетте зеңгу жұқпалылығының эмпатиямен байланысты ма, жоқ па деген мәселеде әлі де келіспеушіліктер бар. Эмпатияны өлшеу өте қиын, ал бұл тақырыптағы әдебиет шатастырылған, кейде бір түр зеңгу жұқпалылығы мен әлеуметтік жақындық арасындағы байланысты көрсетеді, ал кейде көрсетпейді. Әртүрлі зерттеушілер әдетте эмпатияның сәл өзгеше өлшемдерін қолданады, бұл зерттеулерді салыстыруды қиындатады, сондай-ақ екі сыналып жатқан айнымалы арасында маңызды корреляцияны табатын зерттеулердің жариялану ықтималдығы жоғарырақ болуы мүмкін, нәтижесіз зерттеулерге қарағанда жарияланымға бейімділік болуы мүмкін. Сондықтан бұл мәселе бойынша талқылау ашық күйінде қалады.

In a study involving gelada baboons, yawning was contagious between individuals, especially those that were socially close. This suggests that emotional proximity rather than spatial proximity is an indicator of yawn contagion. Evidence for the occurrence of contagious yawning linked to empathy is rare outside of primates. It has been studied in Canidae species, such as the domestic dog and wolf. Domestic dogs have shown the ability to yawn contagiously in response to human yawns. Domestic dogs have demonstrated they are skilled at reading human communication behaviours. This ability makes it difficult to ascertain whether yawn contagion among domestic dogs is deeply rooted in their evolutionary history or is a result of domestication. In a 2014 study, wolves were observed in an effort to answer this question. The results of the study showed that wolves are capable of yawn contagion. This study also found that the social bond strength between individuals affected the frequency of contagious yawning in wolves, supporting previous research which ties contagious yawning to emotional proximity. Some evidence for contagious yawning has also been found in budgerigars (Melopsittacus undulatus), a species of social parrots. This indicates that contagious yawning may have evolved several times in different lineages. In budgerigars, contagious yawning does not seem to be related to social closeness. In certain neurological and psychiatric disorders, such as schizophrenia and autism, the patient has an impaired ability to infer the mental states of others. In such cases, yawn contagion can be used to evaluate their ability to infer or empathize with others. Autism spectrum disorder (ASD) is a developmental disorder which severely affects social and communicative development, including empathy. The results of various studies have showed a diminished susceptibility to contagious yawn compared to the control group of typically developing children. Since atypical development of empathy is reported in autism spectrum disorder, results support the claim that contagious yawning and the capacity of empathy share common neural and cognitive mechanisms. Similarly, patients with neurological and psychiatric conditions, such as schizophrenia, have shown an impaired ability to empathize with others. Contagious yawning is one means of evaluating such disorders. The Canadian psychiatrist Heinz Lehmann claimed that increases in yawning could predict recovery in schizophrenia. The impairment of contagious yawning can provide greater insight into its connection to the underlying causes of empathy. There is still substantial disagreement in the existing literature about whether or not yawn contagion is related to empathy at all. Empathy is a notoriously difficult trait to measure, and the literature on the subject is confused, with the same species sometimes displaying a connection between contagious yawning and social closeness, and sometimes apparently not. Different experimenters typically use slightly different measures of empathy, making comparisons between studies difficult, and there may be a publication bias, where studies which find a significant correlation between the two tested variables are more likely to be published than studies which do not. Therefore, the discussion over the issue remains open.

Мәдениет

Кейбір мәдениеттерде зекірудің моральдық немесе рухани маңызы бар. Ауызды ашып, жақсы нәрселердің (жан сияқты) сыртқа шығуына немесе жаман нәрселердің (жаман рухтардың) кіруіне мүмкіндік берумен байланысты, ал зекіру осы қауіптерді арттырады деп ойланған. Ауызды жабу зекіру кезінде осыдан қорғану шарасы ретінде қарастырылған. Сондықтан ауызды жабу мұндай нәрсенің алдын алу жолы ретінде туған. Зекіруді (басқалардың алдында) сыпайысыздық деп санаған, ал жеке зекіруді дұрыс емес деп есептеген. Мысалы, ислам теологы Ибн Хажар, әл-Бухаридің хадистер жинағына түсіндірме жасай келіп, зекірудің жын-шайтанның адам денесіне кіруіне немесе билік етуіне қауіп тудыратынын айтады, сондай-ақ ол адам үшін лайықсыз, себебі зекіргенде адамның денесі тік күйде тұрмай, иіліп, иттің айқайына ұқсайды: Ол [Мұхаммед пайғамбар] шамадан тыс зекіруді иттің ұлығуымен теңестірген, осыдан сақтандыру және оны ұнатпау үшін, себебі ит ұлығанда басын көтеріп, аузын кең ашады, ал зекірген адам да тым зекіргенде оған ұқсайды. Сондықтан шайтан зекіргендерге күледі, себебі ол олармен ойнап, оларды бұза алады. Зекіру әрекетіне қатысты сенімдер халық денсаулығына деген алаңдаушылықтан туған болуы мүмкін. Полидор Вергилий (1470-1555 ж.ж.) өзінің "De Rerum Inventoribus" еңбегінде: "бір кезде зекіруде өлімге әкелетін оба болған, сондықтан адамдар аузын тура айқаш белгімен жапқан, осылайша өздерін қорғаған, және бұл әдет біздің заманымызға дейін сақталған" деп жазған. Зекіру көбінесе жалыққандықты білдіреді деп есептеледі, ал басқа біреудің алдында зекіру тарихи тұрғыдан қарағанда әдепсіздік саналған. 1663 жылы Фрэнсис Хокинс: "Зекіргенде айқайлама, және мүмкіндігінше зекіруден аулақ бол, әсіресе сөйлегенде" деп кеңес берген. Джордж Вашингтон: "Егер сіз жөтелсеңіз, мұрын сілкіп, дем тартсаңыз немесе зекірсеңіз, оны қатты емес, жеке жасаңыз; және зекіргенде сөйлемеңіз, бірақ қол орауышыңызды немесе қолыңызды бетіңізге қойып, бір жаққа бұрылыңыз" деген. Бұл дәстүрлі сенімдер қазіргі заманда да сақталып келеді. Мейсон Кулидің афоризмдерінің бірі: "Зекіру қарама-қайшылықтан гөрі көбірек мазасыздық тудырады". Тіпті, қатты зекіру сотқа құрметсіздік танытқандық үшін жазаға тартылуы мүмкін.

thumb|right|A soldier hides his yawn from his lady companion in this detail from a painting by Oscar Bluhm titled Ermüdende Konversation, or "Wearisome conversation". Some cultures lend yawning moral or spiritual significance. An open mouth has been associated with letting good immaterial things (such as the soul) escape or letting bad ones (evil spirits) enter, and yawning may have been thought to increase these risks. Covering the mouth when yawning may have been a way to prevent such transmission. Thus, covering one's mouth has been conceived as a protective measure against this. Yawning has also been described as disrespectful (when done before others) or improper (when done alone). For example, in his commentary on Al Bukhari's hadith collection, Ibn Hajar, an Islamic theologian, mentions that yawning, in addition to its risks of letting demons enter or take hold of one's body, is unbefitting for humans as it makes them look and sound like dogs by crooking men's upright posture and making them howl:

He [Prophet Muhammad] likened excessive yawning to the howling of dogs to deter people from it and to make it seem repulsive, for when a dog howls, it raises its head and opens its mouth widely, and the yawner resembles it when he yawns too much. This is why the Devil laughs at those who yawn, for he succeeds in playing with them and deforming them. Superstitions regarding the act of yawning may have arisen from concerns over public health. Polydore Vergil (c. 1470–1555), in his De Rerum Inventoribus, writes that it was customary to make the Sign of the Cross over one's mouth, since "alike deadly plague was sometime in yawning, wherefore men used to fence themselves with the sign of the cross which custom we retain at this day." Yawning is often perceived as implying boredom, and yawning conspicuously in another's presence has historically been a faux pas. In 1663 Francis Hawkins advised, "In yawning howl not, and thou shouldst abstain as much as thou can to yawn, especially when thou speakest." George Washington said, "If You Cough, Sneeze, Sigh, or Yawn, do it not Loud but Privately; and Speak not in your Yawning, but put Your handkerchief or Hand before your face and turn aside." These customary beliefs persist in the modern age. One of Mason Cooley's aphorisms is "A yawn is more disconcerting than a contradiction." A loud yawn may even lead to penalties for contempt of court.