Кіріспе

Германияның Лейпциг қаласында орналасқан ғылыми-зерттеу институты.

Макс Планк эволюциялық антропология институты (Max Planck Institut für evolutionäre Anthropologie, қысқаша MPI EVA) – 1997 жылы Германияның Лейпциг қаласында құрылған ғылыми-зерттеу институты. Ол Макс Планк қоғамы желісінің бір бөлігі болып табылады. Институтта қазіргі уақытта танымал ғалымдар жұмыс істейді, олардың ішінде институттың негізін қалаушы директоры Сванте Паабо және Йоханнес Краузе (генетика), Кристоф Боеш (приматология), Жан Жак Хаблин (адам эволюциясы), Ричард МакЭлриат (эволюциялық экология) және Рассел Грей (тіл білімі және мәдени эволюция) бар.

Неандертальдық геном

2006 жылдың шілдесінде Макс Планк эволюциялық антропология институты мен 454 Life Sciences неандерталь геномын тізбектеп шығатынын жариялады. Зерттеу нәтижелері 2010 жылдың мамыр айындағы Science журналында жарияланды, онда неандерталь ДНҚ-сының төрт миллиард негіз жұбын талдау нәтижесінде неандерталь геномының алғашқы жобасы баяндалды. Неандерталь және адам геномдарын салыстыру неандерталь туралы білімімізді кеңейтетіні, сондай-ақ адам мен оның миының эволюциясын түсінуге көмектесетіні болжамдалды. Зерттеу неандертальдер мен анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар арасында гендердің араласуын анықтады және олардың геном элементтері Африка емес, қазіргі заманғы адамдарда сақталғанын көрсетті. ДНҚ зерттеушісі Сванте Паабо 70-тен астам неандерталь үлгісін тексерді және ДНҚ үлгісін алуға жеткілікті ДНҚ бар екенін бір ғана үлгіде тапты. Хорватиядағы Виндиха үңгірінен 1980 жылы табылған 38 000 жылдық жамбас сүйегінен алынған алдын ала ДНҚ талдауы неандертальдер мен Homo sapiens шамамен 99,5% ДНҚ-ны ортақ екенін көрсетті. Осы екі түрдің 500 000 жыл бұрын ортақ ата-бабасы болған деп саналады. Nature журналындағы мақала авторлары екі түрдің шамамен 516 000 жыл бұрын бөлініп кеткенін есептесе, қазба деректері бұл мерзімді шамамен 400 000 жыл деп көрсетеді. ДНҚ деректерінің негізінде ғалымдар түрлер арасындағы араласу теориясын растауға немесе жоққа шығаруға үміттенеді.

Ертедегі Homo sapiens

Лейпцигтегі Макс Планк эволюциялық антропология институты жүргізген зерттеулер Джебель Ирхуд ескерткіші мен оның Homo sapiens қазбаларының күтілгеннен әлдеқайда ертерек екенін көрсетті. Жаңа қазба жұмыстары кем дегенде бес адамның қалдықтарын және көптеген тас құралдарын ашты. Табылғандардың ішінде бас сүйектің бір бөлігі, жақ сүйегі, тістер және үш ересек, бір жасөсперім және шамамен жеті жарым жастағы балаға тиесілі аяқ-қол сүйектері болды. Сүйектердің беттік құрылымы қазіргі адамдарға ұқсас болғанымен, төменгі жақ сүйектері мен ми сауыты әлдеқайда үлкен болды. Олардың ерекшеліктері континенттің екінші шетіндегі, Оңтүстік Африканың Флорисбад аймағында табылған 260 000 жылға дейінгі бас сүйегіне ұқсас, ол Джебель Ирхуд табылыстары негізінде Homo sapiens-ке жатқызылған. Кейбір құралдар, әлдеқайда лақтырылғаннан кейін, үстіне от жақылғандықтан күйген. Бұл зерттеушілерге термолюминесценциялық талдау арқылы өрттің болған уақытын және сол қабаттан табылған қазба сүйектердің жасын анықтауға мүмкіндік берді. Күйген құралдар шамамен 315 000 жыл бұрын жасалған деп даталанды, бұл қазбалардың да шамамен осы жаста екенін көрсетеді. Бұл қорытынды Ирхуд 3 жақ сүйегінің жасын қайта есептеу арқылы расталды, нәтижесінде құралдардың жасына сәйкес келетін, шамамен 280 000 – 350 000 жылдық кезең анықталды. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, бұл қалдықтар Homo sapiens-тің ең ерте белгілі мысалдары болып табылады. Бұл, қазіргі адамдар шамамен 200 000 жыл бұрын Шығыс Африкада пайда болған жоқ, ал адамдар Африканың барлық бөлігінде 100 000 жыл бұрын болған болуы мүмкін дегенді көрсетеді. Жан Жак Хублиннің сөзіне сүйенсек, "Идеямыз – ертедегі Homo sapiens континент бойынша таралып, адамзаттың қазіргі заманғы элементтері әртүрлі жерлерде пайда болды, сондықтан Африканың әртүрлі аймақтары бүгінгі заманауи адамның қалыптасуына үлес қосты."

Тіл құрылыстарының әлемдік атласы

2005 жылы институттың бұрынғы Лингвистика бөлімінің жобасы – «Тіл құрылыстарының әлемдік атласы» жарық көрді. Атлас 140-тан астам картадан тұрады, олардың әрқайсысы әлемнің 120 мен 1370 тіліндегі белгілі бір тілдік ерекшелікті – мысалы, сын есім мен есімнің ретін көрсетеді. 2008 жылы атлас онлайн жарияланып, деректер базасы тегін қолжетімді болды. 2015 жылға дейін олар «Глоттологты» күтіп келді, содан кейін оны Йенадағы Адам тарихы ғылымы институты Макс Планк өз қолына алды.

Балалық шақтағы тіл үйрену

Институт зерттеушілері ерте жастағы балалардың әңгімелерін талдайтын компьютерлік модельді жасады, ол кейінгі әңгімелердің құрылымын болжауға мүмкіндік береді. Олар кішкентай балалардың белгілі бір сөздерді қолдануға болатын орындармен сөйлеудің жеке ережелерін қалыптастыратынын көрсетті. Балалардың сөйлеуінен шығарылған ережелер, дәстүрлі грамматикаға қарағанда, келесі сөйлеуді жақсырақ болжады.