Кіріспе

Адамдардың жартылай сулы ортаға бейімделу арқылы белгілі бір ерекшеліктерді дамытқандығы туралы ұсыныс. Сулы маймыл гипотезасы (AAH), сондай-ақ сулы маймыл теориясы (AAT) немесе адам эволюциясының су жағалауы гипотезасы деп те аталады, қазіргі заманғы адамдардың ата-бабаларының басқа ірі маймылдардан өзгеше эволюциялық жолға түскенін, сулы ортаға бейімделу арқылы дамығанын көрсетеді. Гипотеза халық арасында белгілі болғанымен, антропологтар тарапынан көбінесе назарға алынбайды немесе жалған ғылым ретінде жіктеледі. Бұл теория Шығыс Африкада ежелгі гоминидтердің маңызды қазбалары табылар алдында пайда болған. Танымал ғылым жазушысы Элейн Морган 1972 жылы жарық көрген «Әйелдің тегі» атты кітабында осы гипотезаны қолдады. Онда ол бұл теорияны зоолог және этнолог Десмонд Морристің сексизмге негізделген сексуалдық теорияларымен салыстырды. Антропологтар бұл гипотезаны қабылдамайды: Джон Лэнгдон оны «шатыр гипотезасы» (адамның көптеген жеке ерекшеліктерін бір ғана бейімделу қысымының нәтижесінде түсіндіруге тырысатын гипотеза) деп сипаттап, оның қазбалық жазбалармен сәйкес келмейтінін, ал оның қарапайымдығы және адам эволюциясының дәстүрлі түсіндірмелерінен гөрі дұрыс болу ықтималдығы туралы мәлімдемесінің жалған екенін айтты. Антрополог Джон Хоукске сәйкес, ААH қазбалық жазбалармен үйлеспейді. Гипотеза түсіндіруге тырысатын белгілер өте әртүрлі уақытта дамыған, ал гипотезада адамға тән деп айтылатын жұмсақ тіндердің таралуы басқа приматтардың арасында да кең таралған.

Тарих

1942 жылы неміс патологы Макс Вестенхофер (1871–1957) адамның әртүрлі ерекшеліктерін (түксіздік, тері астындағы май, иіс сезу мүшесінің регрессиясы, саусақтарының бірігіп өсуі, дене шашының бағыты және т.б.) талқылады. Ол мұның су ортасындағы өткенмен байланысты болуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ осыған ұқсас пікір білдірген бірнеше автордың еңбектерін келтірді. Вестенхофер адамның маймылдан шыққандығына сенбегендіктен, бұл креда кезеңінде болған болуы мүмкін деп ойлады, бірақ бұл сол кездегі геологиялық және эволюциялық биологиялық дәлелдерге қайшы келді. Ол былай деді: «Адам эволюциясының ерте кезеңінде су ортасында тіршілік ету гипотезасы негізді, және одан әрі зерттеулер оны қолдайтын қосымша мәліметтер бере алады». Кейін ол бұл идеядан бас тартты. Вестенхофердің жазбаларына тәуелсіз, теңіз биологы Алистер Харди 1930 жылдан бері адамның ата-бабалары бұрынғыдан да сулы ортада тіршілік еткен болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынды. Бірақ оның жұмысы Вестенхофердің жұмысынан айырмашылығы, дарвиндік консенсусқа негізделген. Харди өз әріптестерінің кеңесімен бұл гипотезаны шамамен отыз жылға кейінге шегерді. Ол құрметті ғалым атанғаннан және теңіз биологиясына қосқан үлесі үшін рыцарь атағын алғаннан кейін, 1960 жылдың 5 наурызында Брайтон қаласындағы Британдық су асты клубындағы сөйлеуінде өз ойын жеткізді. Бірнеше ұлттық газет Хардидің идеяларын сенсациялық түрде жариялады, бірақ ол New Scientist журналының 1960 жылғы 17 наурыздағы мақаласында оларды толыққанды түсіндіріп, қарсылық білдірді: «Менің тезисім – примитивті маймылдардың бір тармағы ағаштардағы тіршілік үшін бәсекелестікке ұшырап, теңіз жағалауында тамақтана бастады және жағалаудың жақын суларында балық, моллюска, теңіз кірпісі және т.б. аңдыды». Мақала жарияланғаннан кейін ғылыми қауымдастық бұл идеяға көп мән бермеді. Дегенмен, кейбір қызығушылықтар туды, әсіресе географ Карл Сауэрден, оның теңіз жағалауының адам эволюциясындағы рөлі туралы пікірлері теңіз археологиясында «жағалау және суға бейімделуді зерттеуде үлкен прогреске ықпал етті». 1967 жылы зоолог Десмонд Морристің танымал «Жылаңаш маймыл» кітабында бұл гипотезаға сілтеме жасалды. Моррис Хардидің «су маймылына ұқсас ата-бабалар» деген сөзін «су маймылы» деп қысқартты және «су теориясының өте тартымды болмаған дәлелдеріне қарамастан, оның нақты қолдауы жоқ» деп түсіндірді. «Жабайы» өмір салтының дәстүрлі сипаттамалары үш негізгі азық көзін анықтады: жеміс-жидектер мен жаңғақтарды жинау, балық аулау және аң аулау. Бірақ 1950 жылдары антрополог Реймонд Дарт тарихқа дейінгі адам қоғамының ұйымдастырушы тұжырымдамасы ретінде аң аулау мен жинауға баса назар аударды. Ал сценарист Роберт Ардрейдің 1961 жылғы бестселлері «Африканың Жаратылысы» аң аулауға ерекше мән берді. Басқа сценарист Элейн Морган осы назарға 1972 жылы жарық көрген «Әйелдің шығу тегі» кітабында жауап берді. Ол «ағаштардан түсіп, аңға толы далаға келген, қару алып, құдіретті аңшы болған» деген дәстүрлі суретті пародиялады және теңіз жағалауындағы адамдардың бейбіт көрінісін көрсетті. Ол өзінің ойын Морристің 1967 жылғы кітабындағы бір бөлімінен алды, онда биолог Алистер Хардидің 1960 жылғы болжамына сілтеме жасалып, эволюциядағы «су маймылы» кезеңінің мүмкіндігі талқыланды. Академиялық қауымдастықтан ешқандай реакция болмағаннан кейін, ол феминистік сыннан бас тартып, «Су маймылы» (1982), «Эволюцияның іздері» (1990), «Баланың шығу тегі» (1994), «Су маймылы гипотезасы» (1997) және «Жылаңаш дарвинист» (2008) кітаптарын жазды. Бұл кітаптарда мәселелерге толыққанды сипаттама берілді. Осы тақырыпта жарық көрген кейінгі кітаптар даулы «су маймылы» терминін қолданбай, оның орнына «су жағалауы» терминін пайдаланды.

Реакциялар

ААХ әдетте антропологтар тарапынан назарға алынбайды, бірақ оның академиялық емес қауымдастығы бар және тақырыпқа арналған конференцияларға Дэвид Аттенборо сияқты белгілі тұлғалар қолдау көрсеткен. Бұрын жолдан таңғанмен, ол мерзімді түрде қайта жанданады, соңғы рет 2019 жылы таралды. Сулы маймыл гипотезасы туралы пікір білдірген ғалымдардың арасында гипотезаға қатысты барлық талаптарды түбегейлі қабылдамайтын (көбінесе академиялық антропология қауымдастығының мүшелері) қарсыластар бар. Басқа ғалымдар Харди мен Морганға жасалған сын ішінара әділетсіз екенін, себебі ұқсас мәселелерге тап болған басқа түсіндірмелерге осындай күшті қарсылық көрсетілмейді деп санайды. 1987 жылы Нидерландыдағы Валькенбург қаласында осы тақырыпқа арналған конференция өтті. Оған гипотезаның жақтастары мен қарсыластары, сондай-ақ Оксфорд университетінің антропологы Вернон Рейнольдс басқаратын бірнеше бейтарап бақылаушылар қатысты, барлығы 22 адам болды. Ол конференция соңында былай деген:

Сын-пікірлер

ААХ ғылыми қауымдастықта псевдонаулықтың классикалық мысалы саналады және күдікпен қабылданады. Nature журналының редакторы және палеонтолог Генри Джи бұл гипотезаның креационизммен бірдей мәнге ие екенін, демек оны да жоққа шығару қажет екенін айтты. 1997 жылғы сын-тексеруде антрополог Джон Лэнгдон ААХ-ты «шатырша гипотеза» деп атады және мұндай нәрсені жоққа шығарудың қиындығы идеяның ақылға қонымды түсіндірме болып көрінгенімен, адам эволюциясы су объектілерімен өзара әрекеттесу арқылы басшылыққа алынбайды деген нөлдік гипотезадан гөрі күшті түсіндірме емес екенін мәлімдеді. Лэнгдон идеяның жұртшылықта қаншалықты танымал болса да, оның «шатыр» сипаты оны дұрыс ғылыми гипотеза ретінде қолдануға болмайтынын дәлелдеді. Лэнгдон Морганның «палеоантропологияның ұжымдық ғылымы» деп қабылдаған «саванна гипотезасына» қарсылығына да қарсылық білдірді. Ол кейбір антропологтардың бұл идеяны жоққа шығарудың қажеті жоқ деп санағанын байқады. Сонымен қатар, ААХ жақтастары келтірген дәлелдер көбінесе жұмсақ тіндердің анатомиясы мен физиологиясының дамуына қатысты болды, ал палеоантропологтар анатомияның эволюциялық дамуы туралы сирек болжам жасады. 26 түрлі тақырып бойынша мәселелерді қысқаша сипаттағаннан кейін, ол оларды негізінен теріс бағалаулармен қысқаша сынға алды. Оның негізгі қорытындысы – ААХ салыстырмалы анатомия негізінде жоққа шығарылуы екіталай, ал оны жоққа шығара алатын деректердің жалғыз көзі – қазбалардың жазбасы. 2005 жылы жарияланып, содан бері жаңартылып келе жатқан блог жазбасында антрополог Джон Д. Хокс антропологтардың ААХ-ты қабылдамауының бірнеше себебі бар екенін айтты. Харди мен Морган адам табиғатының сулы кезеңін қазір сулы ата-бабалары жоқ екені белгілі болған қазбалардың кезеңіне орналастырды. ААХ түсіндіруге тырысқан белгілер шын мәнінде әртүрлі уақыттарда пайда болды. ААХ адамзаттың сулы табиғаты деп саналатын шаштың, майдың және тердің адамдық үлгілеріне жауапты екенін мәлімдейді, бірақ шындығында олардың барлығы адамдарда басқа приматтарға ұқсас. Егер олар кез келген приматтарда басқа приматтарға қатысты ерекшелік болса немесе приматтарда басқа сүтқоректілерге қатысты, олар жақсы түсінілген термодинамикалық себептерге байланысты ерекшелік болып табылады. Физикалық антрополог Евгения Скотт су маймылдар гипотезасын антропологиядағы басқа псевдонаулық идеяларға ұқсас «жалған антропологияның» мысалы ретінде сипаттады, мысалы, шетелдіктердің адамдармен араласуы және Бигфут. «Тәуелсіз түрлер: Адам эволюциясының қате түсініктері» (2013) еңбегінде Генри Ги теңіз өнімдерімен тамақтанудың адам миының дамуына қалай көмектесетінін айтты. Дегенмен ол ААХ-ты сынға алды, өйткені «қазіргі ерекшеліктерімізді (денедегі май мен түксіздік сияқты) анықтау және олардың өткенде қандай да бір бейімделу қасиеті болған болуы керек деп тұжырымдау әрқашан қиын». Сондай-ақ, «анатомиялық құрылымнан [саяу жүзу сияқты] әдеттерді анықтау өте қиын». ААХ-ты қолдау кейбір антропологтарға ұятты болды, олар судың адам эволюциясына тигізетін әсерін зерттеуді қалайды, бірақ ААХ-пен айналыспайды, олар оны «терең суға (немесе кем дегенде су асты) жағдайларға бейімделуді баса көрсетеді» деп санайды. Фоли мен Лар «палеоантропологияда сулы нәрселермен флирт жасау қате түсіндіруге болады» деп болжайды, бірақ «біздің эволюциямыз бойы біз тұщы суға жақын жердегі жер бетіндегі тіршілік орындарын кеңінен пайдаланғанымызға күмән жоқ, өйткені біз көптеген басқа жер бетіндегі сүтқоректілер сияқты суға қатты тәуелді түрлерміз». Бірақ олар «негізгі ағымның қысымымен ААХ жақтастары Харди мен Морганның негізгі аргументтерінен бас тартып, балықтарға көбірек жалпы назар аударған» деп мәлімдейді. 2016 жылы BBC радиосының «The Waterside Ape» атты екі деректі фильмінде Дэвид Аттенбороу жаңа зерттеу нәтижелеріне байланысты ААХ үшін «негізгі қабылдау жолына қадам» деп ойлаған нәрсе туралы талқылады. Ол бұл идеяны қолдаған ғалымдармен сұхбаттасты, соның ішінде Катлин Стюарт пен Майкл Кроуфорд «Адамның тамақтануының, миының және мінез-құлқының эволюциясындағы тұщы су мен теңіз ресурстарының рөлі» тақырыбында «Адамның эволюциясы» журналының арнайы санында мақалалар жариялаған. Газет мақаласында деректі фильмдерге жауап ретінде палеоантрополог Элис Робертс Атенбороның ААХ-ты насихаттауын сынға алды және бұл идеяны «адам эволюциясының жаңадан пайда болатын оқиғасынан алаңдататын ауыртпалық» деп атады. Ол ААХ «бір мезгілде тым әсте және тым қарапайым» теорияға айналғанын айтты. Философ Дэниел Деннет эволюциялық философия туралы талқылауда: «Соңғы жылдары, менің өзімді құрметті биологтармен, эволюциялық теоретиктермен, палеоантропологтармен және басқа да сарапшылармен бірге болғанда, мен олардан жиі сұраймын, Элейн Морганның сулы теория туралы неге қате екенін нақты айтыңызшы. Мен әзірге ешқандай айтуға тұрарлық жауап алмадым, көздері жымиып, олар да солай ойлағандарын мойындағандардан басқа». Ол Элейн Морган мен ғылыми қауымдастықтың екеуін де «Екеуі де жай ғана қияли оқиғалармен айналысып жатыр» деп сынады. Соған ұқсас, тарихшы Эрика Лорейн Милам Морганның жұмысынан тәуелсіз, палеоантропологиядағы адам дамуының стандартты түсіндірмелерінің көпшілігі дәлелдердің жетіспеуіне байланысты сыналып, сексистік болжамдарға негізделгенін атап өтті. Анатомия лекторы Брюс Чарльтон Морганның «Evolution Scars» кітабына 1991 жылы British Medical Journal журналында жазған мақаласында «өте жақсы жазылған» және «жақсы ғылым» деп жоғары баға берді. 1995 жылы палеоантрополог Филип Тобиас саванна гипотезасының қайтыс болғанын мәлімдеді, өйткені адамның ата-бабалары тік тұрған кезде ашық жағдайлар болған жоқ және демек Валькенбург конференциясының қорытындылары енді жарамсыз. Тобиас Морганның «Evolution Scars» кітабын «тамаша кітап» деп мақтады, бірақ оның барлығымен келіспейтінін айтты. Тобиас және оның шәкірті Ламарк заманынан бері эволюцияның қалыпты болжамы болған адамның ата-бабаларының орманнан шығуы зерттелмеген болжам екенін айту арқылы дәстүрлі гипотезаны сынға алды және Дарвин, Уоллес және Геккель одан кейін қолданды, тіпті Раймонд Дарт оны қолданғанға дейін.

Харди мен Морганның реакциясы

1960 жылы А. Харди ұлттық жексенбілік газеттерде "Оксфорд профессоры адамды теңіз маймылына жатқызады" деген мақалалар жарияланғанда қатты таңырды және ұялды, бұл Оксфордтағы әріптестерімен қиындықтар тудырды. Кейін ол бұрынғы шәкірті Десмонд Морриске: "Әрине, мен осыны жоққа шығарып мақала жазуға мәжбүр болдым, бұл тек болжам, дөңгелек болжам ғана, дәлелденген факт емес. Және әрине, біз дельфиндермен туыс емеспіз", - деді.

Қайыру және екі аяқтылық

AAH жақтаушысы Алгис Кулиукас, тік ұстаным болмағандағы және толық тік ұстанымды қолданғандағы салыстырмалы энергия жұмсалуын өлшеу үшін тәжірибелер жүргізді. Құрлықта тізелері бүгілген күйде тік жүру қиын болғанымен, бұл айырмашылық судың тереңдігі артқан сайын біртіндеп кемиді және белдік суға дейін тиімді болып қалады. ААХ-ты сынға алған Генри Джи екі аяқтылық пен диета арасындағы байланысқа күмән келтірді. Джи ертедегі адамдар 5 миллион жылдан бері екі аяқты болған, бірақ біздің ата-бабаларымыздың "теңіз тағамдарын ұнатуы" бар болғаны 200 000 жыл бұрын пайда болды деп жазады.