Кіріспе

Адам түрінің физикалық дамуын зерттейтін антропология саласы. Биологиялық антропология, сондай-ақ физикалық антропология деп те аталады, адамның биологиялық және мінез-құлқылық ерекшеліктерін, оның жойылған гоминид ата-бабаларын және адам емес приматтарды, әсіресе эволюциялық тұрғыдан зерттейтін ғылыми дисциплина. Антропологияның бұл саласы адамды биологиялық көзқараспен жүйелі түрде зерттейді.

Филиалдар

Антропологияның кіші саласы ретінде биологиялық антропологияның өзі бірнеше тармаққа бөлінеді. Барлық тармақтар эволюциялық теорияны адам биологиясы мен мінез-құлқын түсінуге қолдануда ортақ мақсатта біріктірілген. Биоархеология – археологиялық контексте табылған адам қалдықтарын зерттеу арқылы өткендегі адам мәдениеттерін зерттейтін ғылым. Зерттелген адам қалдықтары көбінесе сүйектермен шектеледі, бірақ сақталған жұмсақ тіндерді де қамтуы мүмкін. Биоархеология зерттеушілері адам остеологиясы, палеопатология және археология дағдыларын үйлестіреді, сондай-ақ қалдықтардың мәдени және жерлеу контексін ескереді. Эволюциялық биология – Жер бетіндегі тіршіліктің әртүрлілігін тудырған эволюциялық процестерді, жалғыз ортақ ата-тектен бастап зерттейтін ғылым. Бұл процестерге табиғи іріктеу, ортақ шығу тегі және түр пайда болуы жатады. Эволюциялық психология – қазіргі эволюциялық тұрғысынан психологиялық құрылымдарды зерттейді. Ол адамның қандай психологиялық ерекшеліктері эволюциялық бейімделулер екенін анықтауға тырысады, яғни адам эволюциясындағы табиғи немесе жыныстық іріктеудің функционалдық нәтижелері. Сот антропологиясы – физикалық антропология мен адам остеологиясын заңдық жағдайда қолдану, көбінесе құрбанның қалдықтары күшті ыдыраған қылмыстық істерде. Адамның мінез-құлқы экологиясы – мінез-құлық бейімделулерін (азық іздеу, көбею, онтогенез) эволюциялық және экологиялық тұрғысынан зерттейді (мінез-құлық экологиясын қараңыз). Ол қоршаған ортаның стрессіне адамның бейімделу реакцияларына (физиологиялық, даму, генетикалық) назар аударады. Адам биологиясы – денсаулық, эволюция, анатомия, физиология, молекулалық биология, нейробиология және генетикаға қатысты халықаралық, популяциялық деңгейдегі перспективаларды қамтитын биология, биологиялық антропология, тамақтану және медицинаның салааралық ғылымы. Палеоантропология – адам эволюциясының қазбалық дәлелдерін зерттейді, негізінен жойылған гоминидтер мен басқа да приматтардың қалдықтарын пайдаланып, адам тегінің морфологиялық және мінез-құлқы өзгерістерін, сондай-ақ адам эволюциясы болған ортаны анықтауға бағытталған. Палеопатология – ежелгі дәуірдегі ауруларды зерттейтін ғылым. Бұл зерттеуде сүйектерде немесе мумияланған жұмсақ тіндерде байқалатын патогендік жағдайларға ғана емес, сонымен қатар тамақтану бұзылыстарына, уақыт өте келе сүйектердің дене бітімі мен морфологиясының өзгеруіне, физикалық жарақаттың белгілеріне немесе кәсіби қызметке байланысты биомеханикалық стреске байланысты белгілерге де назар аударылады. Приматология – адам емес приматтардың мінез-құлқын, морфологиясын және генетикасын зерттейтін ғылым. Приматологтар филогенетикалық әдістерді пайдаланып, адамның басқа приматтармен ортақ қасиеттерін және адамға тән бейімделулерді анықтайды.

Шығу тегі

Биологиялық антропологияның қазіргі күйі тіпті жиырма жыл бұрынғыдан мүлдем өзгеше. Тіпті атауы да салыстырмалы түрде жаңа, бір ғасырдан астам уақыт бойы «физикалық антропология» деп аталды, және кейбір мамандар әлі де осы терминді қолданады. Биологиялық антропологтар Чарльз Дарвиннің еңбектерін бүгінгі жұмыстарының маңызды негізі деп санайды. Дегенмен, егер физикалық антропологияның бастауын – қазір біз гоминидтердің қазба қалдықтары деп білетін көптеген жазбалар ашылғанға дейін – зерделесек, назар адамның биологиялық вариациясына ауысады. Кейбір редакторлар, төменде көрсетілгендей, осы саланың тамырларын формалды ғылымнан да тереңге жетеді. Адамды тірі организм ретінде зерттеу және жіктеу әрекеттері ежелгі Грецияға дейін барады. Грек философы Платон (б.з.д. 428–347 ж.) адамдарды төмендегі жандарынан бастап, жоғарыдағы құдайларға дейінгі барлық нәрсені қамтитын табиғат сатысына (scala naturae) орналастырды. Бұл 2000 жылға жуық уақыт бойы ғалымдардың табиғат туралы ойлау жүйесінің басты құралы болды. Алғашқы белгілі физикалық антрополог, Геттинген қаласынан шыққан неміс дәрігері Иоганн Фридрих Блюменбах (1752–1840) адам бас сүйектерінің үлкен коллекциясын жинады («Decas craniorum», 1790–1828 жылдары жарияланды), оның нәтижесінде адамзатты бес негізгі нәсілге бөлуді ұсынды (кавказдық, моңғолдық, эфиопиялық, малайлық және американдық). 19 ғасырда француз физикалық антропологтары, Пауль Брока (1824–1880) басшылығымен, краниометрияға баса назар бөлді, ал неміс мектебі, Рудольф Вирхов (1821–1902) жетекшілігімен, адам денесіне қоршаған ортаның және аурулардың ықпалын зерттеді. 1830-шы және 1840-шы жылдары физикалық антропология құлдық мәселесі бойынша пікірталасқа қатысты, британдық құлдыққа қарсы күресуші Джеймс Коулз Причардтың (1786–1848) ғылыми, моногенезистік еңбектері американдық полигенезист Сэмюэл Джордж Мортонның (1799–1851) пікірлеріне қарсы қойылды. 19 ғасырдың соңында неміс-американдық антрополог Франц Боас (1858–1942) биологиялық антропологияға үлкен әсер етті, ол мәдениет пен тәжірибенің адам денесіне тигізетін әсерін атап көрсетті. Оның зерттеулері бас пішінінің тұрақты «жарыстық» белгі емес, қоршаған орта мен тамақтану факторларына бейім екенін көрсетті. Алайда, ғылыми расизм биологиялық антропологияда сақталды, Эрнест Хутон және Алеш Хрдличка сияқты көрнекті тұлғалар нәсілдік басымдық теориясын және қазіргі адамның еуропалық тегін насихаттады.

"Жаңа физикалық антропология"

1951 жылы Хутонның бұрынғы студенті Шервуд Уошберн «жаңа физикалық антропологияны» ұсынды. Ол назарын нәсілдік типологиядан адам эволюциясын зерттеуге ауыстырып, классификациядан эволюциялық процеске қарай көшті. Антропология палеоантропология және приматологияны қамтитын деңгейге дейін кеңейді. 20 ғасырда биологиядағы қазіргі синтез – Чарльз Дарвиннің эволюция теориясы мен Грегор Мендельдің генетикалық зерттеулерінің үйлесім табуы болды. ДНҚ-ның молекулалық құрылымын түсінудегі жетістіктер және хронологиялық мерзімдеу әдістерінің дамуы адамның өткен және қазіргі кездегі айырмашылықтарын дәлірек және егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік берді.