Кіріспе
Швед генетигі (туған 1955) Сванте Паабо (; туған 20 сәуір 1955) – эволюциялық генетика саласында маманданған швед генетигі және Нобель сыйлығының лауреаты. Палеогенетиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде ол неандерталь геномы бойынша кеңінен жұмыс істеді. 1999 жылдан бері Лейпциг университетінің құрметті профессоры; қазіргі уақытта университетте молекулалық эволюциялық биологиядан дәріс оқиды. Ол сонымен қатар Жапонияның Окинава ғылым және технология институтында адъюнкт-профессор болып табылады. 2022 жылы ол "жойылған гоминидтердің геномдары және адам эволюциясы туралы жаңалықтары үшін" физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.
Svante Pääbo (; born 20 April 1955) is a Swedish geneticist and Nobel Laureate who specialises in the field of evolutionary genetics. As one of the founders of paleogenetics, he has worked extensively on the Neanderthal genome. Since 1999, he has been an honorary professor at Leipzig University; he currently teaches molecular evolutionary biology at the university. He is also an adjunct professor at Okinawa Institute of Science and Technology, Japan. In 2022, he was awarded the Nobel Prize in Physiology or Medicine "for his discoveries concerning the genomes of extinct hominins and human evolution".
Білім және ерте өмір
Pääbo 1955 жылы Швецияның Стокгольм қаласында дүниеге келді және анасымен бірге өсті. Оның әкесі, швед биохимигі Суне Бергстрём (1916–2004) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде босқын ретінде Швецияға келген. Pääbo әкесінің некеден тыс туған баласы. 2012 жылы Эстонияның Eesti Päevaleht газетімен берген сұхбатында ол өзін швед екенін айтты, бірақ "Эстониямен ерекше байланысы" бар екенін де жеткізді. 1975 жылы Pääbo Уппсала университетінде оқуға түсып, аудармашылар мектебіне қарасты Швеция қорғаныс күштерінде бір жыл қызмет етті. Pääbo 1986 жылы Уппсала университетінен аденовирустардың E19 белгісі иммундық жүйені қалай басқаратыны жөніндегі зерттеулері үшін философия докторы дәрежесін алды.
Pääbo grew up as a native Swedish speaker. In a 2012 interview with the Estonian newspaper Eesti Päevaleht, he said that he self identifies as a Swede, but has a "special relationship with Estonia". In 1975, Pääbo began studying at Uppsala University, serving one year in the Swedish Defense Forces attached to the School of Interpreters. Pääbo earned his Ph. D. from Uppsala University in 1986 for research investigating how the E19 protein of adenoviruses modulates the immune system.
Зерттеу және мансап
Паабо палеогенетиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде танымал, бұл ертедегі адамдар мен басқа да ежелгі түрлерді зерттеу үшін генетиканы пайдаланатын ғылым. 1986 жылдан 1987 жылға дейін Цюрих университетінің Молекулалық биология институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. EMBO докторантурадан кейінгі стипендиясы бойынша 1987 жылы АҚШ-қа көшті, Калифорния университетінде (Беркли) биохимия бойынша докторантурадан кейінгі зерттеуші қызметіне қабылданды, онда ол Аллан Уилсонның зертханасында жойылған сүтқоректілердің геномдарымен жұмыс істеді. 1990 жылы Еуропаға оралып, Мюнхен университетінде жалпы биология профессоры болды, ал 1997 жылы Германияның Лейпциг қаласында Макс Планк эволюциялық антропология институтын құрды және оның директоры болды. 2002 жылдың тамызында Паабоның тобы тілдік қабілеттері бұзылған кейбір адамдарда мутацияға ұшыраған FOXP2 «тіл гені» туралы жариялады. 2006 жылы Паабо неандертальдердің геномын толық қалпына келтіру жоспарын жариялады. 2007 жылы ол «Time» журналының жылдың 100 ең ықпалды адамы тізіміне енді. 2009 жылдың ақпан айында Чикагода өткен Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (AAAS) жылдық мәжілісінде Макс Планк эволюциялық антропология институты неандерталь геномының алғашқы нұсқасын аяқтағанын хабарлады. 454 Life Sciences Corporation компаниясымен бірлесіп 3 миллиардтан астам негіз жұптары секвенцияланды. 2010 жылдың наурызында Паабо және оның әріптестері Сібірдегі Денисова үңгірінен табылған саусақ сүйегінің ДНК-сын талдау туралы есеп жариялады; нәтижелер сүйектің әлі танылмаған *Homo* туысына жататын жойылған бір түріне тиесілі екенін көрсетті, ол Денисов гоминині деп аталды. Паабо бастапқыда Денисовтарды қазіргі адамдар мен неандертальдерден бөлек, жеке түр ретінде жіктеуді жоспарлаған, бірақ әріптестерінің пікірлерінен кейін өз ойын өзгертті. Паабоның докторанты Вивиан Слон Денисов геномын сәтті картаға түсіріп, археологиялық адамдардың географиялық таралуын және араласуын анықтады. 2010 жылдың мамыр айында Паабо және оның әріптестері «Science» журналында неандерталь геномының жобалық тізбегін жариялады. Олар сондай-ақ неандертальдер мен еуразиялық (бірақ сахаралық Африкадан емес) адамдар арасында араласу болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл теорияны ғылыми қауымдастық қолдайды. Қазіргі адамдар мен неандертальдердің гендерінің араласуы шамамен 50 000 – 60 000 жыл бұрын Таяу Шығыста болған деп есептеледі. 2014 жылы ол «Неандерталь адамы: жоғалған геномдарды іздеу» атты кітабын жариялады, онда ол естелік пен ғылыми-популярлық жанрдың қосындысында неандерталь геномын картаға түсіру жөніндегі зерттеулердің тарихын және адам эволюциясы туралы ойларын баяндады. 2020 жылы Хьюго Зеберг пен Сванте Паабо COVID-19 ауруына шалдыққандардың жағдайының ауырлығына, оның ішінде оған бейімділікке және ауруханаға жатқызу қажеттілігіне, 3-хромосомалық аймақтағы генетикалық варианттардың байланысты екенін ДНК талдауы арқылы анықтады, бұл ерекшеліктер еуропалық неандерталь мұрасымен байланысты. Бұл құрылым аурудың ауыр түріне шалдыққандардың қаупін арттырады. Бұл зерттеулердің нәтижелері «Nature» журналында жарияланды, авторлары – Каролинск институтының Хьюго Зеберг және Макс Планк институтының Сванте Паабо.
Марапаттар мен құрметтер
1992 жылы ол неміс зерттеулеріндегі ең жоғары награда – Готфрид Вильгельм Лейбниц сыйлығын алды. 2000 жылы ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, ал 2004 жылы Ұлттық Ғылым академиясының халықаралық мүшесі болып сайланды. 2005 жылы ол медицина саласындағы беделді Луи Жанте сыйлығын алды. 2009 жылдың қазан айында «Болашақ үшін» қоры Pääbo-ға 1984 жылы 2400 жылдық мумиядан бастап ежелгі ДНК-ны бөліп алып, оның тізбесін анықтағандығы үшін 2009 жылғы Кистлер сыйлығы берілгенін жариялады. 2010 жылдың маусым айында Еуропа биохимиялық қоғамдар федерациясы (FEBS) оған биохимия және молекулалық биология саласындағы ең үлкен жетістіктері үшін Теодор Бюхер медалін табыс етті. 2013 жылы ол эволюциялық генетикадағы маңызды зерттеулері үшін генетика саласындағы Грубер сыйлығын алды. 2015 жылдың маусым айында ол NUI Galway университетінде DSc (honoris causa) ғылыми дәрежесін алды. 2016 жылы ол Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі болып сайланды, 2021 жылы Массри сыйлығын, ал 2022 жылы алғашқы неандерталь геномын тізбектеп алуы үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды.