Кіріспе

Акула түрлері
басқа да cookiecutter акулалары түрлері

Cookiecutter акуласы (Isistius brasiliensis), сондай-ақ сигара тәрізді акула деп те аталады, Dalatiidae тұқымдасына жататын шағын squaliform акулалардың бір түрі. Бұл акулалар әлемдік жылы мұхит суларында, әсіресе аралдарға жақын жерлерде кездеседі және шамамен тереңдікте тіркелген. Олар күн сайын тік бойымен көшіп, кешкі уақытта бетке жақындап, таңмен бірге тереңге түседі. Ұзындығы шамамен болатын cookiecutter акуласының денесі цилиндр тәрізді, қысқа, дөңгелек мұрыны, үлкен көздері, екі кішкентай, тікенсіз арқа қанаттары және үлкен құйрық қанаты бар. Оның түсі қоңыр, ал ішкі жағында – мойны мен жеңірқауының айналасындағы қара "жаға" бар, қалған бөлігінде жарық шығаратын фотофорлар жабынған. "Cookiecutter акуласы" деген атау оның ірі жануарлардан дөңгелек тілімдерді кесіп алып, печенье кескішімен кескендей жеу әдісінен туындаған. Cookiecutter акулаларының іздері теңіз сүтқоректілерінің және балықтардың көптеген түрлерінде, сондай-ақ суасты кемелерінде, кабельдерде және адам денелерінде табылды. Олар сонымен қатар кішкентай шаянды, мысалы, кальмарды толығымен жейді. Cookiecutter акулалары су қабатында тоқтау үшін бейімделген және белсендірек жемтілерді ұстау үшін жасырын тактикаға сенеді. Оның қара жағасы кішкентай балықтың силуэтін имитациялайды, ал денесінің қалған бөлігі ішкі фотофорлар арқылы төменнен келетін жарыққа қосылады. Кез келген жыртқыш жақындағанда, акула сорушы ерін және арнайы жұтқыншасын пайдаланып, жабысады және тіс жиынтығымен еттің бөлігін мұқият кесіп алады. Бұл түрдің топталып жүретіні белгілі. Мұхиттық ортада сирек кездесетіндіктен, адамдарға жасаған шамалы шабуылдар cookiecutter акулаларынан деп есептеледі. Дегенмен, бұл кішкентай акула адамдар үшін қауіпті емес. Халықаралық табиғатты қорғау одағы cookiecutter акуласын "қауіпсіз" санатына енгізді, өйткені ол кеңінен таралған, коммерциялық құны жоқ және балық аулауға осал емес.

Таксономия

Француз табиғаттанушылары Жан Рене Констант Куо және Жозеф Пол Гаймар алғаш рет 1817–1820 жылдардағы Луи де Фрейсинет басқарған "Урани" корветінің зерттеу сапарында cookiecutter акуласын сипаттады, оған Scymnus brasiliensis деген атау берді, себебі типтік нұсқасы Бразилия жағалауынан ұсталған. 1824 жылы олардың есебі Луи де Фрейсинеттің сапар туралы 13 томдық баяндамасының бір бөлігі ретінде, Voyage autour du monde sur les corvettes de S. M. l'Uranie et la Physicienne деген атпен жарияланды. 1865 жылы американдық ихтиолог Теодор Николас Гилл осы түр үшін жаңа Isistius туысын, Мысырдың жарық құдайы Изиданың құрметіне берді. Cookiecutter акуласының түрлі жануарларда қалдырған жаралары туралы ең ертегі мәліметтердің бірі ежелгі Самоа аңыздарында кездеседі, онда Палаули шығанағына кірген ату (жетон тунасы) өздерінің еттерінің бөліктерін қауым басшысы Таутунуға құрбандық ретінде қалдырады деп айтылады. Кейінгі ғасырларда жаралардың себептерін түсіндіру үшін түрлі гипотезалар ұсынылды, олардың ішінде миногалар, бактериялар және омыртқасыз паразитер де болды. 1971 жылы АҚШ-тың Коммерциялық балық шаруашылығы бюросының (Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің алдыңғы ұйымы) қызметкері Эверетт Джонс, сол кезде cookiecutter акуласы деп белгілі болған, сигар акуласының осы жараларға жауапты екенін анықтады. Акулалар жөніндегі сарапшы Стюарт Спрингер осылайша бұл түр үшін "cookiecutter акуласы" деген атауды танымал етті (дегенмен бастапқыда оларды "шайтан киттері" деп атаған). Бұл акулаға қолданылатын басқа да кең таралған атауларға жарық шығаратын акула, кішкентай тісті cookiecutter акуласы және тегіс cookiecutter акуласы жатады.

Сипаттама

Бұл акуланың денесі сигара тәрізді, ұзын, мұрны қысқа және дөңгелек. Мұрынының алдында өте қысқа тері қаптамасы бар. Үлкен, овал тәрізді, жасыл көздер басының алдыңғы бөлігіне орналасқан, бірақ бинокулярлық көру кең емес. Көздерінің артында басының үстіңгі бетінде орналасқан үлкен спиральдер бар. Аузы қысқа, көлденең сызық құрайды және айналасы кеңейтілген, ет тәрізді, сортты иіскейді. Жоғарғы жақ сүйегінде 30–37 тіс қатары, ал төменгі жақ сүйегінде 25–31 тіс қатары бар, денесінің мөлшеріне қарай көбейеді. Жоғарғы және төменгі тістер өте әртүрлі; жоғарғы тістер кішкентай, тар және тік, бір, тегіс жиекті ұшына дейін тіктеледі. Төменгі тістері де тегіс, бірақ әлдеқайда үлкен, кең және пышақ тәрізді, олардың негіздері бірімен-бірі байланысып, кескіш сияқты бір жиекті құрайды. Бес жұп жабын тесіктері кішкентай. Аулау деректеріне сүйенсек, cookiecutter акуласы тік көшіп-қонуды екі бағытта жүргізеді. Жыныстық бөлінудің белгілері жоқ. Кішкентай қанаттары мен әлсіз бұлшық еттері бар бұл аң көп уақытын су бағанасында қозғалып өткізеді. Бұл ресурстарға елеулі инвестиция. Акула өзінің ескі тістерін жұтып, кальцийді қайта өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл акула үйірмен жүретіні белгілі, бұл оның жемді ұстауының тиімділігін арттырады (төменде қараңыз) және одан да үлкен жыртқыштардың шабуылдарын болдырмайды. Құрсақ бөлігінде орналасқан фотофорлар төменнен келетін жарыққа сәйкес келу арқылы силуэтін бүркемелеуге көмектеседі, бұл стратегия қарсы жарықтандыру деп аталады және мезопелагикалық аймақтың биолюминесцентті организмдері арасында кең таралған. Жеке фотофорлар дентикулдардың айналасында орналасқан және олар қалыс көзбен көруге болмайтындай кішкентай, бұл олардың жоғары көру қабілеті бар және/немесе жақын қашықтықтағы жануарларды алдау үшін дамығанын көрсетеді. Акула жарықтың шектеулі диапазонына ғана сәйкес келетіндіктен, оның тік қозғалыстары күннің әртүрлі уақытында және ауа райының әртүрлі жағдайларында маскировкасының тиімділігін сақтауға көмектеседі деп болжанады. Cookiecutter акуласы сонымен қатар , шапан ұзындығы , акуланың өзімен салыстырылатын мөлшердегі, тікшелерді, копеподтарды және басқа да кішкентай жемді аулап жейді. Ауру немесе әлсіреген жануарлар көбірек сезімтал болып көрінеді, ал Атлантика мұхитының батысында ондаған, тіпті жүздеген жаңа және жазылып жатқан cookiecutter акула жарақаттары бар, жағаға шығарылған киттердің байқаулары жасалды, ал жағаға шығарылмаған киттерде мұндай жарақаттар сирек кездеседі. Паразиттік әрекеттердің жемшөп түрлеріне тигізетін әсері, өсім мен көбеюден айырылған ресурстар тұрғысынан алғанда, белгісіз. Бұл акуланың аузына күшті сору қабілеті, мүмкін, кальмар сияқты кішкентай жемді ұстауға көмектеседі. Еркектер жыныстық жетілуіне дейін жетеді, ал әйелдер ұзындығы бойынша жүзуші Эрик Шалл 2019 жылдың 31 наурызында Кайви каналын кесіп өтетін кезде cookiecutter акуласы шауып, асқазанына үлкен жара алды. Үш аптадан кейін екінші шабуыл сол жерде болды: Исайя Мохика 2019 жылдың 6 сәуірінде Океандар Жеті сынағының бір бөлігі ретінде каналға жүзуге тырысып, сол иығына шағылып кетті. Үшінші адам суға түсуге тырысқанда, каналдың дәл сол аймағында тістелген: 2019 жылдың 29 шілдесінде Адербал Трейдлер де Оливейра жүзуге тырысқанда, оның құрсағында және сол жамбасында тістелген. Үш жүзушінің екеуі акулаларды қорғайтын электрлі құралдарды қолданды, бірақ олар акулаларды қорғай алмады. 2017 жылы жеті жасар бала Джек Толли отбасымен бірге Солтүстік Квинслендтегі Алма шығанағында суға шомылып жүргенде аяғынан тістеліп өлді. Акуланың жарақаттауы 7,3 см, бұл жарақат сүйекке дейін жеткен. 2022 жылдың 9 ақпанында Гавайидің Кайлуа Кона қаласының маңында терең суға жүзуші оң аяғы мен биязынан тістелген. 2023 жылдың наурызында Энди Уолберге Молокай каналында жүзіп бара жатқанда екі cookiecutter акулалары шабуыл жасады. Ол екі акуланы да қатты жарақаттанар алдында ұстап алып, лақтырып жіберді. Судан табылған адамның денесін қайтыс болғаннан кейін акуланың тістегені туралы бірнеше дерек бар. 1970 жылдары бірнеше АҚШ әскери-теңіз су асты кемелері базаға қайтып, олардың АН/БКР 19 сонарлық күмбездерінің неопрен аяқ киіміне cookiecutter акулаларының тістеуінен болған зақымдануларды жөндеу үшін мәжбүр болды, бұл дыбыс өткізетін майдың ағып кетуіне және навигацияға кедергі келтірді. Осы акула кінәлі деп анықталмас бұрын, бастапқыда белгісіз жау қаруынан қорқып жүрді; мәселе күмбездердің айналасына шыны талшықтан жасалған қаптамаларды орнату арқылы шешілді. 1980 жылдары шамамен 30 АҚШ әскери-теңіз су асты кемелері cookiecutter акулаларының тістеуінен зардап шекті, көбінесе кеме бетіне шығу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған зондқа кететін резеңке қаптамалы электр кабеліне. Тағы да, шешім – шыны талшықтан жасалған қаптаманы қолдану болды. Океанографиялық жабдықтар мен телекоммуникациялық кабельдер де осы түрдің зардап шегуіне ұшырады.