Кіріспе
Көп жағдайда глоттис арқылы жасалатын сөйлеу дыбысы. Фонетикада глоттистік дауыс – глоттистің белгілі бір үлесімен (қозғалыс немесе жабылу) жасалатын дауыс. Глоттистік дыбыстар ларинкстің жоғары немесе төмен жылжуын қамтуы мүмкін, тиісінше эгрессивті немесе ингрессивті глоттистік ауа ағыны механизмінің бастамасы ретінде. Эгрессивті глоттистік ауа ағыны эжективті дауыстарды, ал ингрессивті глоттистік ауа ағыны имплозивті дауыстарды жасайды. Эжективтер көбінесе дауыссыз жарық дауыстар (плозивтер) немесе аффрикаттар болады, ал имплозивтер көбінесе дауысты жарық дауыстар болады. Дегенмен, егер дауыс глоттализацияланған делінгенде, көбінесе осыны білдірмейді. Керісінше, глоттализация әдетте өкпе ауа ағынының жартылай немесе толық түрде глоттистің жабылуымен тоқтатылуын білдіреді. Соноранттар (дауыстыларды қоса алғанда) осылай глоттализациялануы мүмкін. Бұл IPA-да екі тәсілмен көрсетіледі: (а) эжективтер сияқты апострофпен; немесе (b) дұрысырақ, жоғарғы индекстегі глоттистік тоқтатумен немесе сыңғырлаған дауыс үшін төменгі тильдамен. Мысалы, Яп тіліндегі «ауырған» сөзіндегі глоттализацияланған «m» дыбысын былай транскрипциялауға болады (кейбір жазбаларда апостроф әріптің үстінде орналасуы мүмкін). Егер кедергілі дауыс глоттализацияланса, бірақ өкпе ауа ағынын пайдаланса, оны т.б. деп жазуға болады. Глоттализацияланған сонорантты айту кезінде көмекей мен оны қоршаған тіндердің тартылуы көмекейдің көтерілуіне (көбінесе) немесе сирек – төмендеуіне әкелуі мүмкін. Алайда, бұл әдетте эжективті немесе имплозивті ауа ағыны механизмі ретінде қарастырылмайды, керісінше, глоттализацияның жеке ерекшелігі ретінде қарастырылады. Бір тілде бірнеше глоттистік дауыс болуы мүмкін. Алайда, бір түрі бар тілде басқа түрлердің болуы ықтимал емес. Мысалы, Америка тілдерінде эжективтер мен глоттализацияланған соноранттардың бірдей болуы, бұл дыбыстарға тән емес, аймақтық ерекшелік болуы мүмкін. Осы үш түрдің ешқайсысы да кең таралмағандықтан, бірнеше түрді қамтитын тілдер сирек кездеседі.
In phonetics, a glottalic consonant is a consonant produced with some important contribution (movement or closure) of the glottis. Glottalic sounds may involve motion of the larynx upward or downward, as the initiator of an egressive or ingressive glottalic airstream mechanism respectively. An egressive glottalic airstream produces ejective consonants, while an ingressive glottalic airstream produces implosive consonants. Ejectives are almost always voiceless stops (plosives) or affricates, while implosives are almost always voiced stops. However, when a sound is said to be glottalized, this is often not what is meant. Rather, glottalization usually means that a normal pulmonic airstream is partially or completely interrupted by closure of the glottis. Sonorants (including vowels) may be glottalized in this fashion. There are two ways this is represented in the IPA: (a) the same way as ejectives, with an apostrophe; or, (b) more properly with a superscript glottal stop or with an under tilde for creaky voice. For example, the Yapese word for sick with a glottalized m could be transcribed (In some conventions, the apostrophe can occur above the em.) When an obstruent is glottalized but still uses a pulmonic airstream, it may be written etc. The constriction of the larynx and surrounding tissues when pronouncing a glottalized resonant may cause the larynx to rise (usually) or occasionally to fall. However, this is not normally interpreted as an ejective or implosive airstream mechanism, but rather individual variation in the glottalization. A language may have more than one kind of glottalic consonant. However, a language that has one kind is not particularly likely to have others. For example, languages in the Americas which have both ejectives and glottalized sonorants may reflect an areal feature rather than an inherent feature common to the sounds in question. Since none of the three types are very common, languages containing more than one type are relatively rare.
Дүниежүзілік тілдерде таратылуы
Иан Мэддисонның глоттальданған дауыстардың таралу картасы мен оған қоса берілген мәтін негізінде құрастырылған, оны жеке терезеде ашуға болады; барлық мәлімдемелер осы дереккөзден алынған. Карта белгілемесіндегі символдарды басу арқылы оларды картадан жою немесе қайта қосу мүмкіндігі бар. Картадағы символдарды басып, сол тіл үшін Мэддисонның дереккөздерін көруге болады. Бұл бөлім "эжективті және эжективтіге ұқсас дауыстар, имплозивті және имплозивтіге ұқсас дауыстар, сондай-ақ глотализацияланған дыбыстардың" таралуын осы дауыстар кездесетін тілдердің саны, олардың географиялық орналасуы және тілдердегі дауыстардың жалпы саны бойынша көрсетеді. Назарда болыңыз, қазіргі тілдердің 10% -нан азы зерттелген; болашақ зерттеулер мұндағы кейбір қорытындыларды өзгерте алады.
Қанша тілде созулы дауыссыздар бар?
Картаға қоса берілген мәтінде Мэддисон былай деп жазады: "Бұл тарауда зерттелген 566 тілдің 154-інің дыбыс құрамында кем дегенде кейбір глоттальды дауыссыз дыбыстар кездеседі, яғни тілдердің бесіден бірінен астамда (27,2%). Жоғарыда анықталғандай, осы дауыссыз дыбыстардың үш класының ішінде эжективтер имплозивтерге қарағанда кеңірек таралған, ал глоттальды резонанстар ең сирек кездеседі. Эжективтер немесе эжективтерге ұқсас дауыссыз дыбыстар зерттеуде 92 (16,3%) тілде, имплозивтер немесе имплозивтерге ұқсас дауыссыз дыбыстар 75 (13,3%) тілде, ал глоттальды резонанстар бар болғаны 29 (5,1%) тілде кездеседі. Мэддисон қатты дауыс сияқты (бірақ тынысты дауыс емес) ерекшеліктерді де қамтитынын ескеріңіз. Сондықтан, эжектив және имплозив терминдері фонетикалық әдебиеттегі дәстүрлі мағынадан сәл кең ұғымдарды білдіреді дегенді есте ұстаған жөн" (немесе Wikipedia-да).
Эжективті, имплозивті және глотализацияланған резонанстардың бір уақытта пайда болуы
Маддисон сондай-ақ былай мәлімдейді: "Зерттеудегі имплозивтер немесе экзективтер бар тілдердің басым көпшілігі (151-нің 135-і) [яғни, шамамен 90%-ы] өз дауыстық тізіміне екінші топқа жататын дыбыстарды қоспайды; ал глоттальдық дыбыстарға ие тілдердің көпшілігі (29-дың 22-сі) [шамамен 75%-ы] экзективтерді де қамтиды."
Географиялық таралуы
Осыған қарағанда, мұндай дауыссыз дыбыстар тілдік отбасылардағыға қарағанда географиялық аймақтарда күштірек жиі кездеседі (Мэддисонның сөзіне сүйенсек, генеалогиялық емес, аймақтық таралу).
Ерекшеліктері
Ерекшеліктері бар тілдердің жартысынан астамы Батыс жарты шарда орналасқан. Маддисон былай дейді: "Олар әсіресе Оңтүстік Америкадағы Анд таулары бойында, Мексика мен Гватемалада және Солтүстік Американың солтүстік-батыс аймақтарында жиі кездеседі. Ең қызығы, Солтүстік Калифорния, Орегон және Вашингтон, Британдық Колумбия, Юкон және Алясканың көптеген әртүрлі жергілікті тілдерінің дауыстық тізіміне эжективтер кіреді." Басқа жерлердегі шоғырлардың ішінде Эфиопия мен көрші елдердің семиттік тілдері бар. "Кавказда эжективтерге ие тілдердің тығыз шоғыры төрт түрлі тіл отбасының тілдерін қамтиды. Ительмен және яп тілдері [көрсетеді] осындай дауыстық дыбыстар географиялық оқшаулықта да пайда болуы мүмкін."
Имплозивтер
Имплозивті дауыстарға ие тілдердің жартысынан астамы Сахара төңірегінен оңтүстік Африкада кездеседі, ал тағы бір ірі топ Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан. Әлемнің басқа аймақтарында имплозивті дауыстарға ие тілдердің тек 16% табылады. Маддисонның сөзінше, экзективті және имплозивті дауыстардың шамамен үштен екісі Шығыс және Оңтүстік Африкада кездеседі.
Глоталдалған резонанстар
Глотальды резонанстарға ие тілдердің үштен екісі Америка құрлығында кездеседі. Олардың шамамен жартысы Калифорниядан Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларына дейінгі аймақта эжективтермен бірге табылады. Глотальды резонанстар Батыс жарты шардан тыс жерде тек үш тілде ғана кездеседі; Маддисон былай дейді: "Глотальды резонанстар мен эжективтер арасындағы байланысты, екі консонант класының пайда болуы арасындағы тілістердегі тәуелділіктен туындаған нәтиже емес, бір аймақта таралудың бір-бірімен келісетін үлгілерінің нәтижесі деп қарастыруға болады."
Жалпы дауыссыздардың санымен салыстырғанда глоттальданған дауыссыздар
Маддисонның пікірінше, ауыз және жұтқыншақтың әртүрлі бөліктерінің "күрделі үйлесімділігін" қажет ететін күрделі дауыссыздар, қарама-қарсы дауыссыз дыбыстар саны көп тілдерде жиі кездеседі. Ол былай дейді: "Шамамен 10% кіші дауыссыз тілдердің [18 немесе одан аз дауыссыз] құрамында глотализацияланған дауыссыз дыбыстар кездеседі, ал үлкен дауыссыз тілдердің [34 немесе одан көп дауыссыз] үштен екісінде бір немесе бірнеше глотализацияланған дауыссыз дыбыстар болады, және тілдің жалпы саны артаған сайын олардың үлесі де арта түседі".
“About 10% of the languages with small consonant inventories [18 or fewer consonants] have any glottalized consonants, whereas two thirds of those with large inventories [34 or more consonants] include one or more glottalized consonants, and the proportion increases with each increase in overall inventory size.”