Кіріспе

Амфибия түрлері

Жалпы бақа немесе шөп бақасы (Rana temporaria), сондай-ақ Еуропалық жалпы бақа, Еуропалық жалпы қоңыр бақа, Еуропалық шөп бақасы, Еуропалық Холарктикалық нағыз бақа, Еуропалық көлдік бақа немесе Еуропалық қоңыр бақа деп те аталады. Бұл Ranidae тұқымдасына жататын жартылай сулы амфибия, ол Еуропаның көп бөлігінде, Скандинавияға дейін және шығысқа қарай Уралға дейін таралған, бірақ Иберия түбегінің көп бөлігін, Оңтүстік Италияны және Оңтүстік Балқанды қоспағанда. Оның батысқа қарайғы ең алыс орны – Ирландия. Сондай-ақ ол Азияда, шығысқа қарай Жапонияда да кездеседі. Атаулы және ең көп таралған түр – Rana temporaria temporaria, негізінен құрлықта тіршілік ететін бақа. Ол Солтүстік Еуропаның барлық аймақтарында таралған және Ирландияда, Льюис аралында, сондай-ақ шығысқа қарай Жапонияда кездеседі. Жалпы бақалар үш ерекше даму сатысынан өтеді: сулы дернәсіл, құрлықтағы жас бақа және ересек бақа. Олардың денелері дөңгелек мұрын, қанат тәрізді аяқтары және суда жүзуге және құрлықта секіруге бейімделген ұзын артқы аяқтары бар. Жалпы бақаларды көбінесе қарапайым бақамен (Bufo bufo) шатастырады, бірақ бақаларды оңай ажыратуға болады, себебі олардың аяқтары ұзын, секіріп жүреді және терісі ылғалды, ал бақалар жорғалап жүреді және құрғақ, "дөңгелек" теріге ие. Екі түрдің де шашырануы әртүрлі: бақа шашырануы жиынтықтарда, ал бақа шашырануы ұзын тізбектерде болады. Жалпы бақаның 3 түршесі бар: R. t. temporaria, R. t. honnorati және R. t. palvipalmata. R. t. temporaria – бұл бақаның ең көп таралған түршесі.

Генетикалық популяция құрылымы

Жалпы бақа – өте кең таралған түр, ол бүкіл Еуропа және Солтүстік-Батыс Азияда кездеседі. Жалпы бақаның шеткі субпопуляцияларының саны айтарлықтай аз, сондай-ақ генетикалық әртүрлілігі де төмен. Жалпы бақаның таралу ареалының шетіне қарай генетикалық төмендеу күшейеді. Бұған қоса, жалпы бақа субпопуляцияларының генетикалық айырмашылығы ендік градус артуымен бірге азаяды. Ауруға байланысты өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары, кейбір жағдайларда 90%-дан да асып кетеді.

Урбанизацияның әсері

Rana temporaria-ның кең таралғандығынан қарапайым бақалар қалалық және ауылдық ортада тіршілік ете алады. Дегенмен, қалалық ортада өмір сүретін көптеген популяциялар урбанизацияның зиянды әсерлеріне ұшырайды. Көші-қонға толыққанды кедергі келтіретін жолдар мен ғимараттардың салынуы қарапайым бақалардың қалалық популяциялары арасындағы гендер ағыны мен генетикалық дрейфті тежеп, олардың ауылдық популяцияларымен салыстырғанда генетикалық әртүрлілігінің төмендеуіне алып келді. Қалалық қарапайым бақалар популяциялары жоғары өлім-жітім деңгейімен және даму аномалияларымен де күреседі, бұл мәжбүрлі туысқанға үйленудің белгісі. Бірақ артқы аяқтары жетілгеннен кейін, олар ет жейтін болады.

Ересектер

Қарапайым бақа кез келген жерде бейімделмеген және мүмкіндікті пайдаланатын жемтанушы ретінде өз орнын алады. Яғни, қарапайым бақалар қол жетімді және ұстау оңай болған кез келген жемді жейді. Әдетте, қарапайым бақа қозғалмай отырып, қолайлы олжа бақаның аулау шегіне кіргенше күтеді. Соған сәйкес, қарапайым бақаның тамақтануы маусымға қарай өзгереді, себебі сол кездегі ең көп кездесетін олжамен қоректенеді. Жазда қарапайым бақаның рационы көбінесе ересек крандық шыбырлар мен көбелектер мен мольдың дернәсілдерінен тұрады. Аз дәрежеде, қарапайым бақалар уылтыршақтармен, кенелермен, қоңыздармен, құрттармен, бұршақтармен және жер құрттарымен де қоректенеді. Бұған қоса, қарапайым бақалар өскен сайын ірірек жеммен қоректенеді. Сондықтан, жаңа пайда болған қарапайым бақалар кішкентай жәндіктермен ғана шектеледі, ал үлкен бақалар кең ауқымды жәндіктерді жей алады. Күндіз олар су сияқты ылғалды жерлерде жасырынып тұрады, ал түнде азық іздеуге шығады.

Ұрықтану және жұптасу үлгілері

Көктемде бақаның гипофиз безі жауын-шашын, күн ұзақтығы және температура сияқты сыртқы факторлардың өзгеруіне байланысты гормондар өндіруге ынталандырылады. Бұл гормондар өз кезегінде әйелдерде жұмыртқалар, ал еркектерде сперматозоидтардың өндірісін күшейтеді. Еркек бақаның жұптасу кезеңіндегі төңкері де ісіп, түсі қараяды. Көбінесе бақалар тұщы су тоғандары сияқты тыныш, ағыссыз суларда көбейеді. Ұрықтану ақпан айының соңы мен маусым айының соңы аралығында басталады, бірақ көбінесе олардың таралған ареалында сәуір айында жүзеге асады. Осы кезде еркек бақаның мақсаты – мүмкіндігінше көп аналық бақаны тез тауып, жұптасу. Жұптасудағы сәттілік деңгейі жоғары еркектерде, әдетте, жалғыз еркектерге қарағанда бас бармақтары ұзын болады, бұл оларға аналық бақаларды жақсырақ ұстауға мүмкіндік береді.

Жұптасу әрекеттесулері

Туылғаннан кейін шамамен үш жыл өткен соң, қарапайым бақа туған жеріне қайта оралып, жұптасу үшін дауыс береді. Еркектер көлге бірінші болып келіп, әйелдерді күтеді. Әйелдер келгенге дейінгі бұл кезеңде көлде еркектер басым болады және бір жынысты бәсекелестік күшті болады. Сонымен қатар, ұрықтардың оттегінің жетіспеуінен қырылуын болдырмау үшін жұмыртқалар көлдің көбінесе жақсы қыздырылатын, беткі қабаттарына салынады. Қысқы уақытта тек ең ірі бақалар ғана тірі қалады, сондықтан оларға дейін қарқынды даму өте маңызды. Шындығында, қарапайым бақаның даму жылдамдығы температураға байланысты. Температурасы төмен аймақтарда қарапайым бақалар жылы аймақтардағы қарапайым бақаларға қарағанда ертерек шайқасып, тез метаморфозға ұшырайды. Қарапайым бақаның ең көп таралған жыртқыштарының бірі – қызыл құлақты бақа (Trachemys scripta elegans), ол өте жаулап алуға бейім келеді.

Терморегуляция

Эктотерм ретінде, қарапайым бақа температураға өте тәуелді, себебі ол оның метаболизміне, дамуына, көбеюіне, бұлшықет қабілетіне және тыныс алуына тікелей әсер етеді. Сондықтан, орта және жоғары биіктіктегі қарапайым бақалар суық климатта тіршілік ету үшін ерекше стратегиялар дамытқан. Шындығында, осы бақаның тиімді терморегуляциялау қабілетінің арқасында ғана түр көптеген орталар мен климаттарда кеңінен таралып, Скандинавиядағы Солтүстік поляр шеңберіне дейін тіршілік етеді, бұл аймақтағы басқа амфибиялардан солтүстікке қарай. Осының салдарынан, қарапайым бақалар қыс мезгілінде жылы микроорталарды (мысалы, топырақта немесе тастар арасында) іздеу арқылы мінез-құлқылық терморегуляцияға жүгінуге тиіс. Бұған қоса, қарапайым бақалар көбінесе қыста дене жылуын сақтау үшін топтасып қысқы ұйқыға кетеді. Rana temporaria температура немесе жыртқыштар сияқты қоршаған ортаның әсерінен жиналады.

Жыртқыш жануарлар

Шабақтар балықтар, суға шомылушы қоңыздар, стрекоза дернәсілдері және құстар жейді. Ересек бақалардың көптеген жауы бар, олардың ішінде сарықанаттар, жыртқыш құстар, қарғалар, шаяндар, үйректер, теңізқарғалар, тұзбастар, қара шегірлер, сусарлар, тышқандар, жоталар, борсықтар, су күмістері және жыландар бар. Кейбір бақалар үй мысықтарынан өлтіріледі, бірақ сирек жейді, ал көптегендері автокөліктермен жолдарда қаза табады.

Адамдар мен малдармен өзара әрекеттесу

Жалпы бақалар жәндіктер популяциясын реттеу арқылы адам экологиясында маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, олардың масалар мен басқа да егінге зиян келтіретін жәндіктерді жеуі ерекше құнды. Сонымен қатар, Rana temporaria, экологиялық жағынан кең таралғандығы мен салыстырмалы көптігіне байланысты, зертханалық зерттеулерге жиі қолданылатын нысанға айналған. Майлз және авторлар (2004) шаруалық бақаларға арналған гранулалы жем өндірушілерге жақсартылған құраушыларды ұсынады. Сондай-ақ, ашық су тоғандарына алтын балықты немесе экзотикалық бақа түрлерін қоймау ұсынылады, себебі бұл бақа популяциясына кері әсер етеді.