Кіріспе

Амфибия түрлері

Көктемгі көруші (Pseudacris crucifer) – АҚШ-тың шығыс бөлігі мен Канадада кең таралған шағын хор бақасы. Олар жыртқыштардан қашуға қолайлы болғандықтан, тұрақты тоғандарды ұнатады; алайда, тіршілік ететін ортаға қатысты өте бейімделгіш. Солтүстік аймақтарда бақалардың бауырлары қан ағынындағы глюкоза криопротекторларын бөліп, тазарту арқылы қанда антифриз ретінде әрекет ететін және жүрек сияқты мүшелерді қорғалған ессіздік күйіне енгізуге мүмкіндік беретін теріс температураны көтере алады. Олар көктемнің басталуын хабарлайтын шырылдаған дауысы үшін осылай аталады. Crucifer латын тілінен алынған, "крест тасушы" деген мағынаны білдіреді. Бұл көктемгі көрушінің жонындағы крест тәрізді өрнекке сілтеме болуы мүмкін. Бұл шырылдаған шақырулар жұптасу кезінде байланыс үшін маңызды, себебі аналықтары жұптастасу үшін олармен байланысты жиілік пен дыбыс деңгейіне қарай таңдайды. Шақыру жасамайтын еркектер де аналықтарды тартып алу үшін дауысы күшті шақыратындардың жанына стратегиялық түрде орналасады. Көктемгі көрушінің жұптасуының басталу уақыты мен ұзақтығы температураға байланысты. Жылы ауа райы шақыру жиілігінің күрт өсуіне әкеледі.

Сипаттама

Көктемгі көрушілер – қоңыр немесе күрең бақалар, арқасында қара крест белгісі болады (сондықтан латынша аты crucifer, яғни «крест тасушы»), бірақ кейде бұл белгі анық болмауы мүмкін. P. crucifer-дің артқы аяқтарында көлденең жолақтар және көздерінің арасында қара сызықтар да кездеседі. Дене ұзындығы кемінде және жамбасының ішкі жағы ақшыл сары түсті болады. Аналықтарының түсі ашық, ал аталықтары сәл кішкенейірек болып, мойны қараңғырақ келеді. Аналықтарында ішкі құрсақ кеңірек болады. Көктемгі көрушілердің тері түсі температура мен жарыққа байланысты өзгереді. Бұл түрдің түсі динамикалық және ортаға бейімделеді. Оны 15-45 минут ішінде жылдам өзгертуге болады, жыртқыштардан жасыру үшін. Бұл бақаның дауыс қалтасы бар, ол шар сияқты кеңейіп, тартылып, қысқа да естілетін «пип-пип» дыбысын шығарады. Осы қатты дыбысты тек аталықтары ғана шығара алады, оны жұптасу үшін пайдаланады. Аналық көктемгі көрушіде мұрыны төменгі жақ сүйегінен сәл шығып тұрады. Саусақтарының ұштарындағы жабысқақ төсемдердің арқасында, көктемгі көрушілерге белгілі бір материалдарға жабысуға мүмкіндік туады. Аталықтары мен аналықтарын аталықтарындағы жауырының астындағы терінің қараюы арқылы ажыратуға болады. Аталықтарының дене ұзындығы , ал аналықтарының дене ұзындығы . Аналық көктемгі көрушінің бауырларындағы май және гликоген мөлшері дене массасының артуымен аталықтарына қарағанда айтарлықтай баяу өседі. Көбею маусымының басында аталық көктемгі көрушілерде денедегі майдың мөлшері көп болады. Сондықтан, денесі үлкендері шақыру тиімділігі төмен болады. Маусым бойы шақыруды жалғастыру үшін гликоген мен майдың қоры жеткілікті болуы керек, сондай-ақ, жұптасуға дайындалу үшін қорынан үнемдеу қажет. Аналықтарында мұрын ұзындығы мен ылғалды жұмыртқалық массасы арасында байланыс бар, бұл дене мөлшерінің артуымен де байланысты. Аталық көктемгі көруші шақырғанда, дыбыс сыртқы және ішкі қисайған бұлшық еттердің жирылуынан пайда болады, ол өкпеден ауаны шығарып, содан кейін дауыс қалтасына жібереді. Аталық көктемгі көрушінің дене салмағының 15% -ы омыртқа бұлшықтарынан тұрады – олар дене көлемі бойынша 2% липидтерді қамтиды және митохондриялық маркерлері бар ферменттерді көрсетеді. Шақырудың жылдамдығы жоғары болғанда, энергия көп жұмсалады, сондықтан сақталған липидтер шақыруға жұмсалатын энергияның 90% -ын құрайды. Көбею уақытына әсер ететін нақты факторлар күрделі болғанымен, 20 ғасырдың басынан бері орташа температураның артуына байланысты көбею уақыты ертерек басталады. Көктемгі көрушілердің жасушалардың қысқаруын шектеу үшін және жасушалардың тоңуын болдырмау үшін глюкозаға негізделген криопротекторды өндіру арқылы төмен температураны көтере алатыны белгілі.

Географиялық таралу аймағы мен тіршілік ету ортасы

Оңтүстік жазық көзін көрушінің мекендеу ортасы – Техастың оңтүстік-шығысынан Джорджияның оңтүстік-шығысына және Флориданың солтүстігіне дейінгі Мексика шығанағының жағалауы. Оның солтүстік түрі Миссисипинің барлық шығысында кездеседі және Канаданың Атлантикалық провинцияларына дейін, батысқа қарай Саскачеванға дейін тарайды. Көбейтін маусымда жазық көзін көрушілер көлдердің жанында, әдетте балық және ластаушы заттар жоқ су қоймаларында кездеседі. Көбейген кезде олар бұталы өсімдіктермен немесе екіншілік орманмен жақын орналасқан ағаштардың жанында дауыс береді. Олардың дауыстары көлдерде, батпақтарда немесе саздақ жерлерде де естіледі. Жылы жаңбыр кезінде олар дауыс беруді қайта жасайды және көбейтін дауыстарынан тыс жерлерде сирек кездеседі. Көбейтілмейтін маусымда олар орманның ағаштары мен бұталарындағы өлі өсімдік материалдарында жасырынады. Жазық көзін көрушілер көбінесе уақытша тоғандарда (жайда жаз айларында құрғап кететін), жыл сайын құрғақ және ылғалды кезеңдерін ауыстыратын аралық тоғандарда немесе әдетте сумен толы тоғандарда жыл бойы кездеседі. Олар түрлі тоғандарда өмір сүре алғанымен, жазық көзін көрушілер қоршаған ортада жоғары деңгейдегі жыртқыштарға төзімділігіне байланысты тұрақты тоғандарда күшті бәсекелестер болып табылады. Жазық көзін көрушілер негізінен орманды жерлерде және уақытша немесе жартылай тұрақты ылғалды жерлерге жақын жаңарып өсетін орманды жерлерде тіршілік етеді. Бұл екі өмір сүретін түр жұмыртқалары мен дернәсілдеріне қажетті сулы ортаны қамтамасыз ету үшін батпақтарға, көлдерге немесе саздақ жерлерге мұқтаж. Таралу аймағының солтүстік бөлігінде жазық көзін көрушілер көбейтін маусымда кейде суық температураға төтеп беруі керек. Бұл түр дене сұйықтықтарының тоңуына төзімді және ағаштардың түбірлерінің астында немесе ағаштардың қабығының артында қыстайды. Бұл түр көбінесе бірнеше жүз жеке тұлғадан тұратын көбейтін топтарда кездеседі және көбінесе көптеген кішкентай ылғалды жерлерде, соның ішінде батпақтар мен уақытша тоғандарда, сондай-ақ фермалық тоғандар мен шұңқырлар сияқты бұзылған орталарда көбейеді.

Жергілікті таралу аймағы мен аумағы

Еркек көктемгі көкпарлардың жұптасу көрсетілімдері әртүрлі қоршаған орта факторларына байланысты өзгереді: ылғалдылық және өсімдіктердің тығыздығы. Бұл факторлар көктемгі көкпарлардың жұптасу кезіндегі ағашқа шығу мінез-құлқы мен табиғатына маңызды рөл атқарады. Ылғалдылығы және ауа температурасы жоғарырақ жерлерде ағашқа шығу мінез-құлқының басымдығы артады, бұл ендіктің де әсер ететінін көрсетеді. Көктемгі көкпарлар көбінесе түнде көшіп жүреді. Бұл, ең алдымен, құрғап қалудың алдын алу үшін жасалады.

Жаңбыршы

Құсбауырлар сүзіліп жейтін жануарлар, сондықтан олар минералдық және органикалық заттармен қоректенеді. Олар сондай-ақ балдырлармен және судағы басқа да тірі организмдермен қоректенеді. Олардың кәсіпқойларына үлкен суға шомылатын қоңыздардың дернәсілдері (құсбауыр кезінде), жыландар, скункстар және ірі бақалар жатады.

Ересектер

Көктемгі қаздар – түнгі жәндікқоректілер, олар түнде белсенді болып, көбінесе қоңыздар, құмырсқалар, шыбындар және өрмекшілер сияқты ұсақ омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді.

Ұяның көлемі

Көктемгі көкпарлар оңтүстік аймақтарда қазаннан наурызға дейін, жергілікті температураға байланысты көбейеді. Солтүстік аймақтарда олар наурыз бен маусым аралығында, жылы жаңбырлар басталған кезде көбейеді. P. crucifer әдетте бір жұмыртқа салындысына шамамен 900 жұмыртқа салады, бірақ 1000-ға дейін болуы мүмкін. Аналықтары жұмыртқаларын жеке-жеке немесе екі-үштен тұратын топтарда салады. Жұмыртқа топтары су түбіндегі өсімдіктердің немесе қоқыстың астына жасырынып орналасады.

Өмір сүру ұзақтығы

Ұрықтан шыққаннан кейін олар екі-үш ай бойы шаубала (дернәсіл) болып қалады, содан кейін бақаға айналып, судан шығуға дайын болады. Көктемгі шаубалалардың қаңқасындағы концентрлі сақиналардың әртүрлі түс айырмашылықтарына қарап, сүйек өсуінің қарқыны арқылы жасын анықтауға болады. Қара түсті сызықтар қыс айларындағы жоғары тіршілік ету мүмкіндіктерімен сәйкес келеді. Ақшыл сызықтар мен аймақтар сүйек тінінің қалыптасуы және қарқынды өсу кезеңдерін көрсетеді.

Жұп іздеу жүріс-тұрысы

Оның атынан-ақ көрініп тұрғандай, көктемгі шақырушының дауысы жас тауықтың дауысына ұқсас, бірақ одан әлдеқайда қаттырақ және біршама көтеріңкі келеді. Олар аймақта көктемде дауыс беретін алғашқы бақалардың қатарында. А. americanus және P. feriarum сияқты, шақыру белсенділігі маусымға байланысты болса, P. crucifer шақыруының 63% температурамен түсіндіріледі. Олар көктемнің басында, ылғалды жерлердегі мұз ерігеннен кейін көп ұзамай естіледі, мүмкін гибридтенудің зиянды әсерінен болуы мүмкін. Ересек, ірі аталықтардың дауысы жылдам және қатты болып келеді, бұл аналықтарға ұнайды. "Спутник аталықтары" деп аталатын аталықтардың бір бөлігі осындай шақырулар жасамайды, керісінше, дауысты аталықтардың жанына орналасып, осы шақыруларға тартылған аналықтарды ұстап алуға тырысады. Аталықтар спутниктік мінез-құлық пен шақыруды ауыстыра алады. Спутниктік тактика мөлшерімен немесе кемсінуімен байланысты емес. Көктемгі шақырушы аталықтары басқаларынан келетін шақырулардың қарқындылығына жауап ретінде агрессивті шақырулардың ұзақтығы мен жиілігін арттыратыны анықталды. Бұл спутник аталықтары аналықтардың таңдауын айналып өтіп, көктемгі шақырушылардың арасындағы гибридтену деңгейін арттырумен де белгілі. Аталықтар басқа аталықтарға өз орнын білдіретін және аналықтарды тартатын ұзақ қашықтықтағы жарнамалық шақырулар мен жақын маңдағы аналықтарға бағытталған, оларға аталықтың жұптасуға дайын екенін хабарлайтын қысқа қашықтықтағы жұптасу шақыруларын жасайды. Көктемгі шақырушының дернәсілдері басқа анурандар бар ортада нашар бәсекелеседі деп есептеледі. Бұл әдетте дернәсілдердің кішкентай мөлшерімен және төмен белсенділік деңгейімен байланысты. Дернәсілдің кішкентай мөлшері оларға ресурстардың төмендеу тығыздығымен күресуге мүмкіндік береді. Көктемгі шақырушы дернәсілдері аз мөлшерде ресурстар жинап алады, нәтижесінде олардың метаболикалық шығындары төмен болып, өсу қарқыны сақталады. Көктемгі шақырушылар бұрын жыртқыштардың ірі бәсекелестерден құтылған жерлерді мекендейді деп айтылады.