Кіріспе
Қалий жетіспеушілігімен байланысты медициналық жағдай.
Белгілері мен симптомдары
Жеңіл гипокалемия көбінесе ешқандай белгісіз өтеді, бірақ ол қан қысымын жоғарылатуға себеп болуы мүмкін және қалыптан тыс жүрек ырғағының дамуына ықпал етуі мүмкін. Ауыр гипокалемия, сарысудағы калий концентрациясы 2,5–3 мэкв/л (Норма: 3,5–5,0 мэкв/л) болғанда, бұлшықет әлсіздігін, миалгияны, треморды және бұлшықет спазмдарын (қаңқа бұлшықеттерінің жұмысы бұзылуына байланысты) және іш қатуды (тегіс бұлшықеттердің жұмысы бұзылуына байланысты) тудыруы мүмкін. Едәуір ауыр гипокалемия кезінде салқын паралич және гипорефлексия дамуы мүмкін. Сарысудағы калий деңгейі 2 мэкв/л-ден төмен болғанда ребдомиолиз жағдайлары туралы хабарлар бар. Кейбір адамдарда қаңқа бұлшықеттерінің қызметінің ауыр бұзылуынан туындаған тыныс депрессиясы байқалады. Ауыр гипокалемиямен байланысты психологиялық симптомдарға делирий, галлюцинациялар, депрессия немесе психоз кіруі мүмкін.
Қалийді жеткіліксіз қабылдау
Қалийге тоқ тағамдарды жеткілікті мөлшерде тамақтанбау немесе аша тұру гипокалемияның біртіндеп дамуына себеп болуы мүмкін. Бұл сирек жағдай және анорексия нервозасымен немесе кетогенді диетада отырған адамдарда кездесуі мүмкін.
Асқазан- ішек немесе теріден зақымдану
Калийдің шамадан тыс жоғалуы жиі кездесетін себеп, көбінесе денеден калийді шығарып жіберетін көп мөлшердегі сұйықтық жоғалтумен байланысты. Әдетте, бұл диарея, шамадан тыс терлеу, қысылған жарақаттарға байланысты жоғалтулар немесе хирургиялық араласулардың нәтижесі болады. Құсу да гипокалемияға алып келуі мүмкін, бірақ құстың өзінен көп калий жоғалмайды. Керісінше, құсудан кейін пайда болатын бикарбонатурия кезінде несеппен калийдің көп мөлшерде шығарылуына себеп болады. (Төмендегі сілтілік туралы талқылауды қараңыз.) Басқа асқазан-ішек жолынан туындайтын себептердің ішінде бүйрек-без сырықтары және аденоманың болуы бар.
Зәр шығару
Кейбір дәрі-дәрмектер зәрде калийдің артық шығуына себеп болуы мүмкін. Қан қысымын төмендетуге қолданылатын дәрілер, мысалы, тіршік диуретиктер (мысалы, фуросемид) және тиазид диуретиктері (мысалы, гидрохлоротиазид) жиі гипокалемияны тудырады. Амфотерицин B немесе цисплатин сияқты басқа дәрілер де ұзақ мерзімді гипокалемияға әкелуі мүмкін. Спортшылар мен тамақтану тәртібі бұзылған адамдар арасында диуретиктерді тиімсіз пайдалану зәрдегі калийдің жоғалуына байланысты гипокалемиямен көрінуі мүмкін. Диабеттік кетоацидоз кезінде калий жоғалуының ерекше жағдайы байқалады. Гипокалемия – организмдегі калийдің жалпы мөлшерінің төмендеуі және калийдің жасуша ішіндегі концентрациясының төмендеуі. Полиуриядан және организмдегі сұйықтықтың азаюынан болатын зәр шығынына қоса, бүйрек түтікшелерінен калийдің міндетті түрде жоғалуы теріс зарядталған β-гидроксибутират кетонының катиондық серіктесі ретінде жүзеге асады. Қандағы магнийдің төмен деңгейі де гипокалемияға әкелуі мүмкін. Калийді дұрыс өңдеу үшін магний қажет. Бұл калийді қосымша қабылдауға қарамастан гипокалемия сақталған кезде байқалады. Басқа электролиттік бұзылыстар да болуы мүмкін. Қанның pH көрсеткішінің жоғарылауы (алкалоз) калийдің плазмадан және жасушааралық сұйықтықтардан зәрге бірнеше байланысты механизмдер арқылы ауысуына себеп болуы мүмкін. 1) Жинақтаушы түтікшедегі B типіндегі интеркаляцияланған жасушалар H+ ионын сіңіріп, HCO3 ионын бөліп шығарады, ал A типіндегі интеркаляцияланған жасушаларда H+ ионы H+K+АТФаза және H+АТФаза арқылы жасушаның апикальдық/люминальдық бетінен бөлінеді. Анықтама бойынша, H+K+АТФаза жинақтаушы түтікшенің люменіне бөлінетін әрбір протон үшін бір калий ионын жасушаға қайта сіңіреді. Сонымен қатар, H+ ионы жасушадан шығарылғанда (H+АТФаза арқылы), калий катионы (осы жағдайда) электронейтралдылықты сақтау үшін жасушаға алынады (бірақ H+K+АТФазадағыдай тікелей алмасу арқылы емес). Алкалоз кезінде pH көрсеткішін түзету үшін бұл жасушалар осы механизмдерді үлкен мөлшерде H+ ионын қайта сіңіру үшін пайдаланады, бұл жасуша ішіндегі калийдің концентрациясын арттырады. Бұл концентрация градиенті калийді жасушаның апикальдық бетінен калий арналары арқылы түтікшелік люменге бөліп шығарады (бұл жеңілдетілген диффузия B типіндегі интеркаляцияланған жасушаларда да, жинақтаушы түтікшедегі негізгі жасушаларда да жүзеге асады). 2) Метаболикалық алкалоз көбінесе организмдегі сұйықтықтың азаюымен байланысты жағдайларда кездеседі, мысалы, құсу кезінде, сондықтан калий альдостеронның әсерінен де жоғалады. 3) Метаболикалық алкалоз кезінде плазмадағы HCO3− концентрациясының күрт өсуі (мысалы, құсудан туындаған) бүйректің проксимальды түтікшесінің осы ионды қайта сіңіру қабілетінен асып түседі, ал калий бикарбонатқа міндетті катиондық серіктес ретінде шығарылады. Анормальды жоғары альдостерон деңгейіне әкелетін аурулар гипертонияға және зәрде калийдің шамадан тыс жоғалуына себеп болуы мүмкін. Бұларға бүйрек артериясының тарылуы және бүйрек үсті бездерінің ісіктері (әдетте қатерлі емес) жатады, мысалы, Конн синдромы (біріншілік гипералдостеронизм). Кушинг синдромы да Na+/K+ сорғысына байланысты және альдостерон сияқты әрекет ететін кортизолдың артық болуынан гипокалемияға әкелуі мүмкін. Гипертония және гипокалемия 2 типті 11 бета гидроксистероидты дегидрогеназа ферментінің жетіспеушілігімен де байқалады, ол кортизолдың альдостерон рецепторларын қозғауына мүмкіндік береді. Бұл жетіспеушілік – минералокортикоидтық артық синдром деп аталады – туа біткен немесе глицирризинді тұтынудан туындауы мүмкін, ол лакрицаның сығындысында кездеседі және кейде шөптік қосымшаларда, таңқыштарда және шайнау тамағында болады. Бүйрек тұз тасымалдаушыларының сирек кездесетін тұқым қуалайтын ақаулары, мысалы, Бартер синдромы немесе Гительман синдромы диуретиктерге ұқсас гипокалемияға әкелуі мүмкін. Альдостеронның артық өндірілуіне байланысты аурулардан айырмашылығы, Бартер немесе Гительман синдромында қан қысымы қалыпты немесе төмен болады.
Жасуша сыртындағы сұйықтықтан алыстаған кезде таралуы
Алкалозға қоса, басқа да факторлар калийдің уақытша түрде жасушаларға өтуіне себеп болуы мүмкін, бұл Na+/K+ сорғысының стимуляциялануы арқасында болады. Осы гормондар мен дәрілік заттарға инсулин, адреналин және басқа бета-агонисттер (мысалы, сальбутамол немесе сальметерол) және ксантиндер (мысалы, теофиллин) жатады. Стимуляторлар (амфетаминдер, метилфенидат, кокаин) бета-2 рецепторларын стимуляциялау арқылы гипокалемияны тудыруы мүмкін. Бұлшық еттердегі иондық каналдар мен транспортерлердің сирек кездесетін тұқым қуалайтын кемшіліктері, гипокалемиялық периодтық параличтің себебі болуы мүмкін, олар калийдің ауыр жетіспеушілігі мен бұлшық әлсіздігінің эпизодтарын тудыруы мүмкін. Бұл кемшіліктер катехоламиндер және/немесе инсулин және/немесе қалқанша безі гормондарының әсерінен туындайтын калийдің қалыпты өзгерістеріне жоғары сезімталдыққа әкеледі, нәтижесінде калий жасушадан тыс сұйықтықтан бұлшық жасушаларына өтеді.
Басқа
Бірнеше жарияланған есептерде, көп мөлшерде (4–10 л/күн) кола ішумен байланысты ауыр гипокалемияға шалдыққан адамдар сипатталған. Гипокалемияның себебі кофеиннің диуретик әсері мен көп мөлшерде сұйықтық қабылдауының бірлескен нәтижесі деп саналады, бірақ бұл фруктозаның көп мөлшерде қабылдануынан туындаған диареямен де байланысты болуы мүмкін.
Псевдогипокалемия
Псевдогипокалемия – қан алынғаннан кейін, қан үлгісіндегі метаболизмік белсенді жасушалардың артық калийді сіңіруі салдарынан калий мөлшерінің төмендеуі. Бұл зертханалық қателік, қан үлгілері өңдеуге дейін бірнеше сағат бойы жылы ортада тұрғанда туындауы мүмкін.
Патофизиология
Денедегі калийдің шамамен 98% жасушалардың ішінде орналасқан, ал қалғаны – қанды қоса, жасушадан тыс сұйықтықта болады. Бұл концентрация градиенті негізінен Na+/K+ сорғысы арқылы сақталады. Калий денедегі көптеген функциялар үшін, соның ішінде бұлшықет және жүйке қызметі үшін маңызды. Нерв жүйесінің жұмысы үшін жасуша ішіндегі және жасуша сыртындағы кеңістіктегі калийдің электрохимиялық градиенті аса қажет; әсіресе, калий қолдану потенциалы өткеннен кейін жасуша мембранасын тыныш күйге қайта полярландыру үшін керек. Жасуша сыртындағы кеңістікте калий деңгейінің төмендеуі тыныш мембраналық потенциалдың гиперполяризациясына алып келеді. Бұл гиперполяризация Голдман теңдеуімен анықталған тыныш мембраналық потенциалға өзгерген калий градиентінің әсерінен туындайды. Осының салдарынан, мембрананың деполяризациясын бастау үшін әдеттегіден күшті тітіркендіргіш қажет болады. Жүректе гипокалемия натрий каналдарының инактивациясынан толыққанды қалпына келмеуге байланысты аритмия тудырады, бұл қолдану потенциалын іске қосу ықтималдығын азайтады. Сонымен қатар, жасуша сыртындағы калийдің азаюы (парадоксальды түрде) IKr калий тогының белсенділігін тежеп, қарыншалық реполяризацияны баяулатады. Бұл баяулаған реполяризация қайталама аритмияға жағдай жасауы мүмкін.
Электрокардиограмма
Гипокалемия ЭКГ-дегі ерекше өзгерістерге (PR аралығының ұзаруы, ST сегменті мен T толқынының төмендеуі, U толқынының қалыптасуы) алып келеді.
Емдеу
Емдеуге себептерді жою кіреді, мысалы, тамақтануды жақсарту, диареяны емдеу немесе зиянды дәріні тоқтату. Калийдің маңызды жоғалу көзі жоқ және гипокалемия белгілері байқалмайтын адамдарға емдеу қажет болмауы мүмкін. Жедел жағдайда, 10 мэкв калийді толықтыру әдетте, енгізілгеннен кейін бірден калийдің сарысудағы деңгейін 0,1 мэкв/л-ға көтереді деп күтіледі. Алайда, созылмалы гипокалемиясы бар адамдарда тіндік қайта бөлуге байланысты толықтыру уақытты қажет етеді. Мысалы, 1 мэкв/л түзету үшін бірнеше күн бойы 1000 мэкв-тан астам калий қажет болуы мүмкін. Ауыз арқылы қабылданатын калий хлориді қосымшаларының артықшылығы – калийдің нақты мөлшерін қамтиды, бірақ кемшіліктері – жағымсыз дәмді болуы және құсу, іштің ауыруы сияқты жанама әсерлердің болу мүмкіндігі. Метаболикалық ацидозбен байланысты гипокалемияны түзету үшін калий бикарбонаты қолданылады. Егер калийді жылдам (20–25 мэкв/сағ) тамырға енгізсе, жүрек кенеттен калийдің жоғарылауына ұшырауы мүмкін, бұл жүрек тоқтауы немесе аритмия сияқты қауіпті жүрек ырғағының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сондықтан, жылдам инфузия жылдамдығы көбінесе жүрек ырғағы үнемі бақыланатын, мысалы, жансақтау бөлімшесінде ғана жүргізіледі. Перифериялық инфузия қажет болған жағдайда, калийді көп мөлшердегі сұйықтықта еріту арқылы немесе тамырға енгізілетін сұйықтыққа лидокаиннің шағын дозасын қосу арқылы күйдіруді азайтуға болады. Ауыр гипокалемияда да, қауіпсіздігіне байланысты ауыз арқылы толықтыру артықшылықты. Жедел жағдайларда ұзақ әсер ететін препараттардан аулақ болу керек.
Калийді үнемдейтін диуретиктер
Қайталап тұратын немесе емге бағынбайтын гипокалемия калийді сақтайтын диуретиктермен, мысалы, амилорид, триамтерен, спиронолактон немесе эплеренонмен емделуге жарамды болуы мүмкін. Бірге болатын гипомагнезиемия магний калийді сіңіруге кофактор болғандықтан, калийді толықтыруға кедерілді етеді.