Кіріспе

Француздың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы истребитель ұшақтары

SPAD S. VII – Société Pour L'Aviation et ses Dérivés (SPAD) компаниясы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шығарған, өте табысты екі қанатты истребитель ұшақтардың алғашқысы. Ілескендері сияқты, S. VII да жақсы көтерілу және түсу қабілеттерімен берік және сенімді ұшақ ретінде танымал болды. Ол сонымен қатар тұрақты қару платформасы болды, бірақ Nieuport истребительлеріне үйренген пилоттар оны басқаруда ауыр деп санады. Францияның Жорж Гюйнемер, Италияның Франческо Баракка және Австралияның Александр Пентланд сияқты белгілі ұшқыштар осы ұшақпен ұшты.

Шығу тегі

Ертедегі ұшақтардың өнімділігі көбінесе қозғалтқыштарға байланысты болды. 1915 жылдың ақпан айында швейцариялық конструктор Марк Биркигт өзінің Hispano Suiza V8 автомобиль қозғалтқышының негізінде жоғары жатқан вал тісті авиациялық қозғалтқышын жасады, нәтижесінде қозғалтқыш 1400 айналымда қуатты бере алды. Қозғалтқышты одан әрі жетілдіру 1915 жылдың шілдесіне қарай қуатын арттырды. Қозғалтқыштың мүмкіндіктерін ескере отырып, француз билігі өндірісті мүмкіндігінше жылдам іске қосуды бұйырды және ұшақ конструкторларын осы қозғалтқышқа негізделген жаңа, жоғары өнімді истребитель жасауға шақырды, оны Hispano Suiza 8A деп атады. SPAD компаниясының бас конструкторы Луи Бешеро жаңа қозғалтқышпен жабдықталған истребитель прототипінің сызбаларын тез жасады. SPAD V негізінен SPAD S-тің кіші нұсқасы болды. Екі орынды "кабиналық истребитель", бірақ бір орынды нұсқасында, бақылаушыны пропеллер алдында орналастырған "кабина" деп аталатын бөлігі болмады.

Дизайн

Жаңа SPAD V пен S. A 2 арасындағы көптеген ортақ конструкциялық ерекшеліктердің бірі – ұшу және қону сымдарының қосылған жерінде орналасқан қосымша жеңіл тіректері бар, бір бөліктен тұратын биплан қанатының қолданылуы. Бұл конструкция монтаждауды жеңілдетті, ұшу сымдарының дірілінен арылтып, кедергіні азайтты. Фюзеляж сол кездегі стандартты конструкциядан жасалған, яғни ағаш қаңқасы матамен қапталған, ал алдыңғы бөлігі металл парақтармен жабылған. Қозғалтқыштың үстіне .303 Vickers пулеметі орнатылып, винт айналымымен синхронды түрде ату үшін реттелген. Прототипте үлкен спинер де орнатылған, бірақ кейіннен одан бас тартылды. "Пульпиттердегі" және S. VII ұшақтарында, сондай-ақ S. XIII-те де кездесетін тағы бір ортақ конструкциялық ерекшелік – барлық итермелі байланыс жүйесімен басқарылатын элерон болды. Бұл жүйе төменгі қанаттың панельдерінен шығып тұратын 90 градус бұрышты қоңыраулы тетіктерді пайдаланып, тік итермелі механизмдерді жұмыс іске қосты, олар элеронды басқару мүйіздеріне дейін жетеді. SPAD сынақ пилоты Беке 1916 жылдың сәуір айында SPAD V-ті алғаш рет ұшырды. Ұшу сынақтарының нәтижесінде өте жақсы максималды жылдамдық (192 км/сағ, 119 миль/сағ) және жылдамдық (2000 м немесе 6500 футқа 4,5 минутта) көрсетілді. Ұшақ конструкциясының беріктігі тамаша суға түсу мүмкіндігін де қамтамасыз етті. Қарсыластыратын Nieuport сескипландары, жауынгер бөлімдерінің көп бөлігін жабдықтайтын, кейде тік күшпен суға түскенде төменгі қанаттарын жоғалтатын, бұл бір спарлы төменгі қанат конструкциясының салдары болды. Жоғары жылдамдық пен жақсы суға түсу қабілеті одақтас пилоттарына ұрысқа кірісу немесе одан шығу мүмкіндігін беретін еді. Жаңа жауынгер ұшағы берік және тұрақты ату платформасы болғанымен, кейбір пилоттар оның маневрлеу қабілетінің жетіспеуіне өкінді, әсіресе Nieuport 17 сияқты жеңіл типтермен салыстырғанда. Мұндай көрсеткіштерге байланысты 1916 жылдың 10 мамырында 268 машинаны SPAD VII C.1 деп белгілеуге келісім жасалды (C.1 – француз тіліндегі «avion de chasse» сөзінен алынған, ұшақ жауынгер екенін көрсетеді, ал 1 – бір орынды екенін білдіреді). Алғашқы өндірілген ұшақтарда екі оқ-дәрі барабаны болды: біреуі патрон лентасын жүктеуге, екіншісі оқтар атылғаннан кейін бос лентаны жинауға арналған (еріген мата лентаны өңдеу ертедегі жауынгер ұшақтарында маңызды мәселе болды, бөлшектелетін ленталық байланыс ойлап табылғанға дейін). Бұл жүйе жиі кедергі тудырды және Prideaux ыдыраушы оқ-дәрі байланыстары енгізілгеннен кейін ғана шешілді. Бастапқы мәселелер шешілгеннен кейін бірнеше қосалқы мердігерлер SPAD VII-ді лицензия бойынша өндіруді бастады, осылай шабуылдық бөлімдерді жауынгер ұшақтарымен қамтамасыз етті. Қосалқы мердігерлер Grémont, Janoir, Kellner et Fils, de Marçay, Société d'Etudes Aéronautiques, Régy және Sommer фирмалары болды. Алайда, 268 ұшақтың алғашқы партиясы 1917 жылдың ақпанына дейін жеткізілмеді. 1917 жылдың басында 180 а.к. қуаты бар Hispano Suiza 8Ab қозғалтқышының жақсартылған нұсқасы қолжетімді болды. Бұл жаңа қозғалтқыш SPAD VII-ге одан да жақсы көрсеткіштер берді, максималды жылдамдық 192 км/сағ-тан 208 км/сағ-қа дейін өсті. Жаңа қозғалтқыш біртіндеп SPAD VII үшін стандартты қозғалтқышқа айналды және 1917 жылдың сәуір айына қарай жаңа өндірілген барлық ұшақтар осымен жабдықталды.

Варианттар мен тәжірибелер

SPAD VII-нің жұмысын одан әрі жақсарту үмітімен жаңа жабдықтар мен қозғалтқыштармен көптеген тәжірибелер жүргізілді. Renault V8 қозғалтқышы сынақтан өтті, бірақ күрделі қайта құру қажет болды және нәтижесіндегі өнімділік тиімді деп табылған жоқ. Hispano Suiza суперкомпрессорлы қозғалтқышы да сынақтан өтті, бірақ ол да өнімділікті айтарлықтай жақсарта алмады. Әртүрлі қанат профильдері сынақтан өтті, бірақ өндіріс үлгілеріне енгізілмеді. Соғыстан кейін Чехословакияда бір S. VII-дің шасси тіректері ауа кедергісін азайту және максималды жылдамдықты арттыру үшін жабылды. S. VII-ді әзірлеудің алғашқы кезеңінде британдық RFC және RNAS жаңа истребительге қызығушылық танытты. 30 ұшақтан бастапқы тапсырыс берілді, бірақ өндірістің басындағы қиындықтар жеткізілімнің өте төмен болуына әкелді, өндіріс тек француз бөлімшелеріне жеткілікті болды. RFC фронт бойынша қарсылық күшейгендіктен, S. VII өндірісін Ұлыбританияда құру шаралары қабылданды. Blériot & SPAD Aircraft Works және Mann, Egerton & Co. Ltd. компанияларына жоспарлар мен үлгі ұшақтар берілді және өндірісті мүмкіндігінше тезірек бастау бұйырылды. Бірінші британдық S. VII 1917 жылдың сәуір айында ұшырылып, сынақтан өтті, ал алғашқы ұшақтың өнімділігі француздық үлгілермен тең деп хабарланды. Дегенмен, екі тип арасында айырмашылықтар болды. Британдықтар S. VII-нің жеңіл қарулануына алаңдады: көптеген неміс истребительдері екі пулеметпен жабдықталған, сондықтан S. VII-ге қосымша пулемет орнату тәжірибелері жасалды. Бір ұшаққа жоғарғы қанатында Льюис пулеметі орнатылып, 1917 жылдың мамырында Мартлшем-Хитте сынақтан өтті, ал алдыңғы қатардағы бөлімшелер де S.E.5 ұшағында қолданылған Фостер тіректерімен далалық өзгерістер жасады. Нәтижесіндегі өнімділіктің төмендеуі стандартты жабдыққа айналу үшін тым үлкен деп саналды, сондықтан көптеген SPAD S. VII бір Vickers пулеметімен ұша берді. Британдық S. VII-нің басқа ерекшеліктері – пулеметтің жабынғысы және қатты қозғалтқышқа кіретін панель. Пулеметтің жабынғысы пулеметті жартылай жауып, артқа қарай созылып, алдыңғы әйнекті алмастырды. Бұл пилоттың алға қарай көру мүмкіндігін қатты шектеді және оқу ұшақтарында сақталғанымен, Франциядағы алдыңғы қатардағы бөлімшелерге арналған ұшақтарда алынып тастауға бұйырылды. Британдық үлгілердегі ауа түтігінің астында орналасқан қозғалтқышқа кіретін панель француздық үлгілердегі жапсырмалы панельдің орнына қатты металл табақтан жасалған. Кейбір британдық SPAD-терде де тіректің ортасында кішкентай бұрамалар орнатылған. Көп ұзамай британдық S. VII өндіріс желілерінің сапасы француздық әріптестерінен төмен екені анықталды, нәтижесінде ұшақтардың жұмыс істеу қабілеті мен басқаруы нашарлады. Жаман мата тігу, нәзік құйрық тіректері және жеткіліксіз тиімділікке ие радиаторлар британдық SPAD-терге зиян келтірді. Фотосуреттерде британдық SPAD-тердің көптерін цилиндрлер банктерінің жабынғысы, тіпті жоғарғы қозғалтқыш капотының да кесілгені көрінеді, бұл нашар жұмыс істейтін радиаторларды өтеу үшін жасалған. Көптеген британдық S. VII оқу мақсаттары үшін пайдаланылды, ал алдыңғы қатардағы бөлімшелер француздық үлгілермен жабдықталды. 220 ұшақ шығарылғаннан кейін, S. VII британдық өндірісі тоқтатылды, себебі жақсырақ британдық үлгілер қолжетімді болды. Сол сияқты, Ресей 1917 жылы Франциядан қозғалтқыштармен жабдықталған Мәскеудегі Dux зауытында 100-ге жуық S. VII-ні лицензия бойынша өндірді. Двигательдер жиі пайдаланылған және/немесе сапасы төмен болды, ал Dux әуе кемелерін құрастыруда төменгі сапалы материалдарды қолданды. Қосымша салмақ пен әлсіз қозғалтқыштың бұл комбинациясы ұшақтың өнімділігін едәуір төмендетті. Өндірілген ұшақтардың жалпы саны белгісіз, дереккөздер 3,825-тен 5,600-ға дейін SPAD S. VII (Францияда 220, Ұлыбританияда 100 және Ресейде шамамен 100) салынғанын көрсетеді. SPAD XII 37 мм-лік пушкамен жабдықталған S. VII-нің дамуы ретінде басталды. Алайда, ол үлкен қайта құрудан өтті және S. VII-нің нұсқасы емес, жеке түрі болды. S. VII S. XII және кейінірек, үлкен S. XIII-тен жоғарғы қанатты фюзеляжға жалғайтын кабина тіректерінің тік болмауымен, сондай-ақ қаруланудағы айырмашылықтармен ерекшеленеді. Кейінгі модельдер Hispano Suiza қозғалтқыштарымен жабдықталды. Жаңарту нәтижесінде жоғары жылдамдыққа қол жеткізілді.

Франция

Француз әскери авиациясы SPAD V прототипінің өнімділігіне риза болып, 1916 жылдың 10 мамырында 268 ұшақтың партиясын тапсырыс берді. Дегенмен, бастапқы қиындықтар тез арада пайда болды және SPAD VII фронтқа жеткілікті мөлшерде жеткенше бірнеше ай өтті, ал алғашқы партияның соңғы ұшағы 1917 жылдың ақпанында ғана жеткізілді. Осы кешігулерге қарамастан, кейбір ұшақтар 1916 жылдың тамызында Nieuport истребительдерін толықтырып, алдыңғы қатардағы бөлімдерге жеткізілді. Осы кезде, "Фокер қырқыны" эпизодына нүке салдырған Nieuport 11 көбінесе жаңа үлгілермен, мысалы Nieuport 17-мен ауыстырылды, бірақ олар 1916 жылдың екінші жартысында Германияның жаңа буын жауынгерлерінен жеңіліп, Германияның аспанды қайтадан басып алуына қауіп тудырды. Сонымен қатар, осы уақытқа дейін одақтас жауынгерлердің көпшілігін қозғалтқан роторлық қозғалтқыштарды одан әрі жетілдіру қиын болды, ал ауыр, қатарлы қозғалтқыштар күштірек бола берді. Осы жағдайда, жаңа Hispano Suiza 8 қозғалтқышымен жабдықталған SPAD VII соңғы неміс жауынгерлерімен теңдей күресе алады деп үміттенді. Алдыңғы қатардағы бөлімге жеткізілген алғашқы ұшақ N.65 лейтенанты Соваж ұшқан S.112 болды, одан кейін N.3 бөліміне Жорж Гюйнемерге берілген S.113 ұшағы. Гюйнемердің сол кезде 15 жеңісі тіркелген еді, бірақ 26 тамызда әуедегі жеңіске алғашқы жеткен N.26 бөлімінің Арман Пинсары болды. SPAD VII-нің енгізілуі әуе соғысының тепе-теңдігін өзгертуге жеткіліксіз болды, бірақ ол ұшқыштар мен механиктерге жаңа жауынгермен танысуға мүмкіндік берді. Көптеген ұшқыштар SPAD-тің маневрлеу қабілетінің жеткіліксіз екенін байқады, ал кейбіреулері тіпті жылдам Nieuport-қа қайта оралды. SPAD-тің қуатын пайдалану және маневрлеу қабілетінің жоқтығын толықтыру үшін жылдамдыққа негізделген жаңа тактикалар әзірленді. Ұшақтың 400 км/сағ жылдамдықпен қауіпсіз суыру мүмкіндігі, қажет болған жағдайда ұшқышқа ұрыстан шығуға мүмкіндік берді. Бастапқы проблемалар шешіліп, өндіріс бірнеше өндірушілер арасында бөліскеннен кейін, SPAD VII 1917 жылдың басында фронтқа көптеп жеткізілді. 1917 жылдың ортасына қарай шамамен 500 ұшақ алдыңғы қатардағы қызметте болды, көбінесе Nieuport-ты ығыстырды. Ол өзінің алдыңғы үлгілеріне қарағанда мықтырақ деген беделге ие болды. Оның басты кемшілігі - қарсылас Albatros D. III жауынгерлері екі пулеметпен жабдықталған кезде, оның бір пулеметпен қарулануы болды. SPAD VII біртіндеп алдыңғы қатардағы SPAD XIII-ке ауыстырылды, бірақ соғыс бойы Aviation Militaire-де оқу ұшағы ретінде қолданылып келді және 1928 жылға дейін стандартты ұшқыш сертификаттау сынақ ұшағы болып қалды.

Шетелдік қызмет

Жаңа истребитель де одақтас әскерлердің әуе қызметіне берілді. Корольдік ұшу корпусы SPAD VII-ні алған алғашқы шетелдік қызмет болды, бірақ оны Батыс майданында тек 19-шы эскадрилья және 23-ші эскадрилья ғана қолданды. Ұлыбританиядағы истребитель мектептері және Месопотамиядағы 30-шы эскадрилья да SPAD истребитерін алды. Британдық SPAD-тар көбінесе оқу бөлімдерінде және Таяу Шығыста қолданылды, ал Франциядағы жауынгерлік бөлімдер француздық үлгілерді пайдаланды. 1918 жылдың қаңтар айында 19-шы эскадрильяда SPAD VII, Sopwith Dolphin истребителімен ауыстырылды, ал 23-ші эскадрилья сәуір айында (Францияда S. VII истребитерін пайдаланған соңғы эскадрилья болуы мүмкін). Ресей 1917 жылдың көктемінде 43 дана алды, оған қосымша Dux зауыты лицензия бойынша шамамен 100 дана SPAD VII истребитерін өндірді. SPAD VII-ні Германия да ерте пайдаланды. Бірнешеуі қолға түсіріліп, соғыста да, оқуларда да қолданылды. Рудольф Виндиш Jasta 66 истребителімен неміс таңбаларымен ұрысқа ұшты, бірақ әуеде жеңіске жеткені белгісіз. Бельгия 5e Escadrille (кейін 10e Escadrille деп аталды) S. VII истребителімен жабдықталды. Эдмонд Тиффри, бұл типті ұшқан ең танымал бельгиялық ұшқыш болды, ал көптеген басқа үздік ұшқыштар Hanriot HD.1 истребителін артық көрді. Италия 1917 жылдың наурыз айында SPAD VII истребитерін пайдалана бастады, онда тоғыз Squadriglia олармен жабдықталды. Басқа әуе қызметтеріндегідей, маневрлі истребительлерге үйренген ұшқыштар жаңа истребительді ұнатпады, ал кейбіреулері Nieuport 27 немесе Hanriot HD.1 истребителіне қайта оралды, олар ақырында стандартты итальяндық истребительге айналды. Италияның үздік ұшқышы Франческо Баракка жаңа үлгіге риза болды, ал оның жеке ұшағы Италияда сақталған. 1917 жылы АҚШ соғысқа кірген кезде, Америка экспедициялық корпусының АҚШ армиясының әуе қызметі үшін 189 SPAD VII истребителіне тапсырыс берілді. Бірінші ұшақтар 1917 жылдың желтоқсан айында жеткізілді. Көбісі американдық ұшқыштарды SPAD XIII истребителіне дайындау үшін озық оқу ұшақтары ретінде пайдаланылды. Соғыстан кейін SPAD VII истребителінің артық қалдықтарын 1920 жылдардың соңына дейін көптеген елдер, соның ішінде Бразилия, Чехословакия, Финляндия, Грекия, Жапония, Нидерланды, Перу, Польша, Португалия, Румыния, Сиам, АҚШ және Югославия қолданды.