Кіріспе

Сатиралық пьеса – комедия мен трагедияға қатысты аттикалық театр өнерінің бір түрі. Ол диалогтың театрлық элементтерін, актерлердің өлеңмен сөйлеуін, билеп ән салатын хорды, маскалар мен костюмдерді сақтайды. Оның трагедиямен байланысы тығыз; сатиралық пьесалар трагедия жазушыларымен жазылған, ал сатиралық пьесалар үш трагедиядан кейін Дионисий мерекесінде қойылған. Сатирик пьесаның мифологиялық батырлық әңгімелері мен тіл стилі трагедияларға ұқсас. Комедиямен байланысы да маңызды – оларда ортақ сюжеттер, тақырыптар, мотивтер, кейіпкерлер және қуанышты аяқталулар бар. Сатирик пьесаның ерекшелігі – фаллосқа назар аударатын костюмдері бар сатирлер хоры, сондай-ақ тілдегі ойыншылдық, жыныстық меңзеулер, кеудеге, ішек қозғалысына, эрекцияға және трагедияда кездеспейтін басқа да сілтемелер. Марк Гриффит атап көрсеткендей, сатиралық пьеса «тек ежелгі Дионисий ритуалы ғана емес, сонымен қатар қаланың ең күрделі және беделді мәдени оқиғасының ең орынды және қанағаттанарлық аяқталуы ретінде қабылданды». Сатирикалық драманың тамыры шамамен б.з.д. 500 жылға дейін Плиус қаласынан шыққан Пратинасқа жетеді. Афинаға қоныстанғаннан кейін, ол өзінің туған жеріндегі дитирамбты, сатирлер хорымен, Афинада жақында пайда болған трагедия түріне толықтыру үшін бейімдеген болуы мүмкін. Бұл идеяны оның ұлы Аристос, Хорилус, Эсхил және басқалар да қолдап, одан әрі дамытты.

Шығу тегі

Дионис құдайына арналған ежелгі ауылдық тойларда сахналық мәдениет пен сатир пьесасының пайда болуының бастауларын табуға болады. Раш Рехм бұл оқиғалар Диониспен тығыз байланысты «өсімдік егу және жинаудың ауыл шаруашылығы циклын» бастағандығын, ал Дионис өзі «әлемге тән, өмір сыйлайтын, бірақ әлеуетті түрде құртқыш» негізгі парадокстың бейнесін ұсынғандығын айтады. Дионис фестиваліндегі сатир пьесасының рөлі фестивальде қойылған трагедиялармен салыстырғанда осыншалықты маңызды емес деп жиі айтылады; алайда, драма өнері тарихындағы оның маңыздылығын төмендетуге болмайды. Афинадағы Дионисия фестивалінде де Диониске арналған драмалық тойларда әрбір бәсекелес трагедия авторы үш трагедия мен сатир пьесасын ұсынуға міндетті болды, ол фестивальдегі соңғы қойылым ретінде орындалды. Сатир пьесасының нақты қашан пайда болғаны күмәнді; алайда, Броккеттің пікірінше, көптеген дәлелдер «Пратинас б.з.д. 501 жылға дейін осы форманы ойлап тапқандығын» көрсетеді, бұл П.Э. Истерлингтің б.з.д. 5 ғасырында сатир пьесасы трагиканың ажырамас бөлігі саналғандығы туралы аргументімен дәлелденеді. Броккет сондай-ақ сатир пьесасы драманың алғашқы түрі болғандығын, одан трагедия мен комедия біртіндеп пайда болғандығын ұсынады. Хейг Дионисияға қатысты жазбалардың бірнеше мысалын келтіреді: мысалы, б.з.д. 472 жылы Эсхил «Финеас», «Перса», «Глаук» және сатир пьесасы «Прометей» пьесаларымен бірінші жүлдеге ие болды. Эврипидтің қойылымдарының арасында Хейг «Териста» (б.з.д. 431), «Сизиф» (б.з.д. 415) және Эврипидке дәстүрлі сатир пьесасының орнына қоюға рұхсат етілген «Алкестис» пьесаларын ерекше атап көрсетеді. Сатир пьесалары мен олардың тарихына қатысты көптеген мәліметтер ваза суреттері арқылы табылды. Роджер Ланселин Гриннің сөзіне сүйенсек, сатирлер, мүмкін, кішігірім табиғат құдайлары ретінде пайда болған, ал олардың басшысы Силен су рухы, бұлақтар мен фонтандар жасаушы ретінде туған. Силен сатирлер құдайдың ізбасарларына қосылған кезде Дионисқа қызмет еткен, кейіннен олардың әкесі деп жарияланды. Сатирлер аморальдық, шамадан тыс ішімдік және дәстүрлі құндылықтар мен шектеулерді бұзумен сипатталды, осылайша оларды Дионис процессияларымен және сахналық мәдениеттің бастауымен байланыстырды. Ұлы Дионисия төртінші ғасырдың ортасында өзгерістер кезеңінен өтті. Бұл өзгеріс пьесалардың қойылу әдісінде де өзгерістерге әкелді. Пьесалар енді бәсекелестік негізінде қойылмайтын болды. Сатирлер енді Дионис фестивалінен тыс қойылып, басқа пьесалармен бірге бағаланбайтын болды. 430 жылдары сатира мен комедия театр қауымдастығында маңыздырақ атанды. Бұл жаңа үрдіс Морхид сахнадағы төбелес іс-шараларын тыйым салғаннан кейін пайда болды. Сатир пьесаларының басқа сахналық формаларға да әсері болды, олардың ең маңыздысы – Орта комедия. Комедияның осы кезеңінде құдайлар мен батырлардың беймәлімделуі байқалды, бұл осы кейіпкерлерді әртүрлі қойылымдарда тұрмыстық жағдайға бейімдеу арқылы жүзеге асырылды. Орта комедия сатир пьесаларының көптеген элементтерін қабылдады, бірақ қойылымдарды сол кездегі халықтың сұранысына сәйкес бейімдеді. Бұл пьесалар эллиндік және римдік дәуірлерде де қойылды.

Қолда бар мысалдар

Сатирдің толықтай сақталған жалғыз пьесасы – Одиссеяның 9-ші кітабындағы Одиссейдің циклоп Полифеммен кездесуіне негізделген Еврипидтің «Циклоп» пьесасы. Эсхил сатир пьесаларымен әйгілі болды, оның сақталған ең ірі фрагменті – «Диктиулци» («Тор балықшылар»), онда нәресте Персей анасы Данаямен бірге жағаға шығарылып, Силен мен сатирлер табады. Софоклдің «Ихнеута» («Із кесушілер») атты сатир пьесасының үлкен фрагменттері де бар, онда Аполлон сатирлерді ұрланған малын іздеуге және нәресте Герместі табуға жұмысқа алады. Басқа сатир пьесаларының шағын фрагменттері де сақталған, ал осы жанр біздің эрамыздың 2-ші ғасырына дейін жазылып, қойылып келді, бірақ олардың көп бөлігі толығымен жойылды. Тіпті сатир пьесасынан музыка фрагменті де жеткен.

Киімдер

Хор мүшелері Бахус дәстүріне сәйкес маска киген. Ең ерте сенімді куәлік – б.з.д. V ғасырдың ортасына жататын Пандора ыдысы. Сол ыдыста сатирлер жартылай адам, жартылай ешкі түрінде бейнеленген, басында ешкі мүйіздері бар, бұл Дориялық типтегі ешкі құдайларына сілтеме жасайды. Кейінірек суреттемесі Неапольде табылған Прономос ыдысында көрінеді. Ешкіге байланысты элемент жойылды, ал сатирлер ескі Иониялық Силендерге ұқсайды, олар жылқы құдайлары еді. Орындаушылар жылқы құйрығы мен фаллос тіркелген қысқа шалбар киген, бұл Дионисқа табынудың символы. Хейг Дориялық сатирлер Аттикалық трагедия мен сатиралық драманың алғашқы орындаушылары болғанын, ал Иониялық элемент кейінірек енгізілгенін айтады.