Кіріспе

Астрономиялық дененің айналу осінің өзгеруі [[Файл:Жер прецессиясы. Жердің үдемелі қозғалысы. Жер өз айналу осінің (қызыл) айналасында күніне бір рет айналады (ақ жебелер); бұл ось өзі баяу айналады (ақ шеңбер), шамамен 26000 жылда бір толық айналымды жасайды. Атап айтқанда, осьтік прецессия – шамамен 26000 жылдық циклмен Жердің айналу осі бағытының біртіндеп өзгеруіне сілтеме жасайды. Бұл айналып тұрған қозғалтқыштың прецессиясына ұқсас, мұнда ось олардың жоғарғы нүктелерінде біріктірілген екі конус пішіндес траекторияны құрайды. "Прецессия" термині көбінесе осы қозғалыстың ең үлкен бөлігін ғана білдіреді; Жер осінің бағытына қатысты басқа өзгерістер – нутация және полюстік қозғалыс – шамасы жағынан әлдеқайда кішідірек. Жердің прецессиясы тарихи тұрғыдан күн мен түн теңелуінің прецессиясы деп аталды, себебі күн мен түн теңелуі тұрақты жұлдыздарға қатысты эклиптика бойымен батысқа қарай жылжиды, бұл Күннің эклиптика бойымен жылдық қозғалысына кері бағытталған. Тарихи тұрғыдан, күн мен түн теңелуінің прецессиясын ашқан деп есептелетін астроном – б.з.д. II ғасырдағы Гиппарх. XIX ғасырдың бірінші жартысында планеталар арасындағы гравитациялық күшті есептеу мүмкіндігінің артуымен, 1863 жылы эклиптиканың өзінің де сәл жылғатыны анықталды, бұл планеталық прецессия деп аталды, ал басым бөлігі лунисолярлық прецессия деп аталды. Олардың комбинациясы күн мен түн теңелуінің прецессиясы емес, жалпы прецессия деп аталды. Лунисолярлық прецессия – Ай мен Күннің Жердің экваторлық ісік бөлігіне түсіретін гравитациялық күштерінің нәтижесінде пайда болады, бұл Жер осінің инерциялық кеңістікке қатысты қозғалуына себеп болады. Планеталық прецессия (ілгерілеу) – Жерге басқа планеталардың гравитациялық күші мен оның орбиталық жазықтығы (эклиптика) арасындағы кішігірім бұрыштан туындайды, бұл эклиптика жазықтығының инерциялық кеңістікке қатысты сәл жылғатылуына әкеледі. Лунисолярлық прецессия планеталық прецессиядан шамамен 500 есе үлкен. Өзгеріске дейінгі жарияланымдарда бұрынғы терминдерге көптеген сілтемелер кездеседі.

Номенклатура

Гироскоптың прецессиясы. Үстелдің күші айналатын гироскоптағы прецессия құбылысын туғызғандай, Күн мен Айдың Жердің экваторлық дөңгелегіне түсіретін гравитациялық тартылысы Жер осінің өте баяу прецессиясын тудырады (§Себебін қараңыз). Бұл орталықтан тыс итеру немесе тарту момент тудырады, ал айналатын дененің моменті прецессияға алып келеді. Гироскопты бөліктерге бөліп қарастыруға болады, дискіштегі әрбір бөлік құлауға ұмтылады, бірақ айналу оны төменнен жоғары көтереді, ал барлық бөлшектердің бірлескен нәтижесі – прецессия. "Прецессия" термині латын тіліндегі praecedere ("алдын оқу, бұрын келу") сөзінен шыққан. Жерден қарағанда жұлдыздардың күнделікті шығыстан батысқа қарай қозғалысы Жердің тәуліктік айналысының нәтижесі, ал жылдық қозғалысы Жердің Күнді айналуына байланысты. Сонымен қатар, жұлдыздардың осындай қозғалысты шамамен 50 доға секундтық жылдамдықпен сәл алдын ала сезетінін байқауға болады, бұл құбылыс "күн мен түн теңдігінің прецессиясы" деп аталады. Астрономдар бұл қозғалысты сипаттағанда көбінесе терминді жай ғана "прецессия" деп қысқартады. Физиктер де қозғалыс себебін сипаттағанда "прецессия" терминін қолданғандықтан, байқалатын құбылыс пен оның себебі арасында шатасу туындауы мүмкін, себебі астрономияда кейбір прецессиялар нақты, ал кейбіреулері көрінеді. Бұл мәселені одан әрі күрделендіретіні – көптеген астрономдардың физиктер немесе астрофизиктер екендігі. Астрономияда қолданылатын "прецессия" термині көбінесе күн мен түн теңдігінің (жұлдыздардың аспанда кері қозғалысы) байқалатын прецессиясын сипаттайды, ал физикада қолданылатын "прецессия" термині көбінесе механикалық процесті сипаттайды.

Әсерлер

thumb|300px|Апсидалардың (Күндерге ең жақын және ең алыс нүктелер) жылдық циклдары мен күнтізбенің (маусымдар көрсетілген) төрт тең аралықта орналасқан кезеңдердегі сәйкестігі, 20 000 жылдық (жердің нақты 26 000 жылдық прецессиялық циклынан өзгеше) ойдағы прецессиялық циклда. Маусымдар солтүстік жарты шар бойынша көрсетілген. Ойша Жер осінің бұрылуы және оның орбитасының эксцентриситеті шамадан тыс үлкейтілген. Шамамен бағаланған. Көрсетілген кезеңдерге әлсіз планеталық прецессияның әсері ескерілмейді. Жер осінің прецессиясы бірқатар байқалатын әсерлерге ие. Біріншіден, оңтүстік және солтүстік аспан полюстерінің орналасуы жұлдыздардың кеңістіктегі бекітілген фонында шеңбер бойымен қозғалатын сияқты көрінеді, шамамен 26 000 жылда бір толық айналымды аяқтайды. Осылайша, бүгінде Поляр жұлдызы шамамен солтүстік аспан полюсінде орналасса, уақыт өте келе бұл өзгереді және басқа жұлдыздар "солтүстік жұлдызына" айналады. Гиппархтың жазбаларының барлығы, оның прецессия жөніндегі еңбектері де жоғалып кеткен. Олар Птолемейде айтылған, ол прецессияны қозғалмайтын Жерді айналатын аспан сферасының айналуы ретінде түсіндіреді. Гиппархтың да Птолемей сияқты, прецессияны Жердің емес, аспанның қозғалысы ретінде геоцентрлік тұрғыдан қарастырғанын болжауға болады.

Птолемей

Хіппархтың прецессия бойынша жұмысын жалғастырған алғашқы астроном – біздің заманымыздың екінші ғасырындағы Птолемей. Птолемей Регул, Спика және басқа да жарық жұлдыздардың бойлықтарын Гиппархтың ай әдісінің өзгеше түрін қолданып өлшеді, бұл әдіс тұтылуды қажет етпейді. Күн батқанға дейін, ол Ай мен Күн арасындағы бойлық доғасын өлшеді. Ал күн батқаннан кейін, Ай мен жұлдыз арасындағы доғаны өлшеді. Ол Гиппархтың моделін Күннің бойлықтарын есептеу үшін пайдаланды және Айдың қозғалысы мен оның параллаксын ескерді (Эванс 1998, 251-255). Птолемей өзінің байқауларын Гиппарх, Александриялық Менелай, Тимохарис және Агриппа жасаған байқаулармен салыстырды. Ол Гиппархтың кезінен өзінің кезіне дейінгі (шамамен 265 жыл) аралықта жұлдыздардың 2°40' немесе 100 жылда 1° қозғалғанын анықтады (жыл сайын 36"; қазіргі таңда қабылданған көрсеткіш – жылына 50" немесе 72 жылда 1°). Дегенмен, Птолемей өзінің өлшемдерін жасамай, Гиппархтың мәліметтеріне сене берген болуы мүмкін. Ол сондай-ақ прецессияның эклиптикаға жақын ғана емес, барлық бекітілген жұлдыздарға әсер ететінін растады, ал оның циклы Гиппарх тапқан 36 000 жылдық кезеңмен сәйкес келді.

Майя

Археолог Сьюзан Милбрат Мезоамерикалық ұзақ санау күнтізбесінің, "Плеядаларды қамтитын 30 000 жылдық мерзімнің, күн мен түннің теңелуінің прецессиясын есептеуге бағытталған тыраныс болуы мүмкін" деп болжады. Бұл пікірді майя өркениетін зерттейтін өте аз ғалымдар қолдайды.

Ежелгі мысырлықтар

Сол сияқты, Күн мен түн теңдеуінің прецессиясы ежелгі Египетте, Гиппархтың (Птолемей дәуірі) заманынан бұрын белгілі болған деп айтылады. Алайда, бұл мәлімдемелер әлі де күмәнді. Дегенмен, олар дәл күнтізбелерді сақтап, ғибадатхана қабырғаларына күндерді жазған, ал бұл «шамамен» прецессия жылдамдығын анықтауды жеңілдетер еді. Дендера зодиагы, Дендерадағы Хатор ғибадатханасының ішіндегі жұлдыз картасы, Күн мен түн теңдеуінің прецессиясын тіркеген деген болжам бар (Томпкинс 1971). Қалай болғанда да, егер ежелгі египеттіктер прецессияны білген болса, олардың осы туралы білімі сақталған астрономиялық мәтіндерінің ешқайсысында жазылмаған. [Михаил Райс өзінің «Египет мұрасы» еңбегінде: «Бітіниялық Гиппарх б.з.д. II ғасырында прецессияның механизмын анықтағанға дейін, ежелгілер оның қозғалысын білген-білмегені белгісіз, бірақ түн аспанын мұқият бақылағандықтан, оның әсерлерін байқамау мүмкін емес» деп жазды (128-бет). Райс «Египеттің дамуын түсіну үшін прецессияның маңызы өте зор» (10-бет) деп санайды, тіпті «бір жағынан, Египет мемлекеті және Египет патшасы – тірі құдай ретінде, египеттіктердің аспан денелерінің зор қозғалысынан туындаған астрономиялық өзгерістерді түсінуінің нәтижесі» (56-бет). Райс былай дейді: «Мысырда б.з.д. III мыңжылдықта (немесе одан да ертерек) ең жетілдірілген астрономиялық бақылаулар жүргізілгенін Гизадағы пирамидалардың тараптардың негізгі нүктелеріне дәл бағытталуы дәлелдейді, мұндай дәлдікке тек жұлдыздармен келісім бойынша ғана қол жеткізілуі мүмкін» (31-бет). Райс сондай-ақ, египеттіктер «ғибадатхананың бағытын оның орналасқан жұлдызы прецессия салдарынан орнын ауыстырғанда өзгертіп отырған» дейді, бұл Жаңа Мемлекет кезеңінде бірнеше рет болған (170-бет). ]

Үндістан

1200 жылға дейін Үндістанда екі теория болған, бірі жылдамдықпен, екіншісі жылдамдықсыз, сондай-ақ бірнеше байланысты прецессия модельдері. Әрқайсысы әртүрлі комментаторлардың шағын өзгерістеріне немесе түзетулеріне ие болған. Үшіншісінің арасында ең басым болғаны – ең беделді үнді астрономиялық трактатында, «Сурья Сиддханта» (3:9–12) сипатталған трепидация, ол шамамен 400 жылы жазылған, бірақ келесі бірнеше ғасырларда қайта қарастырылған. Ол сидериялық эпоханы немесе аянмассаны қолданды, ол әлі де барлық үнді күнтізбелерінде қолданылады, кеңес алатын топқа байланысты 19°11′-ден 23°51′ дейін эклиптикалық бойлық бойынша өзгереді. Бұл эпоха шамамен 30 үнді күнтізбелік жылдардың қазіргі наурыз теңдігінен 23–28 күн өткен соң басталуына себеп болады. «Сурья Сиддханта» бойынша наурыз теңдігі сидериялық эпохадан 27° қарай либрацияланған. Осылайша, теңдік бір бағытта 54° қозғалды, содан кейін екінші бағытта 54° кері қайтты. Бұл циклді 7200 жылда аяқтау үшін жылдамдығы 54″/жыл болды. Теңдік Кали-юганың басында −3101 жылы эпохамен және 3600 жылдан кейін 499 жылы қайтадан сәйкес келді. Бағыт осы жылдар арасында −1301 жылы өзгерді, ол 27° ең үлкен ауытқуына жеткенде, проградтықтан ретроградтыққа ауысты, және 2299 жылға дейін 3600 жыл бойы заманауи прецессиямен бірдей бағытта ретроградты болып қалатын. Варахмихира (шамамен 550 ж.) басқа трепидацияны сипаттаған. Оның трепидациясы бір бағытта 46°40′ доғасынан және бастапқы нүктеге оралудан тұрады. Бұл доғаның жартысы, 23°20′, күннің тоқырау кезінде экватордың екі жағындағы ең үлкен ауытқуымен анықталды. Бірақ мерзім көрсетілмеген, сондықтан жылдық жылдамдықты анықтау мүмкін емес. Кейіннен Әл-Суфи өзінің «Тұрақты жұлдыздар кітабында» Птолемейдің прецессияға қатысты мәні 100 күн жылына 1 градус екенін айтты. Ол содан кейін Аль Мамунның билігі кезінде жасалған Zij Al Mumtahan-нан әр 66 күн жылы үшін 1 градус деп басқа мәнді келтіреді. Ол сондай-ақ жоғарыда аталған Аль Баттанидің Zij Al Sabi' еңбегін келтіреді, ол Аль Баттани мен Птолемейдің уақыттары арасындағы айырмашылықты есепке алу үшін жұлдыздардың координаттарын 11 градус 10 минуттық доғамен түзеткенін айтады. Кейіннен Мараге обсерваториясында құрастырылған Zij i Ilkhani теңдіктің прецессиясын жыл сайын 51 секундқа белгіледі, бұл қазіргі заманғы 50,2 секундқа өте жақын. Орта ғасырларда ислам және латын христиан астрономдары «трепидацияны» прецессияға қосылатын тұрақты жұлдыздардың қозғалысы ретінде қарастырған. Бұл теория көбінесе араб астрономы Табит ибн Курраға жатқызылады, бірақ бұл атрибуция қазіргі заманда даулы. Николаус Коперник «De revolutionibus orbium coelestium» (1543) еңбегінде трепидация туралы басқаша есеп жариялады. Бұл еңбек Жер осінің қозғалысының нәтижесі ретінде прецессияға алғашқы нақты сілтеме жасайды. Коперник прецессияны Жердің үшінші қозғалысы деп сипаттады.

Қазіргі заман

Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Исаак Ньютонның "Табиғат философиясының математикалық принциптері" (1687) еңбегінде прецессия гравитацияның салдары ретінде түсіндірілді (Эванс 1998, 246 б.). Ньютонның алғашқы прецессия теңдеулері жұмыс істемеді, бірақ оларды Жан Ле Ронд д’Аламбер және одан кейінгі ғалымдар көптеген өзгерістермен қайта қарады.

Гиппархтың ашылуы

Гиппарх өзінің бұл ашылуы туралы "Күн және түннің теңелу нүктелерінің орын ауыстыруы туралы" еңбегінде баяндаған (Almagest III.1 және VII.2-де сипатталған). Ол Ай тұтылуы кезінде Спайка жұлдызының эклиптикалық бойлығын өлшеді және ол күзгі күн мен түннің теңелуінен батысқа қарай шамамен 6° екенін анықтады. Өзінің өлшеуін Александриялық Тимохарис өлшеуімен салыстыра отырып (б.з.д. 3-ші ғасырдың басында Эвклидпен бірге жұмыс істеген), Спайканың бойлығы аралықта шамамен 2° төмендегенін анықтады (Almagest-те нақты жылдар көрсетілмейді). VII.2-де Птолемей екі жұлдыздың, соның ішінде Спайканың, одан да нақты бақылауларын келтіреді және әр жағдайда 128 ж.б.д. мен 139 ж.ж. аралығында 2°:40' өзгеру болғанын қорытады (демек, ғасыр сайын 1° немесе 36000 жылда бір толық цикл, яғни Птолемей хабарлағандай, Гиппархтың прецессиялық кезеңі; Томердің "Алмагест" аудармасының 328-беті, 1998 жылғы басылымы). Ол басқа жұлдыздарда да осы қозғалысты байқаған. Ол тек зодиакқа жақын жұлдыздар ғана уақыт өте келе өзгеріске ұшырайды деп болжады. Птолемей мұны өзінің "бірінші гипотезасы" деп атады (Алмагест VII.1), бірақ Гиппархтың кейінірек ойлап тапқан гипотезалары туралы хабарламады. Гиппарх өзінің болжамдарын шектеген сияқты, өйткені оның тек бірнеше ескі бақылаулары болды, олар өте сенімді емес еді. Күн мен түннің теңелу нүктелері аспанда белгіленбегендіктен, Гиппарх Айды анықтамалық нүкте ретінде пайдаланды; ол жұлдыздың орнын өлшеу үшін Ай тұтылуын қолданды. Гиппарх кез келген сәтте Күннің бойлығын есептеудің әдісін әзірлеген еді. Ай тұтылуы Ай толу кезінде, Ай Күннен дәл 180° қашықтықта, қарама-қарсы орналасқанда болады. Гиппарх Спайка мен Айды бөліп тұратын бойлық доғаны өлшеген деп есептеледі. Бұл мәнге ол Күннің есептелген бойлық ұзындығын, сондай-ақ Айдың бойлық ұзындығы үшін 180° қосты. Ол Тимохарис деректерімен де осы процедураны орындады (Evans 1998, 251). Мұндай тұтылулар сияқты бақылаулар, әрине, Гиппархтың қай кезде жұмыс істегені туралы негізгі дереккөз болып табылады, өйткені оның өмірі туралы басқа да ақпарат аз. Мысалы, ол байқаған Ай тұтылулары б.з.д. 146 жылдың 21 сәуірінде және б.з.д. 135 жылдың 21 наурызында болды (Toomer 1984, 135-бет, 14-ескерту). Гиппарх "Жыл ұзындығы туралы" еңбегінде де прецессияны зерттеген. Оның жұмысын түсіну үшін екі түрлі жыл маңызды. Тропикалық жыл – Күннің Жерден қараған кезде эклиптика бойымен (аспан сферасындағы жұлдыздар арасындағы жолы) бірдей орынға оралуына кететін уақыт. Сидериялық жыл – Күннің аспан сферасындағы жұлдыздарға қатысты бірдей орынға оралуына кететін уақыт. Прецессия жыл сайын жұлдыздардың бойлық деңгейін сәл өзгертуге себеп болады, сондықтан сидериялық жыл тропикалық жылдан ұзақ болады. Күн мен түннің теңелуі мен күнбағыс тұруларын бақылау арқылы Гиппарх тропикалық жылдың ұзындығы 365+1/4−1/300 күн, яғни 365,24667 күн екенін анықтады (Evans 1998, 209). Оны сидериялық жылдың ұзындығымен салыстыра отырып, ол прецессия жылдамдығы ғасыр сайын 1° кем емес екенін есептеп шығарды. Осы мәліметтердің негізінде оның сидериялық жылдағы құны 365+1/4+1/144 күн екенін есептеуге болады (Toomer 1978, 218). Ол ең төменгі мөлшерді белгілеп, байқау қателіктеріне мүмкіндік берген болуы мүмкін. Тропикалық жылды шамалау үшін Гиппарх өзінің жеке луносолярлық күнтізбесін Метон мен Каллипп күнтізбелерін өзгертіп, "Орша айлар мен күндер туралы" (қазір жоғалған) еңбегінде жасаған, бұл туралы Птолемей "Алмагест" III.1-де баяндаған (Toomer 1984, 139). Вавилон күнтізбесі б.з.д. 499 жылдан бастап 19 жылда 235 айлық циклды қолданды (б.з.д. 380 жылға дейін тек үш ерекшелік болды), бірақ ол күндердің нақты санында көрсетілмеген. Метон циклы (б.з.д. 432) осы 19 жылға 6940 күнді тағайындады, бұл 365+1/4+1/76, яғни 365,26316 күндік орташа жылды құрады. Каллипп циклы (б.з.д. 330) төрт метон циклінен (76 жыл) бір күн кеміп, орташа 365+1/4, яғни 365,25 күнді құрады. Гиппарх төрт Каллипп циклінен (304 жыл) тағы бір күнді қалдырып, Гиппарх циклін 365+1/4−1/304, яғни 365,24671 күндік орташа жылмен құрады, бұл оның тропикалық жылына 365+1/4−1/300, яғни 365,24667 күнге жақын болды. Гиппархтың математикалық белгілері б.з.д. II ғасырдағы көне астрономиялық компьютер Антикитера механизмінде табылды. Механизм күн жылына, Метоникалық циклға, Айдың аспандағы бірдей жерде, бірдей фазада қайта пайда болатын кезеңге (толық Ай аспандағы бірдей позицияда шамамен 19 жылда пайда болады), Каллипп цикліне (бұл төрт Метоникалық цикл және одан да дәл), Сарос цикліне және Экселигмос циклдеріне (толық тұтылуды болжау үшін үш Сарос циклі) негізделген. Антикитера механизмін зерттеу ежелгі адамдар Күн мен Айдың аспандағы қозғалысының барлық аспектілеріне негізделген өте дәл күнтізбелерді қолданғанын дәлелдейді. Шын мәнінде, Антикитера механизмінің бөлігі болып табылатын Ай механизмі Айдың қозғалысын және оның фазасын белгілі бір уақытта төрт тісті дөңгелектің тізбегі және өзгермелі Ай жылдамдығын қамтамасыз ететін штырь мен ойық құрылғысы арқылы бейнелейді, бұл Кеплердің екінші заңына өте жақын, яғни ол Айдың перигейдегі жылдам қозғалысын және апогейдегі баяу қозғалысын ескереді. Бұл жаңалық Гиппархтың математикасы Птолемейдің кітаптарында сипатталғаннан гөрі әлдеқайда жетілгенін дәлелдейді, өйткені ол Кеплердің екінші заңының жақсы жуықтамасын жасағандығы анық.

Себеп

Күн мен Айдың, сондай-ақ басқа да Жердегі денелердің гравитациялық күштерінің әсерінен күн мен ай теңдеулерінің прецессиясы пайда болады. Оны алғаш рет Исаак Ньютон түсіндірді. Осілік прецессия – айналып тұрған қозғалтқыштың прецессиясына ұқсас. Екі жағдайда да қолданылған күш гравитациядан туындайды. Айналып тұрған қозғалтқыш үшін бұл күш бастапқыда айналу осіне параллель болады және қозғалтқыш баяулаған сайын артады. Тұрақтағы гироскоп үшін ол 90 градусқа дейін жетеді. Бірақ Жер үшін Күн мен Айдың әсер ететін күші айналу осіне жақын перпендикуляр болады. Жер – кемелді шар емес, экваторлық диаметрі полярлық диаметрінен шамамен 43 километрге үлкен болатын жалпақ сфера. Жердің осьтік еңістігіне байланысты, жылдың көп бөлігінде Күнге ең жақын жарты шар солтүстікке немесе оңтүстікке қарай ортадан ауысады, ал екінші жарты шар қарсы жағында ортадан ауысады. Жақын жарты шарға гравитациялық тартылыс күші күштірек, себебі гравитация қашықтықтың квадратына кері пропорционал, сондықтан бұл Жерде Күннің Жердің бір жағын екінші жағынан күштірек тартатынынан туындайтын кішкентай моментті тудырады. Бұл моменттің осі шамамен Жердің айналу осіне перпендикуляр, сондықтан айналу осі прецессиялайды. Егер Жер кемелді шар болса, онда прецессия болмас еді. Бұл орташа момент айналу осінің эклиптикалық полюстен ауытқу бағытына перпендикуляр, сондықтан ол осьтік еңістіктің өзін өзгертпейді. Күннен (немесе Айдан) келетін моменттің шамасы Жердің айналу осі бағыты мен гравитациялық тартылыс бағыты арасындағы бұрышқа байланысты өзгереді. Олар перпендикуляр болғанда нөлге жақын болады. Мысалы, бұл Күнмен өзара әрекеттесу кезінде күн мен түн теңдеулерінде болады. Бұл солай, себебі жақын және алыс нүктелер гравитациялық тартылыспен бірге тізілген, сондықтан гравитациялық тартылыс айырмашылығына байланысты момент пайда болмайды. Жоғарыдағы түсінік Күнге қатысты болғанымен, Жерді айналып жүретін кез келген нысанға, атап айтқанда Айға, эклиптика бойымен немесе оған жақын да дәл осы түсінік қолданылады. Күн мен Айдың бірлескен әрекеті лунисолярлық прецессия деп аталады. Тұрақты прогрестік қозғалыстан басқа (шамамен 25 700 жылда толық шеңберді айналуға әкеледі), Күн мен Ай өзгеріп отыратын орналасуларына байланысты шағын кезеңдік өзгерістерге де себеп болады. Бұл тербелістер, прецессиялық жылдамдық пен осьтік еңіс бойынша, нутация деп аталады. Ең маңызды термінің периоды 18,6 жыл, амплитудасы 9,2 доғалық секунд. Лунисолярлық прецессиядан басқа, Күн жүйесінің басқа планеталарының әрекеті бүкіл эклиптиканың эклиптикалық бойлық шамамен 174° болатын осьтің айналасында баяу айналуына әкеледі. Бұл планеталық прецессиялық ауысу деп аталады, эклиптикалық жазықтықтың жыл сайын 0,47 доғалық секундқа айналуын қамтиды (лунисолярлық прецессиядан жүз есе аз). Екі прецессияның қосындысы жалпы прецессия деп аталады.