Кіріспе

Artemisia absinthium, әдеттегі шөптесін деп те аталатын өсімдік түрі, Солтүстік Африка мен Еуразияның қоңыржай аймақтарына тән және Канада мен АҚШ-тың солтүстігінде кеңінен табиғи түрде тараған. Ол әсемдік үшін өсіріледі және абсент спиртінің және басқа кейбір алкогольді сусындардың құрамында қолданылады.

Этимология

Арамшөптің туысы – жусан, дәстүрлі түрде түрлі ауруларды, әсіресе гинекологиялық проблемаларды емдеу үшін қолданылған. Сондықтан арамшөп туысы грек бала тудыру құдайы Артемиданың атын алған. Түрлік атауы грек тіліндегі apsínthion сөзінен шыққан. "Wormwood" атауы ежелгі ағылшын тіліндегі wermod сөзінің өзгеруі, оның түпнұсқасы белгісіз. Неміс тіліндегі Wermut сөзі француз және ағылшын тілдерінде дәстүрлі түрде жусанмен дәмделген шарапты сипаттау үшін қолданылатын вермут терминінің бастауы болып табылады.

Сипаттама

А. absinthium – талшықты тамыр жүйесіне ие, көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабақтары тік өседі, биіктігі (әдетте, одан аспайды) дейін жетеді, жоғары бойлы, саңылаулы, бұтақты және күміс жасыл түсті. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, жоғарғы беті жасыл-сұр, астыңғы беті ақ, жібектей күміс ақ түсті трихомалармен жабылған және май өндіретін кішкентай бездері бар. Тамыр жапырақтары ұзындығына дейін жетеді, екі-үш рет қанаттанған, ұзын сағақтары бар, ал сабақтағы жапырақтары (сабақта орналасқандар) кішкентай, ұзындығына дейін, аз бөлінген және қысқа сағақтары бар. Жоғарғы жапырақтары қарапайым және сағақсыз (сағағы жоқ) болуы мүмкін. Гүлдері ашық сары, түтікшелі, шар тәрізді иілген гүлшоғырларында (капитула) жиналған, олар өз кезегінде жапырақты және бұтақты паникльдерге жиналған. Гүлдеу маусымның басынан күзге дейін созылады; тозаңдану жел арқылы жүзеге асады. Жемісі – кішкентай ахений. Тұқымдар гравитация күші арқылы таралады.

Өсіру

Өсімдікті құрғақ топырақта оңай өсіруге болады. Оны жарыққа жақын, құнарлы, орташа салмақты топыраққа отырғызу керек. Ол азотқа бай топырақты жақсы көреді және оны қоңыржай климатта көктем немесе күзде піскен кесінділермен немесе балабақшаларда тұқымдармен көбейтуге болады. Өсімдікті басқаларымен бірге өсіру олардың өсуін тежеуі мүмкін; сондықтан ол жақсы серіктес өсімдік деп есептелмейді. A. absinthium өздігінен де көп мөлшерде тұқым шашады. Ол туған жерінен алыс, Солтүстік Американың көп бөлігі және Үндістанның Кашмир аңғары сияқты аймақтарда табиғи түрде тараған. Бұл өсімдік және оның "Lambrook Mist" сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығына ие болды. Бұл екі қысқа сорт өте ұқсас және әдеттегі британдық абсинтиімінен күміс түстірек, олардың оңтүстік Еуропадан шыққан болуы мүмкін. "Lambrook Silver" сорты осы топтың ең ертесі, ол 1950 жылдардың соңында Шығыс Ламбрук Манорындағы бақты дамытқан Марджери Фиш таңдаған. "Lambrook Mist" сортын 30 жылдан кейін бақтың келесі иесі Эндрю Нортон таңдады. Екеуі де 1991-1993 жылдар аралығында өткен RHS Артемизия сынағында Бау-бақшалық еңбек сыйлығын алды. "Silver Ghost" сорты – бұл биік, күміс түсті өсімдік, ол Ұлыбританиядағы абсинтиумге қарағанда (маусым-шілде) кеш гүлдейді (тамыз-қыркүйек), сондықтан күміс түсін ұзақ сақтайды. Бұл және жапырақтары көбірек тілімделген "Persian Lace" сортын 1990 жылдары Ұлттық коллекция иесі Джон Твибелл таңдады.

Құрауыш бөліктер

Ащы шөп сесквитерпен лактондар тобына жататын ащы заттарды қамтиды; абсинтин 0,20-ден 0,28% аралығында болып, осы ащы заттардың басты құрауышы есептеледі. Эфир майлары 0,2-ден 0,8% құрайды және құрамында тужон, (+) изотужон, тужил спирті мен оның эфирлері, хамазулен және басқа да моно- және сесквитерпендер бар. Bailen et al 2013 және Gonzalez Coloma et al 2013 жұмыстарында Гонсалес Колом тобы β-тужонды өндірмейтін, бірақ басқа еш жерде кездеспейтін терпеноидтарды қамтитын химиотипті ашты.

Қолданылуы

Артемизия абсинтиумның саңырауқұлаққа қарсы, нейроқорғау, инсектицидтік, микробқа қарсы, антигельминттік, акарицидтік, құыспаға қарсы, антидепрессант және гепатоқорғау қасиеттері бар деген мәлімдеме бар. Ол абсент спиртінің құрамына кіреді және басқа кейбір спирттер мен шараптарды, соның ішінде ащы, беск, вермут және пелинковак дәмдеу үшін қолданылады. Дәрі ретінде ол диспепсияға, ашқысыздықпен күресу үшін, түрлі жұқпалы ауруларға, Крон ауруына және IgA нефропатиясына қолданылады. Орта ғасырларда құрт ағашы балды дәмдету үшін пайдаланылған, ал Мароккода, онда ол шиба (الشيبة) деп аталады, марокко шайында жалбыздың орнына немесе қосымшасы ретінде қолданылады. Құрт ағашы дәстүрлі түрде Данияда және белгілі бір деңгейде Эстонияда шаруа қожалықтарында ащы дәм беру үшін қолданылған. 18 ғасырдағы Англияда пивоға хмельдің орнына кейде құрт ағашы қолданылған. Құс ұяларына құрт, маса, кене және бітелерден қорғану үшін құрт ағашының кесілген бұтақтары мен жапырақтары қосылады. Bailen et al. 2013 және Gonzalez Coloma et al. 2013 зерттеулерінде Gonzalez Coloma химиотипінің ерекше терпеноидтары осы штаммды жәндіктермен күресте ерекше перспективалы ететіні анықталды, бірақ кейбіреулері осымен келіспейді. (−) α Туйон өзі GABA рецепторларының антагонисті болып табылады және жануарлар мен адамдарға үлкен дозада берілген кезде құрысу мен өлімге әкелуі мүмкін. Дегенмен, құрт ағашының уыттылығы туралы құжатталған жалғыз жағдай 31 жастағы ер адамға қатысты, ол 10 мл бумен дистилленген құрт ағашы майын ішіп, оны абсент ликері деп жаңылысқан. Құрт ағашының дәрілік экстракттарының қалыпты дозада құрысу немесе басқа да қолайсыз әсерлерге әкелетіні дәлелденбеген. Туйонның құрт ағашының кез келген экстракттарының, соның ішінде абсенттің токсикалық әсеріне себеп болатыны көрсетілмеген.

Мәдениет тарихы

Николас Калпепер 1651 жылы жазған «Англиялық физик» атты кітабында қара шөптің түйіні екенін айтқан. Ричард Мэйби Кулпепердің осы ащы дәмді өсімдік туралы жазбасын «ағын сияқты ойлар» және «дәрілік өсімдіктердегі басқа жазбалардан өзгеше» деп сипаттайды, сондай-ақ ол «мастың сарсаңырақ сөйлеуі сияқты» екенін айтады. Кулпепердің өмірбаяуын жазған Бенджамин Вулли бұл туындының ащылық туралы аллегория болуы мүмкін екенін болжайды, себебі Кулпепер өмірі бойы билікке қарсы күресіп, түрмеге қамалған және шайқаста ауыр жарақат алған. Уильям Шекспир «Ромео мен Джульетта» пьесасының 1-әрекетінің 3-сахнасында қара шөпке сілтеме жасайды. Джульеттаның балалық шағындағы күтімшісі: «Сезімімше, мен оның емшегіне қара шөп қостым», – дейді, яғни күтімші үш жастағы Джульеттаны қара шөптің ащы дәмімен емшектен айырған. Ол сондай-ақ «Гамлет» пьесасының 3-әрекетінің 2-сахнасында қара шөпке сілтеме жасайды. Гамлет ойыншы патшайымның қайтадан үйленуге наразылығына жауап ретінде: «Бұл – ащы», – дейді. Джон Локк 1689 жылы жарық көрген «Адамның түсінігі туралы эссе» атты кітабында ащылықтың мысалы ретінде қара шөпті пайдаланған. Ол былай деп жазады: «Бала тәтті мен ащының арасындағы айырмашылықты (яғни тәтті ащы емес) сөйлей білуден бұрын-ақ біледі, кейіннен (сөйлей бастағанда) қара шөп пен қантты қызылшаның бір емес екенін біледі». Эдвин Арлингтон Робинсон бір өлеңінде Клифф Клингенхагеннің қонаққа шарап құйып, өзі қара шөп ішетінін айтады. Ол былай деп қорытындылайды: «Мен ұзақ уақыт Клифф Клингенхаген сияқты бақытты болармын ба деп ойладым». Апокалипсис кітабында, Киелі кітапты аяқтағанда, «Қара шөп» деп аталатын жұлдыз жерге құлап, судың үштен бірін ащыландырады. Сондай-ақ, Еврей Библиясында кездесетін לענה (ла'ана) сөзі көбінесе ағылшын тілінде «қара шөп» деп аударылады.