Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Species of flowering plant
Орегано (Origanum vulgare) – ламиякея тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл түр Жерорта теңізі аймағында өскен, бірақ Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында кеңінен таралған. Орегано – бұл ағаш тәрізді көп жылдық өсімдік, биіктігіне дейін өседі, қарама-қарсы жапырақтары ұзын. Гүлдері ақ, қызғылт немесе ашық лаванда түсті болуы мүмкін, ұзындығына жетеді және жазда тік өркендерде гүлдейді. Оны кейде жабайы майжоран деп атайды, ал оның жақын туысы, О. majorana – тәтті майжоран деп белгілі. Екеуі де кеңінен тағамдық дәмдеуіш ретінде қолданылады, әсіресе түрік, грек, испан, итальян, латын Америкасы және француз тағамдарында. Орегано сонымен қатар сәндік өсімдік болып табылады, оның көптеген сорттары жапырақтарының, гүлдерінің түсіне және өсу ерекшеліктеріне қарай селекцияланған.
Oregano (/US//ɔː/'/r//ɛ//g//ə//n//oʊ//, //ə// /, /UK/,/ɒr//ɪ/'/ɡ//ɑː//n//əʊ/; Origanum vulgare) is a species of flowering plant in the mint family Lamiaceae. It was native to the Mediterranean region, but widely naturalised elsewhere in the temperate Northern Hemisphere. Oregano is a woody perennial plant, growing tall, with opposite leaves long. The flowers which can be white, pink or light purple, are long, and produced in erect spikes in summer. It is sometimes called wild marjoram, and its close relative, O. majorana, is known as sweet marjoram. Both are widely used as culinary herbs, especially in Turkish, Greek, Spanish, Italian, Hispanic, and French cuisine. Oregano is also an ornamental plant, with numerous cultivars bred for varying leaf colour, flower colour and habit.
Этимология
XVIII ғасырдың ортасынан бері қолданылып келе жатқан испан тіліндегі орегано сөзі латын тіліндегі orīganum сөзінен шыққан, ал ол өз кезегінде классикалық грек тіліндегі ὀρίγανον (orī́ganon) сөзінен туындаған. Бұл сөздің түпкі тегі даулы; кейбір деректер бойынша, бұл грек тіліндегі ὄρος (óros) – "тау" және γάνος (gános) – "қуаныш" деген сөздерден құралған қосымша сөз, яғни "таудың қуанышы", бірақ "таудың қуанышы" деген этимология дұрыс емес.
Used since the middle 18th century, the Spanish word orégano is derived from the Latin orīganum which itself comes from Classical Greek ὀρίγανον (orī́ganon). The ultimate origin is disputed; some claim it is a compound Greek term that consists of ὄρος (óros) meaning "mountain", and γάνος (gános) meaning "joy", thus, "joy of the mountain" and that "joy of the mountain" is a false etymology.
Сипаттамасы мен биологиясы
Орегано шөп маржораммен туыс, кейде оны жабайы маржорам деп атайды. Оның қызғылт гүлдері және лопата пішіндес, зәйтүн жасыл жапырақтары бар. Бұл көп жылдық өсімдік, бірақ суық климатта бір жылдық ретінде өсіріледі, себебі ол көбінесе қысқа шыдамайды. Орегано көктемнің басында толық күнге түсетін, құрғақ топыраққа, бір-бірінен белгілі қашықтықта отырғызылады. Ол pH 6,0 (әлсіз қышқыл) мен 9,0 (күшті сілтілі) аралығында өсе алады, ал ең қолайлысы 6,0 мен 8,0 аралығы. Ол ыстық, құрғақ климатты жақсы көреді, бірақ басқа да жағдайларда жақсы өседі.
Oregano is related to the herb marjoram, sometimes being referred to as wild marjoram. It has purple flowers and spade shaped, olive green leaves. It is a perennial, although it is grown as an annual in colder climates, as it often does not survive the winter. Oregano is planted in early spring, the plants being spaced apart in fairly dry soil, with full sun. It will grow in a pH range between 6.0 (mildly acidic) and 9.0 (strongly alkaline), with a preferred range between 6.0 and 8.0. It prefers a hot, relatively dry climate, but does well in other environments.
Таксономия
Ориганоның көптеген түрлері мен штамдары ғасырлар бойы адамдар ерекше дәмдері немесе басқа да қасиеттері үшін селекцияланып келген. Дәмдері тікенді немесе кермектейден бастап, күрделі және тәттіге дейін өзгереді. Бау-бақша дүкендерінде Origanum vulgare деп сатылатын қарапайым ориганоның дәмсіз болуы және ірі, сирек жапырақтары болуы мүмкін, сондықтан ол аспаздық қолдану үшін ең жақсысы деп есептелмейді, оның дәмі айқын да, күшті де емес. Ол басқа, күрделірек штамдарды тозаңдандыра алады, бірақ ұрпақтары көбінесе сапасы жағынан жақсырақ болмайды. Туысқан түрлері Ориган onites (Грекия, Түркия) және O. syriacum (Батыс Азия) ұқсас дәмге ие. Түркиядан шыққан майжоранмен тығыз байланысты, оның дәмі айтарлықтай өзгеше, себебі оның эфир майында фенолдық қосылыстар жоқ. Кейбір сорттары оригано мен майжоранның арасындағы дәмді көрсетеді.
Many subspecies and strains of oregano have been developed by humans over centuries for their unique flavours or other characteristics. Tastes range from spicy or astringent to more complicated and sweet. Simple oregano sold in garden stores as Origanum vulgare may have a bland taste and larger, less dense leaves, and is not considered the best for culinary use, with a taste less remarkable and pungent. It can pollinate other more sophisticated strains, but the offspring are rarely better in quality. The related species Origanum onites (Greece, Turkey) and O. syriacum (West Asia) have similar flavours. A closely related plant is marjoram from Turkey, which differs significantly in taste because phenolic compounds are missing from its essential oil. Some varieties show a flavour intermediate between oregano and marjoram.
Ас үй
Оригано – тағамдық шөп, оның жапырақтарының дәмі үшін қолданылады, құрғатылғанда жаңадан қарағанда күштірек болуы мүмкін. Оның дәмі жерді еске түсіретін, жылу және сәл ащы болады, ал дәмінің күштілігі әртүрлі келеді. Сапалы оригано тілді уақытша сезімсіздендіре алады, бірақ суық климатқа бейімделген сорттарының дәмі азырақ болуы мүмкін. Климат, маусым және топырақтың құрамы сияқты факторлар оның құрамындағы хош иісті майларға әсер етеді, бұл әсер түрлер арасындағы айырмашылықтан да артық болуы мүмкін. Дәмге әсер ететін химиялық қосылыстардың ішінде карвакрол, тимол, лимонен, пинен, оцимен және кариофиллен бар. Оригано – итальян тағамдарының негізгі шөбі, көбінесе қуырылған, жармаланған немесе грильденген көкөністерге, етке және балыққа қосылады. Оригано Оңтүстік Италияда танымал дәмді тағамдармен үйлеседі. Елдің солтүстігінде оны жиі қолданбайды, себебі маржорам әдетте артықшылыққа ие. АҚШ-та оның танымалдығы Екінші дүниежүзілік соғыстан оралған солдаттардың "пицца шөбінің" дәмін әкелгеннен кейін басталды, бұл шөп Оңтүстік Италияда ғасырлар бойы қолданылған болуы мүмкін. Оригано Жерорта теңізі мен Латын Америкасының, әсіресе Мексика және Аргентина тағамдарында кеңінен қолданылады. Түрік асханасында оригано көбінесе ет, әсіресе қой және қозы етіне дәм беру үшін қолданылады. Барбекю және кебаб мекемелерінде оны әдетте паприка, тұз және бұрышпен бірге дәмдеуіш ретінде табуға болады. Жазда Португалияда томат пен қияр салатына көп мөлшерде құрғатылған оригано қосылады, бірақ оны ет және балық тағамдарын да дәмдеу үшін қолдануға болады. Испанияда дәмдеуіш ретінде ғана емес, сонымен қатар морсилла (Иберия шошқасының қандық шұжығы) және балық пен етке арналған адобо соусы сияқты әртүрлі дәстүрлі тағамдарды дайындау үшін қолданылады. Грецияда кептірілген және ұнтақталған жапырақтары көбінесе грек салатына дәм беру үшін қолданылады және әдетте балық немесе ет грильдері мен тұшпараларға қосылатын лимонды зәйтүн майынан жасалған соусқа қосылады. Албанияда кептірілген ориганодан шөп шайы жасалады, ол елдің солтүстік бөлігінде ерекше танымал.
Oregano is a culinary herb, used for the flavour of its leaves, which can be more intense when dried than fresh. It has an earthy, warm, and slightly bitter taste, which can vary in intensity. Good quality oregano may be strong enough to almost numb the tongue, but cultivars adapted to colder climates may have a lesser flavour. Factors such as climate, season, and soil composition may affect the aromatic oils present, and this effect may be greater than the differences between the various species of plants. Among the chemical compounds contributing to the flavour are carvacrol, thymol, limonene, pinene, ocimene, and caryophyllene. Oregano is the staple herb of Italian cuisine, most frequently used with roasted, fried, or grilled vegetables, meat, and fish. Oregano combines well with spicy foods popular in Southern Italy. It is less commonly used in the north of the country, as marjoram is generally preferred. Its popularity in the U. S. began when soldiers returning from World War II brought back with them a taste for the "pizza herb", which had probably been eaten in Southern Italy for centuries. Oregano is widely used in cuisines of the Mediterranean Basin and Latin America, especially in Mexican cuisine and Argentine cuisine. In Turkish cuisine, oregano is mostly used for flavouring meat, especially mutton and lamb. In barbecue and kebab restaurants, it can be usually found as a condiment, together with paprika, salt, and pepper. During the summer, generous amounts of dried oregano are often added as a topping to a tomato and cucumber salad in Portugal, but it can be used to season meat and fish dishes as well. In Spain, apart from seasoning, it is used in preparations of a variety of traditional dishes such as morcilla (Iberian pig blood sausage) and adobo sauce for fish and meat. The dried and ground leaves are most often used in Greece to add flavour to Greek salad, and is usually added to the lemon olive oil sauce that accompanies fish or meat grills and casseroles. In Albania, dried oregano is often used to make herbal tea which is especially popular in the northern part of Albania.
Ориган майы
Оригано майы халық медицинасында ғасырлар бойы қолданылып келеді. Ориганоның эфир майы оригано өсімдігінің жапырақтарынан алынады. Ориган немесе оның майы диеталық қоспа ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ олардың адам денсаулығына қандай да бір әсер ететінін көрсететін клиникалық дәлелдер жоқ. 2014 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) Юта штатындағы Young Living компаниясын оның шөптік өнімдері, соның ішінде оригано эфир майы, көптеген дәлелденбеген ауруларға қарсы әсерлері бар деп жарнамаланып, рұқсатсыз, дұрыс таңбаланбаған дәрілік заттар ретінде сатылып жатқандығы туралы ескертті. 2017 және 2018 жылдары оригано эфир майы өнімдері туралы жалған жарнамалар мен дәлелденбеген денсаулыққа қатысты мәлімдемелерге байланысты FDA-ның ұқсас ескерту хаттары жарияланды.
Oregano oil has been used in folk medicine over centuries. Oregano essential oil is extracted from the leaves of the oregano plant. Although oregano or its oil may be used as a dietary supplement, there is no clinical evidence to indicate that either has any effect on human health. In 2014, the US Food and Drug Administration (FDA) warned a Utah company, Young Living, that its herbal products, including oregano essential oil, were being promoted to have numerous unproven anti disease effects, and so were being sold as unauthorized misbranded drugs subject to seizure and federal penalties. Similar FDA warning letters for false advertising and unproven health claims about oregano essential oil products were published in 2017 and 2018.
Химиялық компоненттер
Оригано полифенолдарды, оның ішінде көптеген флавоноидтарды қамтиды. Ориганоның эфир майы негізінен монотерпеноидтар мен монотерпендерден тұрады, әрбір заттың салыстырмалы мөлшері географиялық тегі және басқа да факторларға байланысты кең ауқымда өзгереді. 60-тан астам түрлі заттар анықталды, олардың бастылары – карвакрол мен тимол 80%-дан астам құрайды, ал сирек кездесетін заттарға п-цимен, γ-терпинен, кариофиллен, спатуленол, гермакрен D, β-фенхил спирті және δ-терпинеол жатады. Өсімдік материалының кептірілуі ұшқыш заттардың мөлшері мен таралуына әсер етеді, ал жоғары температура мен ұзақ кептіру уақытын қолданатын әдістердің кері әсері зор. Жаңа, толық өсімдік материалының таза үлгісінде құрғақ салмағы 33 г/кг (3,1 г/кг ылғалды) болса, ыстық ауамен конвекциялық кептіруден кейін үштен бір бөлігіне дейін азайды. Өсу маусымының соңына қарай ұшқыш заттардың концентрациясы айтарлықтай жоғарылайды.
Oregano contains polyphenols, including numerous flavones. The essential oil of oregano is composed primarily of monoterpenoids and monoterpenes, with the relative concentration of each compound varying widely across geographic origin and other factors. Over 60 different compounds have been identified, with the primary ones being carvacrol and thymol ranging to over 80%, while lesser abundant compounds include p cymene, γ terpinene, caryophyllene, spathulenol, germacrene D, β fenchyl alcohol and δ terpineol. Drying of the plant material affects both quantity and distribution of volatile compounds, with methods using higher heat and longer drying times having greater negative impact. A sample of fresh whole plant material found to contain 33 g/kg dry weight (3.1 g/kg wet) decreased to below a third after warm air convection drying. Much higher concentrations of volatile compounds are achieved towards the end of the growing season.
"Орегано" деп аталатын басқа да өсімдіктер
Coleus amboinicus, кубалық орегано, орегано poleo ('pennyroyal oregano'), орегано français ('French oregano'), мексикалық минт, мексикалық тимьян және тағы да көптеген атаулармен белгілі, сонымен қатар минт тұқымдасына (Lamiaceae) жатады. Оның жапырақтары үлкен және сәл шырынды. Латын Америкасы, Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияны қоса алғанда, тропиктік аймақтарда кең таралған, бұл өсімдік шығыс жарты шардан шыққан болуы мүмкін. Lippia graveolens, мексикалық орегано, испан тілінде orégano cimarrón ("жабайы орегано") деп аталады, ол минт тұқымдасына емес, оған туыс вербен тұқымдасына (Verbenaceae) жатады. Мексикалық ореганоның дәмі нағыз ореганодағы розмаринге ұқсас қырқылыс хош иісінің орнына, күшті дәмдік компонентке ие, ал оның цитрус нотасы ореганодан гөрі көбірек хош иісті болуы мүмкін. Мексикадан тыс жерлерде, әсіресе АҚШ-тың оңтүстік-шығысында оның сатылымы көбейіп келеді. Кейде эпазота жапырақтарына орнына қолданылады. Hedeoma patens, испан тілінде orégano chiquito ("кішкентай орегано") деп аталады, сонымен қатар Lamiaceae тұқымдасына жатады. Мексиканың Чиуауа және Коахуила штаттарында дәмдік өсімдік ретінде қолданылады.
Coleus amboinicus, known as Cuban oregano, orégano poleo ('pennyroyal oregano'), orégano francés ('French oregano'), Mexican mint, Mexican thyme, and many other names, is also of the mint family (Lamiaceae). It has large and somewhat succulent leaves. Common throughout the tropics, including Latin America, Africa, and Southeast Asia, it is probably of eastern hemisphere origin. Lippia graveolens, Mexican oregano, known in Spanish as orégano cimarrón ('wild oregano'), is not in the mint family, but in the related vervain family (Verbenaceae). The flavor of Mexican oregano has a stronger savory component instead of the piney hint of rosemary like flavor in true oregano, and its citrus accent might be more aromatic than in oregano. It is becoming more commonly sold outside of Mexico, especially in the southeastern United States. It is sometimes used as a substitute for epazote leaves. Hedeoma patens, known in Spanish as orégano chiquito ('small oregano'), is also among the Lamiaceae. It is used as an herb in the Mexican states of Chihuahua and Coahuila.