Кіріспе
Ламияцея тұқымдасына жататын гибридті гүлді өсімдік.
Имбирь жалбыз (Mentha × piperita) – су жалбызы мен жеміс жалбызының буданынан пайда болған гибридті түр. Еуропа мен Таяу Шығысқа тән бұл өсімдік қазір әлемнің көптеген аймақтарында кеңінен таралған және өсіріледі. Ол кейде ата-ана түрлерімен бірге жабайы жаратылыста кездеседі. Мента туысы 25-тен астам түрді қамтиды, бірақ ең көп қолданылатыны – имбирь жалбызы. Батыс имбирь жалбызы Mentha × piperita-дан, ал қытай имбирь жалбызы немесе бохе M. haplocalyx-тың жас жапырақтарынан алынады. M. × piperita және M. haplocalyx екеуі де ментол мен ментонның өсімдік көзі ретінде танылған және тағамдық және емдік мақсаттар үшін қолданылатын ең көне шөптердің қатарында.
Ботаника
Перәлі шайырды алғаш рет Англияның Гертфордшир округінде доктор Иалз анықтаған. Бұл жайлы Джон Рей 1696 жылы шығарған "Synopsis Methodica Stirpium Britannicarum" кітабының екінші басылымында жариялаған. Ол бастапқыда Mentha spicis brevioribus et habitioribus, foliis Mentha fusca, sapore fervido piperis деп атаған, ал кейін 1704 жылғы "Historia Plantarum" томында Mentha palustris немесе Peper-Mint деп атаған. Одан кейін 1721 жылы Лондон Фармакопеясына Mentha piperitis sapore деген атпен енгізілген. 1753 жылы Карл Линней "Species Plantarum" еңбегінің 2-томында оны Mentha piperita деп атаған. Линней перәлі шайырды жеке түр ретінде қарастырған, бірақ қазір ол Mentha viridis және Mentha aquatica арасындағы гибрид екеніне барлық ғалымдар келіседі, ал Mentha viridis өзі Mentha sylvestris және Mentha rotundifolis арасындағы гибрид болып табылады. Бұл - көп жылдық, тамырсабақты, шөптесін өсімдік, биіктігіне жетеді, сабақтары тегіс және көлденең қимасы төртбұрышты болады. Тамырсабақтары кең жайылып, ет тәрізді болып келеді және талшықты тамырларды дамытады. Жапырақтары ұзын және кең болуы мүмкін. Олар қою жасыл түсті, қызғылт тамырлары бар, өткір ұшы және тісті жиектері болады. Жапырақтары мен сабақтары көбінесе сәл түкті болып келеді. Гүлдері қызғылт түсті, ұзын, диаметрі шамамен төрт күлшелі гүлшолғысы бар; олар сабақтың айналасында шоғырлар (вертикилластер) түрінде орналасып, қалың, жуан қырыттарды құрайды. Гүлдеу маусымы жаздың ортасынан соңына дейін созылады. Хромосома саны өзгермелі, 2n саны 66, 72, 84 және 120 рекордына алынған. Перәлі шайыр тез өсетін өсімдік; шығып келгеннен кейін ол өте жылдам таралады.
Экология
Имбибітік көбінесе ылғалды орталарда, соның ішінде өзендердің жағалауларында және дренаждық арналарда кездеседі. Будандықтан, ол көбінесе өнімсіз болады, тұқымдарды өндірмейді және тек вегетативті түрде көбейеді, тамырлары арқылы таралады. Сонымен қатар, ол 1843 жылдан бері АҚШ-тың Ұлы көлдер аймағында табылған.
Өсіру
Қауырсын әдетте ылғалды, көлеңкелі жерлерде жақсы өседі және жер астындағы тамырсабақтар арқылы көбейеді. Жаңа өскіндер ескі қорлардан алынып, шамамен 0,5 м (1,5 фут) қашықтықта жерге отырғызылады. Олар тез өсіп, топырақ ылғалды болса, жүгіргіштермен жабады. Үй шаруашылығына арналған бақшаларда оны тез таралуын шектеу үшін көбінесе ыдыстарда өсіреді. Ол сумен жеткілікті қамтамасыз етілгенде, бірақ су батпағанда және жартылай күн сәулесі немесе көлеңкеде жақсы өседі. Жапырақтары мен гүлдейтін жақтары қолданылады; олар гүлдер ашыла бастағанда жиналады және кептіріледі. Өсімдіктің жабайы түрі бұл мақсатқа аз қолайлы, ал егілген өсімдіктер көбірек және сапалы майға ие болу үшін таңдалған. Оларды дистилляция алдында сәл кеуітіп қоюға болады немесе тікелей дистилляцияға жіберуге болады.
Химиялық құрамдас бөліктер
Пілмұнда ментолдың мөлшері жоғары. Эфир майында ментон және карбоксил эфирлері, әсіресе ментил ацетаты бар. Кептірілген пілмұнда әдетте 0,3–0,4% ұшпа май болады, оның құрамында ментол (7–48%), ментон (20–46%), ментил ацетаты (3–10%), ментофуран (1–17%) және 1,8-кинеол (3–6%) бар. Пілмұнда майында сонымен қатар лимонен, пулегон, кариофиллен және пинен сияқты көптеген қосымша қосылыстардың шағын мөлшері бар. Пілмұнда терпеноидтар мен флавоноидтарды, мысалы, эриоцитрин, гесперидин және каемферол 7-O-рутинозидін қамтиды.
Мұнай
Пілпек майында табиғи пестицидтердің жоғары концентрациясы бар, негізінен пулегон (көбінесе M. arvensis var. piperascens (дәнді пілпек, дала пілпегі немесе жапон пілпегі) және азырақ (6530 ppm) Mentha × piperita subsp. notho-да) және ментон. Ол кейбір зиянкес жәндіктерді, соның ішінде масаларды қуып шығаратыны белгілі және органикалық бағбанда қолданылады. Сонымен қатар, кеміргіштерді қуып кету үшін де кеңінен қолданылады. Пілпек майының (Mentha × piperita L.) эфир майының химиялық құрамы GC/FID және GC MS әдістерімен талданды. Басты құрамдас бөліктері ментол (40,7%) және ментон (23,4%) болды. Басқа да құрамдас бөліктеріне (±) ментил ацетаты, 1,8 цинеол, лимонен, бета-пинен және бета-кариофилен жатады.
Ғылыми зерттеулер мен денсаулыққа әсер ету
Пілмұнт майы иренжиді ішек синдромының қысқа мерзімді емделуіне қатысты алдын ала зерттеулер жүргізілуде, сондай-ақ дәстүрлі медицинада шағын ауруларға қолданылатындығы айтылады. Піпермінт майы мен жапырақтарын теріге жаққанда бұлшықет ауруларына, жүйке ауруларына, қышуды басуға немесе хош иіс үшін пайдалануға болады, олар салқындататын әсер береді. Пілмұнт майының жоғары дозасы (500 мг) қабылдағанда шырышты қабықты тітіркендіріп, іш қабыну сезімін тудыруы мүмкін.
Ас дайындауда және басқа да мақсаттарда
Жаңа немесе кептірілген пилмұндақ жапырақтары көбінесе пилмұндақ шайында немесе басқа шөптермен бірге шөп шайларында (тизандар, инфузиялар) қолданылады. Пилмұндақ балмұздақ, қантты кондитерлік бұйымдар, жеміс-жидектерді консервілеу, алкогольді сусындар, шайнамалы ірімшік, тіс пастасы, сондай-ақ кейбір шампунь, сабын және тері күтіміне арналған өнімдерді хоштандыру үшін пайдаланылады. Пилмұндақ майы құрылыс және сантехникада құбырлардың герметикалық жабылуын тексеруге және оның иісі арқылы ақауларды анықтауға да қолданылады.