Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Marrubium vulgare (ақ жусан немесе қара жусан) – жусан тұқымдасына (Lamiaceae) жататын гүлді өсімдік, Еуропа, Солтүстік Африка және Оңтүстік-Батыс және Орталық Азияда табиғи түрде өседі. Сонымен қатар, Солтүстік және Оңтүстік Американың көп бөлігін қоса алғанда, көптеген аймақтарда кеңінен таралған. Бұл сұр жапырақты, көп жылдық шөптесін өсімдік, биіктігіне дейін жетеді. Жапырақтары ұзын, тығыз бүршіктелген және қалың түкпен жабылған. Гүлдері ақ түсті, басты сабақтың жоғарғы жағындағы шоғырларда орналасқан.

Этимология

Оксфорд ағылшын сөздігі horehound сөзін көне ағылшын тіліндегі hoar (қалың, "қаңқабас" сияқты) және hune (көкендер мен өсімдіктер класын білдіретін, шығу тегі белгісіз сөз) сөздерінен шығарады. Екінші элемент халық этимологиясының ықпалымен өзгертілген. "Ақ" сөзі көбінесе ботаникалық контексте қолданылады, оны қара хорехаундтан, Ballota nigra, сыртқы түрі ұқсас шөптен ажырату үшін пайдаланады.

Халықтық медицина

Ақ қоянды халықтық медицина ретінде қолдану б.з.б. 1 ғасырға дейін жетеді, онда римдік энциклопедияшы Аул Корнелий Цельс өзінің "De Medicina" трактатында оны тыныс алу ауруларына ем ретінде айтқан. Римдік шаруашылық жазушысы Колумелла өз еңбегінде, "Ауыл шаруашылығы туралы" (бірінші ғасыр), оны шаруашылық жануарларындағы құрттарды қуу үшін қолдануды ұсынады. Содан бері ақ қоян ғасырлар бойында көптеген шөптер жинағында ұқсас мақсаттарда кездеседі, мысалы, Джон Джерардтың "The Herball, немесе, Generall historie of plantes" және "Every Man His Own Doctor: немесе, The Poor Planter’s Physician". M. vulgare Германияның E комиссиясының монографияларында суық тиюлерге ем, ас қорытуға көмектесуші және өт бөлуді күшейтуші ретінде сипатталған. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы осы өсімдікті дәрі ретінде қолдануға ұсыныс бермейді, бірақ оны қауіпсіз тамақ қоспасы ретінде тізімдейді.

Ас үй

Хорехаундты қантты тамшылар – қант пен M. vulgare өсімдігінің экстрактысымен жасалған, жөтелге арналған қанттарға ұқсас ащы-тәтті қатты қанттар. Олар қара түсті, ауызда ериді және дәмі ментол мен тамыр сырбына (root beer) ұқсас. M. vulgare өсімдігінен жасалған басқа да өнімдер сияқты, олар кейде жөтел және басқа да ауруларды емдеу үшін дәлелденбеген халықтық ем ретінде қолданылады. M. vulgare өсімдігі horehound сырасын (тамыр сырбына ұқсас), horehound шөп шайын (Солтүстік Африканың нәрке шайына ұқсас) және "rock and rye" коктейлін жасау үшін қолданылады.

Инвазивті арамшөп ретінде

19 ғасырда хорехаунд Австралияның оңтүстігіне дәрілік шөп ретінде әкелінді. Ол жергілікті шабындылар мен жайылымдардағы зиянды арамшөпке айналды, қоныс аударушылардың малдарымен бірге таралып, алғаш рет зиянды арамшөптер туралы заңнама бойынша жарияланды. Қазір оның толыққанды таралуына жеткен сияқты. Жаңа Зеландияда оның таралуын бақылау үшін биологиялық әдістер қолданылуда, атап айтқанда, хорехаундтың қанатты көбелегі (Chamaesphecia mysiniformis) және хорехаундтың қауырсын көбелегі (Wheeleria spilodactylus) пайдаланылуда, олар көптеген өсімдіктерді жеп қоюға қабілетті. Хорехаунд көбінесе бұзылған және тым жайылымға берілген жерлерде кездеседі. Ол малға өте дәмсіз, сондықтан мал оның төңірегіндегі басқа өсімдіктерді жейді, бұл арамшөптің сақталуына және таралуына жағдай жасайды. Ол жайылымға берілген жергілікті өсімдіктерде де тірі қалуы мүмкін.

Биобақылау ретінде

Маррубий жалпы (Marrubium vulgare) ауыл шаруашылығында шегірткелерге қарсы табиғи құрал ретінде де қолданылады.

Астрологияда

XIV ғасырдағы ағылшын ақыны Джон Гоуэр өзінің "Confessio Amantis" атты 7-кітабында бұл өсімдікті Капелла жұлдызының төртінші жұлдызына байланысты шөп деп сипаттайды. Гоуэр бұл өсімдіктің ескі атауын – Алхайотты (VII:1338) қолданады.