Кіріспе

Өсімдік түрлері

Лимон бальзамы (Melissa officinalis) – мүйіз тұқымдасына жататын, көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның тегі Оңтүстік-Орталық Еуропа, Жерорта теңізі алабы, Иран және Орталық Азия, бірақ қазір басқа аймақтарда да табиғи түрде өседі. Оның биіктігі ең көп 120 см-ге жетеді. Жапырақтарының иісі жұмсақ лимон хош иісімен ерекшеленеді. Жазда нектарға толы кішкентай ақ гүлдер гүлдейді. Оны бал арасымен (Monarda туысы) шатастыруға болмайды, дегенмен ақ гүлдері араларды қызықтырады, сондықтан туыс Мелисса деп аталады (грек тілінде "бал арасы"). Жапырақтары дәмдеуіш ретінде, шайға және хоштандыру үшін қолданылады. Бұл өсімдік бал өндіру үшін араларды тарту мақсатында пайдаланылады. Ол сәндік өсімдік ретінде және оның майын (эфир майын) парфюмерияда қолдану үшін өсіріледі. Лимон бальзамы кемінде 16 ғасырдан бері қолға үйретілген.

Сипаттама

Лимон бальзамы (Melissa officinalis) – ламинацеялар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Оның тегі Орталық Еуропаның оңтүстігі, Жерорта теңізі бассейні, Иран және Орталық Азия, бірақ қазір Америкада және басқа да аймақтарда табиғи түрде өседі. Екінші атауы – officinalis (латынша, «дүкендік») – дәріханашылардың шөптерді тікелей клиенттеріне сату үшін қолдануынан шыққан. Лимон бальзамы өсімдіктері бұталы және тік өседі, ең жоғары биіктігі 120 см-ге жетеді. Жүрек пішіндес жапырақтары ұзын, беті дөңгелек және тамырлы. Олар жұмсақ, түкті және тігіз тілімделген жиектері бар, сонымен қатар жеңіл лимон хош иісіне ие. Жазда шағын ақ немесе ақшыл қызғылт гүлдер пайда болады. Өсімдіктер он жылға дейін өмір сүреді, ал егістік алқабын бес жыл сайын жаңару үшін ауыстырады.

Тарихи қолданысы

Лимон бальзамының қолданылуы гректер мен римдіктер арқылы 2000 жылдан астам бұрынға дейін жетеді. Грек ғалымы Теофраст б.з.д. 300 жылы жазған "Өсімдіктер тарихында" оны "ара жапырағы" (μελισσόφυλλον) деп атаған. Лимон бальзамы 7-шы ғасырда Еуропаға ресми түрде енгізілді, одан кейін оның қолданылуы мен өсірілуі кеңінен тарады. Орта ғасырларда оның қолданысын шөп дәрігерлері, жазушылар, философтар және ғалымдар атап өткен. Лимон бальзамы Тюдорлардың сүйікті өсімдігі болды, олар оның жапырақтарын едендеріне шашыратып таратты. 1590 жылдары ағылшын ботаникі Джон Жерардың шөп бағында осы өсімдік болды, ол оны бал араларын тамақтандыру және оларды тарту үшін ең жақсы деп санады. Бал өндіру үшін арнайы өсірілген лимон бальзамы туралы Джанет Дэмпни мен Элизабет Померой авторлары былай десті: "оның өсірілген бағынан аралар ешқашан кетпейді деп есептелген". Оны Солтүстік Америкаға Еуропадан келген алғашқы отарлаушылар әкелді, және ол американдық мемлекет қайраткері Томас Джефферсон жобалаған Монтичелло бағында өсірілді. Ағылшын ботаникі Николас Калпепер лимон бальзамының Жүсіп планетасының ықпалында екенін айтты және оны "әлсіз асқазанға", жүректің "қуанышқа толуына", ас қорытуға көмектесуге, "мидың кедергілерін" ашуға және жүрек пен артериялардан "қасіретті буларды" қууға қолдануға кеңес берді. Австрияның дәстүрлі медицинасында M. officinalis жапырақтары шөп шайы ретінде немесе эфир майы түрінде сырттан қолдану үшін тағайындалған.

Өсіру

Мелисса дәрілік Еуропа, Орталық Азия және Иранға тән, бірақ қазір әлемнің көптеген аймақтарында табиғи түрде өседі. Ол тұқымнан оңай өсіп, бай және ылғалды топырақты жақсы көреді. Лимон бальзамының тұқымдарының өнуі үшін жарық және кемінде 20 °C (68 °F) температура қажет. Өсімдік шоғырланып өседі және вегетативті түрде (жаңа өсімдік аналық өсімдіктің бір бөлігінен өсе алады), сондай-ақ тұқым арқылы да көбейеді. Жылы белдеулерде қысқы маусымның басында өсімдіктің сабақтары қурап, көктемде қайтадан жаңарып өседі. Лимон бальзамы өте тез өседі. 1992 жылғы мәліметтер бойынша, лимон бальзамын ең көп өндіретін елдер – Венгрия, Египет және Италия. Жапырақтары солтүстік жарты шардың маусым және тамыз айларында, құрғақ күні қолмен жиналады, себебі ылғал болса өнім қара түске айналуы мүмкін. M. officinalis түріне мыналар жатады:
M. officinalis 'Citronella'
M. officinalis 'Lemonella'
M. officinalis 'Quedlinburger'
M. officinalis 'Lime'
M. officinalis 'Mandarina'
M. officinalis 'Variegata'
M. officinalis 'Aurea'
M. officinalis 'Quedlinburger Niederliegende', эфир майының жоғары құрамы үшін жақсартылған сорт.

Эфирлік май өндіру

Ирландия лимон бальзамы эфир майының ірі өндірушісі болып табылады, ол ақшыл сары түсті және лимон иісіне ие. Бұл эфир майы көбінесе лимон майымен, цитронелла майымен немесе басқа эфир майларымен бірге дистилляцияланады. Жаңа жапырақтардан 0,014%, ал кептірілген жапырақтардан 0,112% өнім алынады, яғни өнім аз.

Химия

Лимон балсамы евгенол, танин және терпендерді қамтиды. + Лимон балсамы майының құрамы Компонент ең төменгі % ең жоғары % Метилгептенон 2.2 8.6 Цитронеллаль 1.0 8.4 Линалоол 0.5 2.7 Нерал 19.6 36.1 Гераниал 25.3 47.5 Геранил ацетаты 1.2 6.2 Карофилен 1.9 9.7 Карофилен оксиді 0.5 9.0