Кіріспе

Эпителий бетіне канал арқылы заттар шығаратын без.

Экзокриндік бездер – эпителий бетіне канал арқылы заттар шығаратын бездер. Экзокриндік бездердің мысалдарына тер, сілекей, сүт, құлақ майы, жас, май, простата және шырыш бездер жатады. Экзокриндік бездер – адам организміндегі екі түрлі бездің бірі, екіншісі – эндокриндік бездер, олар өз өнімдерін тікелей қан тамырларына бөліп шығарады. Бауыр және ұйқы безі экзокриндік және эндокриндік бездердің қатарына жатады; олар өнімдерді – өт және ұйқы безі шырынын – асқазан-ішек жолына каналдар арқылы шығаратындықтан экзокриндік бездер болып табылады, ал қанға тікелей басқа заттарды бөлетіндіктен эндокриндік бездер. Экзокриндік тер бездері тері жүйесінің құрамына кіреді; олардың эккрин және апокриндік түрлері бар.

Құрылымы

Экзокриндік бездер бездік бөлігі мен каналдық бөлігінен тұрады, олардың құрылымы безді жіктеуге пайдаланылады. Каналдық бөлігі тармақталған (күрделі деп аталады) немесе тармақталмаған (жасырау деп аталады) болуы мүмкін. Бездік бөлігі түтікше тәрізді немесе ацинарлық болуы мүмкін, немесе екеуінің қосылысынан тұруы мүмкін (түтікше-ацинарлық деп аталады). Егер бездік бөлігі тармақталса, онда бұл без тармақталған без деп аталады.

Секрециялау әдісі

Экзокриналық бездер өнімдерін қалай бөліп шығаратынына қарай мерокрин, апокриналық немесе голокриналық болып жіктеледі. Мерокрин – бездің жасушалары өз заттарын экзоцитоз арқылы өзекке бөліп шығарады; мысалы, ұйқы безінің ацинарлық жасушалары, эккрин тер бездері, сілекей бездері, тостаған тәрізді жасушалар, ішек бездері, жас бездері және т.б. Апокриналық – жасуша мембранасының апикальдық бөлігі, құрамында бөлінетін заттары бар, бүршіктеп жарып шығады. Мысалдар: қолқаптың тер бездері, шағыр аймағы, ішек тесігінің айналасындағы тері, еріндер және сүт бездері; сүт бездері және т.б. Голокриналық – бүкіл жасуша өз затын бөліп шығару үшін ыдырайды; мысалы, тері мен мұрынның май бездері, мейбомиялық без, зейс безі және т.б.

Секреттелген өнім

Серозды жасушалар ақуыздарды, көбінесе ферменттерді бөліп шығарады. Мысалға, асқазанның бас жасушалары мен Панет жасушалары жатады. Шырыш жасушалар шырыш секрециялайды. Мысалға, Бруннер бездері, қыртқан бездері және пилоралық бездер жатады. Серомукуздық бездер (аралас) ақуыз бен шырыш екеуін де бөліп шығарады. Мысалға, сілекей бездерін келтіруге болады: маңдай безі (сілекей секрециясы 25%) негізінен серозды, ал тіл асты безі (сілекей секрециясы 5%) негізінен шырышты без, ал жақ асты безі (сілекей секрециясы 70%) аралас, негізінен серозды без. Май бездері майлы өнім – майды бөліп шығарады. Бұл бездер май бездері деп те аталады, мысалы, Фордайc нүктелері және Мейбомиан бездері.