Шоколад соғысы: Роман және цензура тарихы

Кіріспе

Шоколад соғысы фильмінің бейімделуі

Роберт Корьердің 1974 жылғы жасөспірімдер романы «Шоколад соғысы» – американдық жазушы Роберт Корьердің 1974 жылғы жасөспірімдер романы. 1988 жылы одан фильм түсірілді. Жарияланған кезде сыншылар пікірлері әртүрлі болғанымен, кейбір сыншылар оны барлық уақыттағы ең жақсы жасөспірімдер романдарының бірі деп санайды. Оқиға ойдан шығарылған католик орта мектебінде өтеді. Роман студенттердің құпия ұйымының студенттерді манипуляциялауын, жалғыз және ерекшеленетін оқушыға қарсы қатыгездік пен жаман мінез-құлықты көрсетеді. Романның тілі, мектептің мәдени нормаларын сақтау үшін қорқытуды пайдаланатын орта мектеп құпия қоғамының тұжырымы және кейбір кейіпкерлердің жыныстық ойларына байланысты цензуралық дауларға ұшырады және 2000-2009 жылдары Америка кітапханалар қауымдастығының «Ең көп тыйым салынған/шақырылған 100 кітаптың» тізімінде үшінші орынға ие болды. 1985 жылы «Шоколад соғысынан тыс» атты жалғасы жарық көрді.

Сюжет

Джерри – тек ұлдар оқитын католик дініндегі Тринити орта мектебінің бірінші курс студенті. Ол анасының жақындағы қазасы мен әкесінің тоқталмайтын қайғысынан туындаған күйзеліс сезімдерімен және өмірлік сұрақтармен күресіп жатыр. Джерри Тринити футбол командасына тез қабылданады, онда ол Роланд "Губер" Губертпен, сондай-ақ бірінші курс студентімен және бірден дос болып кетеді. Жақында ғана мектеп директорының орынбасары Леон ағай директор міндетін атқарушы болып тағайындалды және жыл сайынғы қайырымдастық шарасында өткен жылғыдан екі есе көп шоколад сатуға Тринитиді міндеттеу арқылы өсіп келе жатқан амбициясын асыра бағалайды. Бұл үшін ол Арчи Костеллоның жасырын қолдауын алады – The Vigils ұйымының негізін қалаушысы және көшбасшысы, мектептегі қатыгездікпен манипуляция жасайтын құпия қоғам. Арчи Леонға қарсы және оны қолдауды кезектестіре отырып, билік үшін күрестің қызу кезеңін жоспарлайды. Оның алғашқы "тапсырмасы" – Джерриді 10 күн бойы шоколад сатудан бас тартуға итермелеу. Алайда, Джерри шкафшасындағы Т.С. Элиоттың "Ж. Альфред Пруфрокқа арналған махаббат әнінен" алынған: "Мен әлемді бұзып аламын ба?" деген цитатаны оқығаннан кейін, ол он күннен кейін де ештеңе сатпауға бекінеді, осылайша Леоннан да, The Vigils-тен де өзін шеттетеді. Бастапқыда, Джерридің жемқор мектеп мәдениетімен және қайырымдастық шарасымен ынтымақтастық жасаудан бас тартуын көптеген сыныптастары батылдықпен қабылдаса, бұл әрекет Леон ағай мен The Vigils ұйымының студенттерді мәжбүрлеу мүмкіндігіне қауіп тудырады. Леон Арчиге шоколад сату ісіне The Vigils ұйымының барлық күшін жұмылдыруға қысым жасайды, сондықтан олар Джерриді қалған студенттер үшін жау ретінде көрсетіп, оны қорлау, әзіл телефон соққылары мен вандализм арқылы мазалайды. Тек "Губер" Джерридің досы болып қалады, бірақ оны қорғауға тырыспайды. Соңында Арчи мектептегі бұзақы Эмиль Янзаны Джерриді мектептен тыс жерде ұрып-сапалауға шақырады, бірақ тіпті осыдан кейін де Джерри өзінің қарсылық көзқарасын сақтайды. Арчи ақырында жекпе-жек ұйымдастырады: Джерри мен Эмильдің арасындағы түнгі бокс матчы. Футбол алаңындағы жекпе-жекті барлық студенттер бақылайды, олар кездейсоқ лотерея жүйесі арқылы жекпе-жек кезінде қандай соққылар жасалатынын таңдай алады. Алайда, жекпе-жек мұғалім алаңдағы электр қуатын өшіргенде аяқталады, ал Джерри содан кейінгі қараңғылықта ауыр жарақат алады. Жартылай есін жиған күйде ол "Губерге" жеңудің жолы жоқ екенін және ол жай ғана мойынсұнуы керек екенін, соңғы есепте "әлемді бұзбау" жақсырақ екенін айтады. Арчи ұрыс-керіске жетекшілік еткені үшін ұсталса да, Леон ағай оның мүддесін қорғайды және шоколад сатудың бұрын-соңды болмаған табысына қосқан үлесі үшін жекелей мақтайды. Леон келесі жылы, егер ол ресми түрде жаңа директор болып тағайындалса, Арчидің билігін сақтап қалу үшін жұмыс істейтінін білдіреді.

Jerry is a freshman attending an all boys Catholic high school called Trinity while coping with depressive feelings and existential questions that stem largely from his mother's recent death and his father's enduring grief. Jerry quickly is recruited onto Trinity's football team, where he meets Roland "The Goober" Goubert, a fellow freshman and instant friend. Vice principal Brother Leon has recently become acting headmaster and overextends his rising ambition by committing Trinity to selling double the previous year's amount of chocolates during an annual fundraising event, quietly enlisting the support of Archie Costello, the genesis and leader behind The Vigils: the school's cruelly manipulative secret society of student pranksters. Archie arrogantly plans to alternate between betraying and supporting Leon in a frenzied series of power plays. His first "assignment" is to incite Jerry to refuse to sell any chocolate for 10 days. However, Jerry, inspired after reading a quotation inside his locker: "Do I dare disturb the universe?" from T. S. Eliot's "The Love Song of J. Alfred Prufrock," feels strangely determined to sell nothing even after the ten days have passed, thus estranging himself from both Leon and The Vigils. At first, Jerry's refusal to cooperate with the corrupt school culture and fundraiser is seen by many classmates as heroic, but the gesture threatens Brother Leon and The Vigils' ability to coerce the student population. Leon presses Archie to put The Vigils' full force behind the chocolate sales, so they set up Jerry as an enemy for the rest of the student body to harass through bullying, prank calls, and vandalism. Only The Goober remains Jerry's friend but does little to protect him. Ultimately, Archie enlists the school bully Emile Janza to beat up Jerry just outside the school, but, even in the aftermath, Jerry maintains his defiant nonconformity. Finally, Archie concocts a showdown: a boxing match at night between Jerry and Emile. On the football field, the match is watched by all students, who can select which blows will be laid during the fight through a randomized lottery system; however, the fight ends when a teacher shuts down the electrical power on the field, and Jerry is brutally injured in the ensuing darkness. Half conscious, he tells The Goober that there was no way to win and he should have just complied, conceding that it is best, after all, not to "disturb the universe." Though Archie is apprehended as the mastermind of the fight, Brother Leon intervenes on his behalf and privately praises his efforts in the unprecedented success of the chocolate sales. Leon implies that next year, if he is officially made the new headmaster, he will work to preserve Archie's power.

Сыни қабылдау

Кітап сыншылар тарапынан жақсы қабылдады. Теодор Веснер The New York Times газетінде: «Шоколад соғысы» шеберлікпен құрылған, мазмұны терең; оқиға жақсы ойластырылған, уақтылы, қызықты, күрделі идеялар ашық дамып, түсінікті болады деп жазды. Балалар кітаптарын қарау қызметі «Роберт Кормье керемет роман жазды» деді. Кормье бір сұхбатында оқырманды қызықтыратын, шынайы адамдар мен драматикалық жағдайларды жасауға қызығушы екенін айтты. Ол сондай-ақ, кейбір ересектер кітапта талқыланған тақырыптарға байланысты оны ұнатпаса да, «балалар менің кітабымды жақсы қабылдайды, себебі олар мұндай жағдайлар өмірде болады екенін біледі» деді. «Австралия» газетінде жазылғандай, жас оқырмандар оның көзқарасын шынайы деп мойындап, шындықты айтуға дайындығын бағалады. Дегенмен, кітап көптеген мектептерде тыйым салынды және 2006 жылы мазмұнының жыныстық сипаттамалары, тілінің қатыстылығы және зорлық-зомбылық көріністері үшін ең көп сынға ұшыраған кітаптардың бірі болды. Рецензенттер бұл кітапты «Аралас бейбітшілік» және «Бұшпан иелері» романдарымен салыстырды.

Фильмге бейімделу

Шоколад соғысы 1988 жылы Кит Гордон режиссерлік еткен, сол аттас фильмнің негізі болды. Фильмде Джон Гловер, Уоллес Лэнгем, Илан Митчелл Смит, Дженни Райт, Адам Болдуин және Кори Ганнестад түсті.