Шатл-Мир: 1993-1998 жылдардағы ғарыш серіктестігі

Кіріспе

1993–1998 жылдардағы Ресей-АҚШ ынтымақтастық бағдарламасы

«Шаттл-Мир» бағдарламасы – Ресей мен АҚШ арасындағы 11 миссиялық ынтымақтастық бағдарламасы. Бұл бағдарламада американдық ғарыш шаттлдары ресейлік «Мир» ғарыш станциясына барып-қайтқан, ресейлік космонавттар «Шаттл» арқылы ұшқан, ал американдық астронавт «Союз» ғарыш кемесімен ұшып, «Мир» бортында ұзақ мерзімді экспедицияларға қатысқан. «Бірінші кезең» деп аталатын бұл жобаның мақсаты – АҚШ-тың ұзақ мерзімді ғарыш ұшуларындағы ресейлік тәжірибеден үйренуіне және екі ел мен олардың ғарыш агенттіктері – АҚШ Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) мен Ресей Федералды ғарыш агенттігі (Роскосмос) арасындағы ынтымақтастық рухын дамыту болған. Бұл жоба болашақтағы ынтымақтастыққа жол ашты, әсіресе Халықаралық ғарыш станциясын (ХҒС) салу бойынша бірлескен жобаның «Екінші кезеңіне» дайындық жасады. Бағдарлама 1993 жылы жарияланды, алғашқы миссия 1994 жылы басталды және жоба 1998 жылы жоспарланғандай аяқталды. Бағдарлама аясында он бір «Шаттл» миссиясы, бірлескен «Союз» рейсі және американдық астронавттар үшін ғарышта 1000-ға жуық күн жинақталды, жеті ұзақ мерзімді экспедиция өтті. «Шаттл-Мир» бағдарламасының кезеңінде АҚШ «Спектр» (1995 жылы ұшырылған) және «Природа» (1996 жылы ұшырылған) модульдерін толық қаржыландырып, ғылыми жабдықтармен жабдықтады, осылайша оларды де-факто АҚШ модульдеріне айналдырды. Төрт жылдық бағдарлама кезінде екі ел ғарыш саласында көптеген жаңалықтарға қол жеткізді, оның ішінде американдық астронавттың алғаш рет «Союз» ғарыш кемесімен ұшуы, сол кездегі ең ірі ғарыш кемесі құрастырылды және ресейлік «Орлан» ғарыш костюмін пайдаланып американдық астронавттың алғашқы ғарышқа шығуы болды. Бағдарламада өрт пен соқтығысудан кейін «Мир» станциясының қауіпсіздігі, Ресей ғарыш бағдарламасының қаржылық қиындықтары және бағдарлама басшыларының көзқарасы туралы астронавттардың алаңдаушылығы сияқты түрлі мәселелер туды. Дегенмен, бірлескен операциялар нәтижесінде ғарыш станциясын салу және ынтымақтастықпен жұмыс істеу туралы мол ғылыми білім мен тәжірибе жинақталды, бұл ХҒС құрылысын одан да оңай жүргізуге мүмкіндік берді.

The Shuttle–Mir program was a collaborative 11 mission space program between Russia and the United States that involved American Space Shuttles visiting the Russian space station Mir, Russian cosmonauts flying on the Shuttle, and an American astronaut flying aboard a Soyuz spacecraft to engage in long duration expeditions aboard Mir. The project, sometimes called "Phase One", was intended to allow the United States to learn from Russian experience with long duration spaceflight and to foster a spirit of cooperation between the two nations and their space agencies, the US National Aeronautics and Space Administration (NASA) and the Russian Federal Space Agency (Roscosmos). The project helped to prepare the way for further cooperative space ventures; specifically, "Phase Two" of the joint project, the construction of the International Space Station (ISS). The program was announced in 1993, the first mission started in 1994 and the project continued until its scheduled completion in 1998. Eleven Space Shuttle missions, a joint Soyuz flight and almost 1000 cumulative days in space for American astronauts occurred over the course of seven long duration expeditions. In addition to Space Shuttle launches to Mir the United States also fully funded and equipped with scientific equipment the Spektr module (launched in 1995) and the Priroda module (launched in 1996), making them de facto U. S. modules during the duration of the Shuttle Mir program. During the four year program, many firsts in spaceflight were achieved by the two nations, including the first American astronaut to launch aboard a Soyuz spacecraft, the largest spacecraft ever to have been assembled at that time in history, and the first American spacewalk using a Russian Orlan spacesuit. The program was marred by various concerns, notably the safety of Mir following a fire and a collision, financial issues with the cash strapped Russian space program and worries from astronauts about the attitudes of the program administrators. Nevertheless, a large amount of science, expertise in space station construction and knowledge in working in a cooperative space venture was gained from the combined operations, allowing the construction of the ISS to proceed much more smoothly than would have otherwise been the case.

Өмірбаян

Шаттл-Мир бағдарламасының бастауы 1975 жылғы Аполлон-Союз сынақ жобасына барып тіреледі, ол салдарынан Суық соғыстың détente кезеңінде АҚШ пен Кеңес Одағының бірлескен миссиясы және АҚШ-тың Аполлон ғарыш кемесі мен Кеңес Одағының Союз ғарыш кемесінің байланысуына әкелді. Бұдан кейін 1970 жылдары NASA мен Intercosmos арасында Salyut ғарыш станциясына Space Shuttle миссияларын ұшыру мақсатындағы "Shuttle-Salyut" бағдарламасы туралы келіссөздер жүргізілді, ал 1980 жылдарығы келіссөздер тіпті Буран бағдарламасынан болашақ кеңестік шаттлдардың болашақ АҚШ ғарыш станциясына ұшуларын қарастырды – алайда, бұл "Shuttle-Salyut" бағдарламасы Кеңес Intercosmos бағдарламасының өмір сүру кезеңінде іске аспады. Бұл Совет Одағының тарауынан кейін өзгерді: Суық соғыстың аяқталуы мен ғарыш жарысы 1980 жылдардың басынан бері жоспарланған АҚШ модульдік ғарыш станциясының (алғашқыда Freedom деп аталды) қаржыландыруын қысқартуға алып келді. Ғарыш станциялары жобалары бар басқа елдер де ұқсас бюджеттік қиындықтарға тап болды, бұл американдық үкімет шенеуніктерін 1990 жылдардың басында Еуропа, Ресей, Жапония және Канададағы серіктестермен ынтымақтастық, көпұлттық ғарыш станциясы жобасын бастау үшін келіссөздер жүргізуге итермеледі. 1992 жылдың маусым айында АҚШ президенті Джордж Буш және Ресей президенті Борис Ельцин бейбіт мақсаттар үшін ғарыш кеңістігін зерттеу және пайдалану саласындағы ынтымақтастық туралы Америка Құрама Штаттары мен Ресей Федерациясы арасындағы келісімге қол қою арқылы ғарыш зерттеулерінде ынтымақтасуға келісті. Бұл келісімде қысқа мерзімді, бірлескен ғарыш жобасын құру көзделді, оның аясында бір американдық ғарышкер ресейлік "Мир" ғарыш станциясына, ал екі ресейлік ғарышкер Space Shuttle-ға мінетін болды. Олар сондай-ақ осы жаңа жобаға дайындық барысында АҚШ-тың алдағы жылдары "Мир" жобасына "Бірінші кезең" (ХҒС құрылысы "Екінші кезең") деген кодпен қатысатындығына келісті. "Мир" ғарыш станциясына алғашқы Space Shuttle ұшуы STS-63 миссиясы болды, ол байланысусыз кездесу миссиясы еді. Жоба барысында STS-71-ден STS-91-ге дейін тоғыз Шаттл-Мир байланысу миссиясы жүзеге асырылды. Шаттл экипаждарды алмастырып, жабдықтарды жеткізіп берді, ал STS-74 миссиясы "Мир" станциясына қоректену модулі мен күн батареяларын жеткізді. Станцияда және ғарыш кемелерінде түрлі ғылыми эксперименттер жүргізілді. Жоба аясында "Мир" станциясына екі жаңа модуль – "Спектр" және "Природа" ұшырылды, олар американдық ғарышкерлердің тұруға және зертханалық жұмыстар жүргізуге арналған жерлері ретінде пайдаланылды. Бұл миссиялар NASA мен Роскосмосқа ғарышта халықаралық серіктестермен қалай жұмыс істеу керектігі және ХҒС құрастырумен байланысты тәуекелдерді қалай азайту керектігі туралы көп нәрсе үйренуге мүмкіндік берді. Бұл жоба сонымен қатар американдық үкімет тарапынан саяси құрал ретінде пайдаланылды, ол NASA-ға Ресейдің қаржыландырылым жетіспейтін ғарыш бағдарламасын қолдауға дипломатиялық мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде Ресей үкіметіне "Мир" бағдарламасын және жалпы Ресей ғарыш бағдарламасын сақтап қалуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде Ресей үкіметі АҚШ-қа достық қарым-қатынасын сақтап қалды.

The origins of the Shuttle–Mir program can be traced back to the 1975 Apollo–Soyuz Test Project, that resulted in a joint US/Soviet mission during the détente period of the Cold War and the docking between a US Apollo spacecraft and a Soviet Soyuz spacecraft. This was followed by the talks between NASA and Intercosmos in the 1970s about a "Shuttle–Salyut" program to fly Space Shuttle missions to a Salyut space station, with later talks in the 1980s even considering flights of the future Soviet shuttles from the Buran programme to a future US space station – this "Shuttle–Salyut" program never materialized however during the existence of the Soviet Intercosmos program. This changed after the Dissolution of the Soviet Union: the end of Cold War and Space Race resulted in funding for the US modular space station (originally named Freedom), which was planned since the early 1980s, being slashed. Similar budgetary difficulties were being faced by other nations with space station projects, prompting American government officials to start negotiations with partners in Europe, Russia, Japan, and Canada in the early 1990s to begin a collaborative, multi national, space station project. In June 1992, American President George H. W. Bush and Russian president Boris Yeltsin agreed to co operate on space exploration by signing the Agreement between the United States of America and the Russian Federation Concerning Cooperation in the Exploration and Use of Outer Space for Peaceful Purposes. This agreement called for setting up a short, joint space project, during which one American astronaut would board the Russian space station Mir and two Russian cosmonauts would board a Space Shuttle. They also agreed, in preparation for this new project, that the United States would be heavily involved in the Mir project in the years ahead, under the code name "Phase One" (the construction of the ISS being "Phase Two"). The first Space Shuttle flight to Mir was a rendezvous mission without docking on STS 63. This was followed during the course of the project by nine Shuttle–Mir docking missions, from STS 71 to STS 91. The Shuttle rotated crews and delivered supplies, and one mission, STS 74, carried a docking module and a pair of solar arrays to Mir. Various scientific experiments were also conducted, both on shuttle flights and long term aboard the station. The project also saw the launch of two new modules, Spektr and Priroda, to Mir, which were used by American astronauts as living quarters and laboratories to conduct the majority of their science aboard the station. These missions allowed NASA and Roscosmos to learn a great deal about how best to work with international partners in space and how to minimize the risks associated with assembling a large space station in orbit, as would have to be done with the ISS. The project also served as a political ruse on the part of the American government, providing a diplomatic channel for NASA to take part in the funding of the cripplingly under funded Russian space program. This in turn allowed the newly fledged Russian government to keep Mir operating, in addition to the Russian space program as a whole, ensuring the Russian government remained friendly towards the United States.

Мира

1986-1996 жылдары құрылған "Мир" әлемдегі алғашқы модульдік ғарыш станциясы болды. Ол ғарыштағы тұрақты түрде қоныстанған, ұзақ мерзімді зерттеу станциясының алғашқысы еді және бұрын ғарыштағы адамның үздіксіз қалуы бойынша рекордты ұстаған, он жылға жетпеген сегіз күнге созылған. "Мирдің" мақсаты ғарышта үлкен және өмір сүруге жарамды ғылыми зертхана құру болды, сондай-ақ "Интеркосмос" және "Шаттл-Мир" сияқты бірқатар халықаралық ынтымақтастықтар арқылы көптеген елдердің ғарышкерлері мен астронавттарына қолжетімділік қамтамасыз етілді. Станция 2001 жылдың 23 наурызына дейін болды, содан кейін ол қасақана орбитадан шығарылып, атмосфераға қайта кірген кезде ыдырады.

Ғарыш шаттл

Space Shuttle) - 1981 жылдан 2011 жылға дейін АҚШ Ұлттық Аэронавтика және Ғарыш Басқармасы (NASA) Ғарыш шаттл бағдарламасының бір бөлігі ретінде пайдаланған, жартылай қайта пайдалануға болатын Жердің төмен орбиталық ғарыш кемесі жүйесі. Оның ресми бағдарламалық атауы - Ғарыш тасымалы жүйесі (STS), 1969 жылы қайта пайдалануға болатын ғарыш кемесі жүйесіне арналған жоспардан алынған, бұл жобаны дамыту үшін қаржыландырылған жалғыз элемент болды. 1981 жылы төрт орбиталық сынақ ұшуының біріншісі орындалды, ал 1982 жылдан бастап операциялық ұшулар басталды. Аяқталуы тоқтатылған прототипке қосымша, 1981 жылдан 2011 жылға дейін Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығынан (KSC) ұшырылған 135 миссияда бес толық шаттл жүйесі жасалып, пайдаланылды. Шаттл флотының жалпы миссиялық уақыты 1322 күн, 19 сағат, 21 минут және 23 секундты құрады. Space Shuttle түрлі орбиталарға үлкен жүктерді тасымалдады, ал «Шаттл-Мир» және МКС бағдарламалары кезінде экипажты алмастыруды қамтамасыз етіп, станцияларға әртүрлі жабдықтар, модульдер мен құралдарды жеткізді. Әрбір шаттлдың жобаланған қызмет ету мерзімі 100 ұшырылым немесе 10 жылдық операциялық өмір болды. 1995 жылдан 1997 жылға дейін «Бірінші кезеңде» Мирге тоғыз док миссиясы жасалды: Space Shuttle Мирге жеті рет докталды, олардың әрқайсысы Мирге бір док миссиясын жүзеге асырды. Space Shuttle флотының ең көне және ең ауыр кемесі болғандықтан, ол Мирде (содан кейін МКС-тің) 51,6 градус еңісінде тиімді жұмыс істеуге жарамсыз болды. Сондықтан «Колумбия» қажетті сыртқы шлюзбен және орбиталық док жүйесімен жабдықталмады және ешқашан ғарыш станциясына ұшқан жоқ.

Жаңа ынтымақтастық басталды (1994)

Шаттл-Мир бағдарламасының бірінші кезеңі 1994 жылдың 3 ақпанында, 18-ші миссиясы STS 60 ғарыш айлағының ұшырылуымен басталды. Сегіз күндік миссия сол жылғы алғашқы шаттл ұшуы болды, американдық шаттлда ресейлік космонавт Сергей Крикалевтің алғашқы ұшуы болды және екі ел үшін ғарыш жарысы басталғаннан кейін 37 жыл өткен соң ғарышта ынтымақтастықтың күшеюінің басталуын қадағалады. Адаммен ғарышқа ұшу жөніндегі халықаралық келісімнің бір бөлігі ретінде, бұл Spacehab қысымды модулінің екінші ұшуы және ғарышқа ұшқан жүзінші "Getaway Special" жүгі болды. Миссияның негізгі жүгі – Wake Shield Facility (немесе WSF) құрылғысы, ол жаңа жартылай өткізгіш пленкаларды жасауға арналған, олар озық электроникаға қолданылады. WSF ұшу барысында Discovery робот манипуляторының соңында орналастырылды. Миссия кезінде Discovery экипажы Spacehab модулінде, Orbiter жүк бөлімінде әртүрлі эксперименттер жүргізді, сондай-ақ "Мир" бортындағы үш космонавт – Валерий Поляков, Виктор Афанасьев және Юрий Усачевпен (Mir экспедициялары LD 4 және EO 15) тікелей екі жақты аудио және бейне байланыс жасады.

Америка "Мирге" келеді (1995)

1995 жыл 3 ақпанда «Дискавери» ғарыш кемесінің ұшырылуымен басталды. «Дискавери» миссиясы, STS-63, бағдарламадағы екінші ғарыш кемесінің ұшуы және әйел пилоты Эйлин Коллинзбен ғарыш кемесінің алғашқы ұшуы болды. «Мирге жақын» миссиясы деп аталатын сегіз күндік ұшуда ғарыш кемесінің «Мир» станциясымен алғашқы кездесуі болды, өйткені ресейлік ғарышкер Владимир Титов және «Дискавери» экипажының қалған бөлігі «Мирге» 37 фут (11 метр) жақын жерге жақындады. Кездесуден кейін Коллинз станцияны айналып өтті. Бағдарламадағы алғашқы докқа қосылу миссиясы STS-71-дің толық репетициясы болған бұл миссияда әртүрлі техникалар мен жабдықтарды сынақтан өткізді, олар кейінгі докқа қосылу миссияларында қолданылатын болады. «Дискавери» ұшуынан бес апта өткен соң, 14 наурызда «Союз ТМ-21» ұшырылымы «Мир» станциясына EO-18 экспедициясын жеткізді. Экипаж құрамында ғарышкерлер Владимир Дежуров пен Геннадий Стрекалов және NASA ғарышкері Норман Тагард болды, ол «Союз» ғарыш кемесімен ғарышқа ұшқан алғашқы американдық болды. 115 күндік экспедиция барысында «Спектр» ғылыми модулі (американдық астронавттар үшін тұру және жұмыс істеу кеңістігі болды) «Протон» ракетасымен ұшырылып, «Мир» станциясына докталды. «Спектр» Америка және басқа елдерден келген ғылыми-зерттеу жабдықтарын тасымалдады. Экспедиция экипажы STS-71 миссиясы кезіндегі алғашқы «Шаттл-Мир» доктанғаннан кейін «Атлантис» ғарыш кемесімен Жерге оралды. 27 маусымда ұшырылған STS-71 миссиясының негізгі мақсаты – «Атлантис» ғарыш кемесін кездесуге шақыру және американдық ғарыш кемесі мен станция арасындағы алғашқы докқа қосылуды жүзеге асыру болды. 29 маусымда «Атлантис» сәтті түрде «Мир» станциясына докталды, бұл 1975 жылғы «Аполлон-Союз» сынақ жобасынан бері ресейлік станцияға докталған алғашқы американдық ғарыш кемесі болды. «Атлантис» ғарышкерлері Анатолий Соловьев пен Николай Бударинды жеткізіп, олар EO-19 экспедициясының экипажын құрады, сондай-ақ EO-18 экспедициясының ғарышкерлері Норман Тагард, Владимир Дежуров және Геннадий Стрекаловты алып қайтты. «Атлантис» Spacelab модуліндегі АҚШ-Ресейлік өмір ғылымдарының бірлескен зерттеулерін жүргізіп, станцияны логистикалық жабдықтармен қамтамасыз етті. 1995 жылғы соңғы «Шаттл» ұшуы, STS-74, 12 қарашада «Атлантис» ғарыш кемесінің ұшырылуымен басталды және «Мир» станциясына ресейлік құрылыммен жасалған док модульін, жаңа күн батареяларын және станция үшін басқа да жабдықтарды жеткізді. Док модульі докталған кезде «Мир» станциясының күн батареяларымен кездейсоқ соқтығысудың алдын алу үшін «Шаттлдарға» көбірек кеңістік беру үшін жасалды, бұл мәселе STS-71 кезінде станцияның «Кристалл» модулін станцияның басқа бөлігіне көшіру арқылы шешілді. «Кристаллға» қосылған модуль келесі миссияларда осы процедураны қажет етпеді. Ұшу барысында «Мир» станциясына судың көп бөлігі жеткізілді, ал қан, зәр және сілекей үлгілері Жерге қайтару үшін «Атлантис»ке жеткізілді.

1995 began with the launch of the Space Shuttle Discovery on February 3. Discovery's mission, STS 63, was the second Space Shuttle flight in the program and the first flight of the shuttle with a female pilot, Eileen Collins. Referred to as the "near Mir" mission, the eight day flight saw the first rendezvous of a Space Shuttle with Mir, as Russian cosmonaut Vladimir Titov and the rest of Discovery crew approached within 37 feet (11 m) of Mir. Following the rendezvous, Collins performed a flyaround of the station. The mission, a dress rehearsal for the first docked mission in the program, STS 71, also carried out testing of various techniques and pieces of equipment that would be used during the docking missions that followed. Five weeks after Discovery flight, the March 14 launch of Soyuz TM 21 carried expedition EO 18 to Mir. The crew consisted of cosmonauts Vladimir Dezhurov and Gennady Strekalov and NASA astronaut Norman Thagard, who became the first American to fly into space aboard the Soyuz spacecraft. During the course of their 115 day expedition, the Spektr science module (which served as living and working space for American astronauts) was launched aboard a Proton rocket and docked to Mir. Spektr carried more than of research equipment from America and other nations. The expedition's crew returned to Earth aboard Space Shuttle Atlantis following the first Shuttle–Mir docking during mission STS 71. The primary objectives of STS 71, launched on June 27, called for the Space Shuttle Atlantis to rendezvous and perform the first docking between an American Space Shuttle and the station. On June 29, Atlantis successfully docked with Mir, becoming the first US spacecraft to dock with a Russian spacecraft since the Apollo Soyuz Test Project in 1975. Atlantis delivered cosmonauts Anatoly Solovyev and Nikolai Budarin, who would form the expedition EO 19 crew, and retrieved astronaut Norman Thagard and cosmonauts Vladimir Dezhurov and Gennady Strekalov of the expedition EO 18 crew. Atlantis also carried out on orbit joint US Russian life sciences investigations aboard a Spacelab module and performed a logistical resupply of the station. The final Shuttle flight of 1995, STS 74, began with the November 12 launch of Space Shuttle Atlantis, and delivered the Russian built Docking Module to Mir, along with a new pair of solar arrays and other hardware upgrades for the station. The Docking Module was designed to provide more clearance for Shuttles in order to prevent any collisions with Mir solar arrays during docking, a problem which had been overcome during STS 71 by relocating the station's Kristall module to a different location on the station. The module, attached to Kristall docking port, prevented the need for this procedure on further missions. During the course of the flight, nearly of water were transferred to Mir and experiment samples including blood, urine and saliva were moved to Atlantis for return to Earth.

Природа (1996)

АҚШ-тың "Мир" станциясындағы үздіксіз қатысуы 1996 жылы 22 наурызда "Атлантис" ұшағының STS 76 миссиясымен басталды, осы кезде екінші сатыдағы астронавт Шаннон Люсид станцияға ауыстырылды. STS 76 – "Мир" станциясына үшінші доктанған миссия болды, ол сонымен қатар Spacehab модулін орналастыру арқылы логистикалық қабілеттерін көрсетті және тәжірибелік жиынтықтарды "Мир" доктанған модуліне орналастырды, бұл доктанған көліктермен алғашқы ғарышқа шығуды белгіледі. "Атлантис" экипажының кабинасынан жасалған ғарышқа шығулар астронавттарға Халықаралық ғарыш станциясын құрастыруға дайындалу үшін құнды тәжірибе берді. Люсид станцияда тұрған алғашқы американдық әйел болды, ал Шаттлдың қатты ракеталық күштегіштерімен байланысты мәселелерге байланысты оның сапары алты аптаға ұзартылды, нәтижесінде оның 188 күндік миссиясы АҚШ-тың жалғыз ғарышқа ұшу бойынша рекордты орнатты. Люсид "Мир" станциясында болған кезде, АҚШ-тың ғылыми жабдықтарымен жабдықталған "Природа" модулі "Мир" станциясына докталды. Люсид "Природа" мен "Спектр" модульдерін 28 түрлі ғылыми эксперимент жүргізу және тұру үшін пайдаланды. Оның "Мир" станциясындағы сапары 16 қыркүйекте ұшырылған STS 79 миссиясымен "Атлантис" ұшағы арқылы аяқталды. STS 79 – екі Spacehab модулін тасымалдаған алғашқы Шаттл миссиясы болды. "Мир" станциясына 400 кг-нан астам жүк жіберілді, оның ішінде "Атлантис" отын жасушаларымен өндірілген су, сондай-ақ суперөткізгіштерді зерттеу, шеміршек дамуы және басқа да биологиялық зерттеулерді қамтитын эксперименттер кірді. Сонымен қатар, "Мир" станциясынан "Атлантис" ұшағына шамамен бір тонна эксперименттік үлгілер мен жабдықтар қайтарылды, бұл жалғыз көшіруді ең кең көлемді етті. Бұл төртінші доктау кезінде Джон Блаха "Мир" станциясына ауысып, резиденттік сатыдағы астронавттың орнын иеленді. Оның станциядағы болуы докталған ғарыш кемесі үшін жүк көшіру процедуралары, ұзақ мерзімді американдық экипаж мүшелері үшін "табыстау" процедуралары және "Хам" әуесқой радио байланысы сияқты бірнеше салаларда операцияларды жақсартты. Оның "Мир" станциясында болған кезінде екі ғарышқа шығу жүзеге асырылды. Олардың мақсаты – 12 жыл бұрын орнатылған күн энергиясын өндіру массивінен электрлік қосылыстарды алып тастап, кабельдерді тиімді жаңа күн энергиясын өндіру массивіне қайта қосу болды. Барлығы, Блаха төрт ай бойы "Мир 22" ғарышкерлер экипажымен бірге материалтану, сұйықтық физикасы және тіршілік ғылымдары саласында зерттеулер жүргізді, содан кейін келесі жылы "Атлантис" ұшағымен STS 81 миссиясымен Жерге оралды.

Continuous US presence aboard Mir started in 1996 with the March 22 launch of Atlantis on mission STS 76, when the Second Increment astronaut Shannon Lucid was transferred to the station. STS 76 was the third docking mission to Mir, which also demonstrated logistics capabilities through deployment of a Spacehab module, and placed experiment packages aboard Mir docking module, which marked the first spacewalk which occurred around docked vehicles. The spacewalks, carried out from Atlantis crew cabin, provided valuable experience for astronauts in order to prepare for later assembly missions to the International Space Station. Lucid became the first American woman to live on station, and, following a six week extension to her Increment due to issues with Shuttle Solid Rocket Boosters, her 188 day mission set the US single spaceflight record. During Lucid's time aboard Mir, the Priroda module, with about of US science hardware, was docked to Mir. Lucid made use of both Priroda and Spektr to carry out 28 different science experiments and as living quarters. Her stay aboard Mir ended with the flight of Atlantis on STS 79, which launched on September 16. STS 79 was the first Shuttle mission to carry a double Spacehab module. More than of supplies were transferred to Mir, including water generated by Atlantis fuel cells, and experiments that included investigations into superconductors, cartilage development, and other biology studies. About of experiment samples and equipment were also transferred back from Mir to Atlantis, making the total transfer the most extensive yet. This, the fourth docking, also saw John Blaha transferring onto Mir to take his place as resident Increment astronaut. His stay on the station improved operations in several areas, including transfer procedures for a docked space shuttle, "hand over" procedures for long duration American crew members and "Ham" amateur radio communications. Two spacewalks were carried out during his time aboard. Their aim was to remove electrical power connectors from a 12 year old solar power array on the base block and reconnect the cables to the more efficient new solar power arrays. In all, Blaha spent four months with the Mir 22 cosmonaut crew conducting material science, fluid science, and life science research, before returning to Earth the next year aboard Atlantis on STS 81.

Өрт және соққы (1997)

1997 жылы STS-81 миссиясы Джон Блаханы, 118 күндік «Мир» станциясындағы қызметтен кейін, Джери Линенгермен алмастырды. Осы бесінші шаттлдың тұйықталуы кезінде «Атлантис» экипажы станцияға жабдықтарды жеткізіп, Жерге ғарышта өмірлік циклын аяқтаған алғашқы өсімдіктерді – Шеннон Люсид егіп алған бидайды қайтарды. Бес күндік бірлескен операциялар барысында экипаждар «Мир» станциясына логистикалық жабдықтарды, ал «Атлантиске» материалдарды жеткізді (сол кезде екі ғарыш кемесі арасындағы ең көп көлемдегі материал алмасу). Линенгер өз миссиясы барысында шетелдік ғарыш стансасынан тұңғыш рет ашық ғарышқа шыққан американдық астронавт және орыс космонавты Василий Циблиевпен бірге ресейлік «Орлан-М» ғарыш костюмін сынаған алғашқы адам атанды. EO-23 экспедициясының үш мүшесі де «Союз» ғарыш кемесімен «айналма жолмен» ұшты, яғни станцияның бір доктандыру портынан ажырап, содан кейін маневр жасап, басқа жердегі доктандыру портына қайта қосылды. Бұл Линенгерді екі түрлі ғарыш кемесінде («Космос» шаттлы және «Союз») ғарыш стансасынан ажырап, қайта доктанған алғашқы американдық астронавт етті. Foale-дың миссиясы маусымның 25-іне дейін қалыпты жағдайда жүрді, содан кейін «Прогресс» жүк кемесінің TORU автоматты доктандыру жүйесінің екінші сынағы кезінде «Спектр» модуліндегі күн батареяларымен соқтығысты. Модульдің сыртқы қабығы зақымданып, тесіліп, станциядағы қысым төмендеді. Бұл ғарыш тарихында орбитадағы қысымның алғашқы рет төмендеуі болды. Экипаж дереу модульге келіп тұрған кабельдерді кесіп, «Спектр» люгін жапты, осылайша «Союз» құтқару кемесімен станцияны тастап кету қажеттілігін болдырмады. Олардың күш-жігері станцияның ауа қысымын тұрақтандырды, ал Фолдің көптеген эксперименттері мен жеке заттары сақталған «Спектр» модуліндегі қысым вакуумға дейін төмендеді. Әйгілі болғандай, азық-түлік, су және басқа да маңызды жабдықтар басқа модульдерде сақталған, ал Фол мен ғылыми қауымдастықтың іздестіру және қайта жоспарлау жұмыстары зерттеу деректері мен мүмкіндіктерін жоғалтуды азайтты. Осы оқиғалардан кейін АҚШ Конгресі мен НАСА астронавттардың қауіпсіздігіне алаңдап, бағдарламаны тоқтатуды қарастырды, бірақ НАСА әкімшісі Дэниел Голдин бағдарламаны жалғастыру туралы шешім қабылдады.

In 1997 STS 81 replaced Increment astronaut John Blaha with Jerry Linenger, after Blaha's 118 day stay aboard Mir. During this fifth shuttle docking, the crew of Atlantis moved supplies to the station and returned to Earth the first plants to complete a life cycle in space; a crop of wheat planted by Shannon Lucid. During five days of mated operations, the crews transferred nearly of logistics to Mir, and transferred of materials back to Atlantis (the most materials transferred between the two spacecraft to that date). During his Increment, Linenger became the first American to conduct a spacewalk from a foreign space station and the first to test the Russian built Orlan M spacesuit alongside Russian cosmonaut Vasili Tsibliyev. All three crewmembers of expedition EO 23 performed a "fly around" in the Soyuz spacecraft, first undocking from one docking port of the station, then manually flying to and redocking the capsule at a different location. This made Linenger the first American to undock from a space station aboard two different spacecraft (Space Shuttle and Soyuz). Foale's Increment proceeded fairly normally until June 25, when a resupply ship collided with solar arrays on the Spektr module during the second test of the Progress manual docking system, TORU. The module's outer shell was hit and holed, which caused the station to lose pressure. This was the first on orbit depressurization in the history of spaceflight. The crew quickly cut cables leading to the module and closed Spektr hatch in order to prevent the need to abandon the station in their Soyuz lifeboat. Their efforts stabilized the station's air pressure, whilst the pressure in Spektr, containing many of Foale's experiments and personal effects, dropped to a vacuum. Fortunately, food, water and other vital supplies were stored in other modules, and salvage and replanning effort by Foale and the science community minimized the loss of research data and capability. After these incidents, the US Congress and NASA considered whether to abandon the program out of concern for astronauts' safety but NASA administrator Daniel Goldin decided to continue the program.

Бірінші кезең аяқталды (1998)

Бірінші кезеңнің соңғы жылы STS-89 миссиясымен Space Shuttle Endeavour ұшағының ұшуымен басталды. Миссия ғарышкер Салижан Шариповты "Мир" станциясына жеткізді және Дэвид Вольфты Энди Томасқа ауыстырды, Вольфтың 119 күндік "Increment" бағдарламасын аяқтағаннан кейін. Томас бағдарламаның соңғы бөлігі болған "Increment" кезінде, алдыңғы қатарлы технологиялар, Жер ғылымдары, адам өмірі ғылымдары, микрогравитация зерттеулері және ХҒС қауіптерін азайту салаларындағы 27 ғылыми зерттеуге қатысты. Оның "Мир" станциясындағы жұмысы, бүкіл Бірінші кезең бағдарламасының ең тиімді кезеңі деп есептеледі. Томас апта сайын "Белсенді нүктеден хаттар" жіберіп тұрды, және американдық ғарышкерлердің 1996 жылғы наурызда STS-76 миссиясымен Шеннон Люсидтің ұшуынан бері ғарыштағы үздіксіз 815 күндік және 1995 жылғы наурызда Норман Тагардтың "Мир" станциясына жасаған сапарынан бастап американдық ғарышкерлердің "Мир" станциясындағы 907 күндік болу мерзімі екі маңызды жетістікке жетті. Томас Шаттл-Мирдің соңғы миссиясы – STS-91 арқылы Жерге оралды. Миссия Бірінші кезеңді аяқтады, EO 25 және STS 91 экипаждары "Мир" станциясына су жеткізіп, екі ғарыш кемесі арасында жүк эксперименттері мен жабдықтар алмасты. "Мир" станциясында өткізілген ұзақ мерзімді американдық эксперименттер де "Дискавериге" көшірілді. 8 маусымдағы Шығыс жазғы уақыты бойынша сағат 9:07-де бөлінуге дайындалып, люктер жабылды және сол күні сағат 12:01-де ғарыш кемелері бөлінді.

Екінші және үшінші кезеңдер: ISS (1998 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1998 жылдың 12 маусымында «Дискавери» кемесі жерге қонғаннан кейін бірінші кезең аяқталды. Бағдарлама барысында әзірленген техника мен жабдықтар Екінші кезеңді әзірлеуге көмектесті: Халықаралық ғарыш станциясын (ХҒС) бастапқы құрастыру. 2001 жылы «Destiny» зертханалық модулінің келуі екінші кезеңнің аяқталуын және үшінші кезеңнің басталуын, яғни станцияның соңғы жабдықталуын 2012 жылы аяқтады. 2015 жылы америкалық сегменттің қайта конфигурациясы аяқталды, бұл оның док порттарына NASA қолдауымен жасалған коммерциялық экипаж көліктерін орналастыруға мүмкіндік берді, олардың 2018 жылы ХҒС-ке келе бастауы күтілуде.

2015 жылдың маусымына қарай ХҒС-тің қысыммен сақталатын көлемі , ал оның қысыммен сақталатын модульдерінің жалпы ұзындығы , сонымен қатар үлкен фермалық құрылым , құрайды, бұл оны жиналған ең үлкен ғарыш кемесі етеді. Аяқталған станция бес зертханадан тұрады және алты экипаж мүшесін қолдауға қабілетті. Қолданылатын көлемі және массасы шамамен екі есеге дейін жетсе, станцияның көлемі «Шаттл-Мир» ғарыш кемесінен екі есеге артық. 2018 жылы бұл мерзім 2030 жылға дейін ұзартылды. Бұл зерттеулердің нәтижелері Айға ұзақ мерзімді экспедициялар мен Марсқа ұшу үшін маңызды ақпарат береді. 2001 жылы 23 наурызда «Мир» ғарыш станциясы мақсатты түрде орбитадан шығарылғаннан кейін, ХҒС Жер төңірегіндегі орбитадағы жалғыз ғарыш станциясы болды. Ол бұл ерекшелігін 2011 жылдың 29 қыркүйегінде Қытайдың «Tiangong 1» ғарыш зертханасы ұшырылғанға дейін сақтап келді. «Мир» мұрасы станцияда жалғасуда, бес ғарыш агенттігін зерттеу мақсатында біріктіреді және осы ғарыш агенттіктеріне ғарышқа, Айға, Марсқа және одан да алысқа келесі қадам жасауға дайындық жасауға мүмкіндік береді.

Шаттл-Мир миссияларының толық тізімі

Қауіпсіздік және ғылыми нәтиже

Бағдарламаны сынға алудың басты себебі – қартайып бара жатқан "Мир" станциясының қауіпсіздігі болды, әсіресе 1997 жылы станцияда болған өрттен кейін және "Прогресс" жүк кемесімен соқтығысқаннан кейін. Ресей ғарыш агенттігінің нәтижелері қатты сынға алынды, тіпті олардың өз ғарышкері Циблиевтің өзі кінәлады. Жерге оралғаннан кейін өткізген алғашқы баспасөз конференциясында ғарышкер ашуын білдіріп: "Ресейде күнәліні іздеудің ұзақ дәстүрі қалыптасқан", – деді. Осы оқиғалар ескірген станцияның сенімділігіне қатысты наразылықты күшейтті. Астронавт Блейн Хаммондтың сөзіне қарағанда, оның "Мир" қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтары NASA басшылары тарапынан назарға алынбады, ал қауіпсіздік мәжілісінің құжаттары "жабық сақтаудан жоғалып кеткен". "Мир" бастапқыда бес жылға есептелгенімен, нәтижесінде үш есе көп ұшты. Бірінші кезеңнен бастап, станцияның жасы білініп көзге түсе бастады – компьютерлердің үнемі істен шығуы, қуаттың үзілуі, бақылаусыз ғарышқа түсу және құбырлардың ағып тұруы экипаж үшін үнемі алаңдаушылық туғызды. "Мир-Электрон" оттегін өндіру жүйесіндегі түрлі бұзылулар да алаңдататын мәселе болды. Осы бұзылулар экипаждарды 1997 жылы өртке себеп болған SFOG жүйелеріне тәуелді етуге мәжбүр етті. SFOG жүйелері ХҒС-де де проблема болып қала береді. Қауіпсіздік мәселелері NASA-ны бағдарламаның болашағын бірнеше рет қайта қарастыруға итерді. Агенттік ақырында бағдарламаны жалғастыруға шешім қабылдады, бірақ бұл шешімге байланысты баспасөздің түрлі бөлімдерінен сындарға ұшырады.

Санаты

Ресейлік ғарыш бағдарламасының және NASA-ның бірінші кезеңге деген көзқарасы да қатысқан астронавттарды алаңдатты. Ресейдің қаржылық қиындықтарына байланысты, ЦУП-тағы көптеген қызметкерлер миссия жабдықтарының және "Мир" станциясының жұмысын жалғастырудың, станциядағы космонавттардың өмірінен маңыздырақ деп есептеді. Сондықтан, бұл бағдарлама американдық бағдарламалардан өте ерекше болды: космонавттардың күндері минут сайын жоспарланды, шатл пилоттары қолмен орындайтын әрекеттер (мысалы, түйісу) автоматты түрде жүзеге асырылды, ал космонавттар ұшу кезінде қателік жіберсе, олардың жалақысы кесілді. Американдықтар "Skylab" және одан бұрынғы ғарыш миссияларында мұндай бақылаудың тиімсіз екенін түсінді және содан бері миссия жоспарларын икемдірек етіп жасады. Бірақ ресейліктер өз ұстанымдарынан бас тартпады, көптеген адамдар осының салдарынан көп жұмыс уақыты жоғалды деп ойлады. 1997 жылы болған екі апаттан кейін астронавт Джерри Линенгер Ресей билігі америкалықтар серіктестіктен бас тартады деп қорқып, оқиғалардың маңыздылығын азайтуға тырысқан деп санайды. Бұл "жасырын операцияның" басты бөлігі – американдық астронавттардың шын мәнінде станцияда "серіктес" емес, "қонақ" ретінде қаралатын түйсігі болды. NASA қызметкерлері өрт пен соқтығысу туралы бірнеше сағаттан кейін ғана білді және шешім қабылдау процесінен шеттетілді. NASA-ның қатысуы артты, Ресейдің миссиялық басқарушылары апаттың кінәсін Василий Циблиевке таңуға тырысқанда. Тек NASA тарапынан күшті қысым көрсеткеннен кейін ғана бұл ұстаным өзгерді.

Қаржы

Кеңес Одағының бірнеше жыл бұрын тарағаннан бері Ресей экономикасы жайлап құлдырап, ғарыш зерттеулеріне бөлінетін бюджет шамамен 80 пайызға азайды. Бірінші кезеңге дейін де, одан кейін де Ресейдің ғарышқа жұмсаған қаржысының көп бөлігі Еуропа және басқа елдерден келген ғарышкерлердің ұшуларынан түсті, соның ішінде бір жапон телеарнасы тілшісі Тоёхиро Акияманы "Мир" станциясына жіберу үшін 9,5 миллион доллар төледі.