Кіріспе

Тоқу тарихы

Тоқу – екі немесе одан көп инелерді пайдаланып, жіпті бір-бірімен байланысқан тізбектей тізімдерге айналдырып, дайын киім немесе басқа мата жасау процесі. Бұл сөз "түйін" деген сөзден шыққан, голланд тіліндегі "knutten" етістігінен, және көне ағылшын тіліндегі "cnyttan" ("түйіндеу") сөзімен ұқсас. Тоқудың бастауы адамның ауа-райынан қорғану үшін киімге деген негізгі қажеттілігінде жатыр. Соңғы уақыттарда қолмен тоқу қажетті дағды емес, көбінесе хоббиге айналды.

Тоқудың пайда болуы

Тоқу – қаптамалы жіп немесе жүннен мата жасау техникасы. Тоқымадан айырмашылығы, тоқуға тоқыма станок немесе басқа да ірі жабдықтар қажет болмайды, бұл көшпелі және егіншілікпен айналыспайтын халықтар үшін өте пайдалы техника. Ең көне тоқыма туындылары – 11 ғасырға жататын Мысырдан табылған шұлықтар. Олар өте жұқа қапталған, күрделі түс схемаларымен жасалған, ал кейбіреулерінде қысқа қатарлы өкшесі бар, ол кері тігуді талап етеді. Осындай күрделілік тоқудың археологиялық жазбалардан бұрын пайда болғанын көрсетеді. Алдыңғы туындылар тоқыма немесе тігу сияқты көрінеді, бірақ олар Nålebinding сияқты басқа техникалармен жасалған, яғни бір ине және жіппен бірнеше иілген тізбектер жасау арқылы мата жасау. Кейбір артефакттардың құрылымы тоқуға өте ұқсас, мысалы, 3-5 ғасырлардағы римдік-египеттік егіз шұлықтар, сондықтан Nålebinding-тің "копт тігісі" тоқудың алға басушысы деп саналады.

Ертедегі еуропалық тоқу

Еуропадағы ең ерте белгілі тоқыма бұйымдарын испандық христиан патшалық отбасылары жұмысқа алған мұсылман тоқымашылар жасаған. Олардың тоқу шеберлігін Испанияның Бургос қаласына жақын орналасқан Санта-Мария-ла-Реал-де-Лас-Хуэлгас аббаттығының мазартасында табылған бірнеше заттардан көруге болады. Олардың ішінде 1275 жылы қайтыс болған Фернандо де ла Серда ханзадасының мазартасынан табылған тоқылған жастықша қаптары мен қолғаптар бар. Жібек жастықша қаптары шамамен дюймге 20 тігіспен тоқылған. Онда отбасының гербін бейнелейтін тоқылған өрнектер, сондай-ақ стильдес күфі әрпімен жазылған араб тіліндегі "барака" ("береке") сөзі бар. Испаниядағы кафедраль қазыналарынан 13 ғасырдың ортасына жататын көптеген басқа да тоқылған киімдер мен аксессуарлар табылған. Эстонияда 13 ғасырдың соңына жататын вотик тоқымасының фрагменті қазба жұмыстары кезінде табылған. Бұл фрагмент үш түспен жіптерді кесіп тоқылып, ықтималда қолғап манжетінің бөлігі болған. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Эстониядағы Сиксала жерлеу орнынан 14 ғасырдың басына жататын жүн қолғаптың бөлігі табылған. Еуропадан алынған бірнеше картиналарда 14 ғасырдан бастап, тоқитын Құдай ана бейнеленген, оның ішінде Томмазо да Моденаның (шамамен 1325-1375) "Тоқитын Біздің Ханым" және Мастер Бертрамның (Minden) 1400-10 жылдарға жататын Бюкстехуде алтарінің оң жақ қанатынан "Періштенің келуі" суреттері бар. Ньюкасл, Осло, Амстердам, Любек және Таллинн қалаларында да осы техника қолданылған, бірақ бұл техника сәл ертерек пайда болған болуы мүмкін. Англия королевасы Елизавета I өзі жібек шұлықтарды ұнатқан; олар жүннен жасалған шұлықтарға қарағанда нәзік, жұмсақ, әдемі және әлдеқайда қымбат болған. Оның иелігінде болған деген шұлықтар әлі де сақталып қалған, бұл оның үшін арнайы тоқылған заттардың жоғары сапасын көрсетеді. Осы кезеңде шұлық жасау көптеген британдықтар үшін маңызды кәсіп болды, олар жақсы жүннен тоқып, өнімдерін экспорттады. Кедейлерге табыс табуға көмектесу үшін тоқу мектептері ашылды. Сол кездегі сәнді киімдер еркектерден қысқа шорт киюді талап еткендіктен, шұлықтар сәндік қажеттілікке айналды. Англияда жасалған шұлықтар Нидерландыға, Испанияға және Германияға жіберілді. Көптеген күрделі өрнектер жасалды, мысалы, 20 ғасырдың басында Ирландияда дамыған Аран свитерлерінде қолданылатын кабельді тігіс.

Шотландия тарихындағы маңызы

Шотландия аралдарында 17-18 ғасырларда тоқу өте маңызды шаруашылық болғандықтан, тұтас отбасылар көйлек, аксессуарлар, шұлық, гетре және т.б. жасаумен айналысқан. Фэр-Айл техникасымен күрделі түрлі-түсті өрнектер құрылған. Бұл аралдардың балықшылары үшін көйлектер аса қажетті киім болған, себебі жүндегі табиғи майлар теңіз балық аулау кезіндегі қатал ауа райынан қорғауға көмектескен.

Өнеркәсіптік революция

1589 жылы ағылшын дін қызметкері Уильям Ли шұлық тоқу станогын ойлап тапты. Уильямнан қара шұлық жұбын алғаннан кейін, Елизавета I патшайымы оның өнертабысына патент беруден бас тартты. Ол оның машинасымен тоқыған жүн шұлықтарының патшалық аяқтарына тым кедіргенін айтты. Оған шұлықтардың сезімі де, олардың қарапайым пішіні де ұнаған жоқ, сондай-ақ машина өз халқының жұмысын тартып алады деп қорқыды. Алайда Францияның королі Генри IV Уильямның өнертабысының мүмкіндігін көріп, оған қаржылық қолдау ұсынды. Өнертапқыш Руан қаласына көшіп, онда шұлық фабрикасын салды. Көп ұзамай француздар тоқу станогын Еуропаға таратты. Бұл құрылғы Ұлыбританияға қайтып келгенде, 1657 жылы Лондонда «Шұлық тоқушылардың құрметті компаниясы» құрылды. Шұлық тоқу көбінесе үйде, көбінесе бүкіл отбасының қатысуымен жасалатын. Ноттингем қаласы, әсіресе Лейс-маркет деп аталатын аудан, машинамен тоқыған кружевоның ірі өндірушісі болды. Лестершир және көршілес округтер ұзақ жылдар бойы шұлық өнеркәсібімен байланысты болды. Бұл, әсіресе, портативті дөңгелек тоқу машиналарын ойлап табумен одан әрі дамыды. Үлкен шұлық тоқу станогына немесе қолмен тоқуға қарағанда машиналарды жалдап, үйде жұмыс істеуге болады. Бұл машиналардың бірін Генри Джозия Грисуолд жасады, олар көбінесе Грисуолд тоқу машиналарын деп аталды, бұл ағылшын шұлық машинасының дизайны британдық өнертапқыштар Хайнсуорт пен Грисуолдтан бастау алады. Кейбір шұлық тоқушылар Луддиттердің қатарында болды, олар зауыттарға көшуге қарсылық көрсетті. XIX ғасырдың ортасына дейін шұлық өнеркәсібі әлі де зауыттарға көшуді жүзеге асырмаған еді. XIX ғасырдың ортасында бумен жұмыс істейтін тоқу машиналарын жетілдірумен машинамен тоқу үлкен машиналарды орналастыру үшін зауыттарға көшті. XIX ғасырдың ортасына қарай қолмен тоқу шұлық өнеркәсібінің бір бөлігі ретінде азайды, бірақ хобби ретінде өсті. Джейн Гогейн сияқты авторлар демалыс үшін де, өнеркәсіптік мақсаттар үшін де тоқу үлгілерін және жіптерді шығарды.

1914 - 1918 жылдар: Соғыс үшін тоқу

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ерлер, әйелдер және балалар одақтас елдердің соғысқа қатысуын қолдау мақсатында көптеген киім-кешек пен аксессуарлар тоқыды, осы арқылы әскерлердің формаларын шұлық, бас киім, шарф, свитер, мойын орамал және балаклавалармен толықтырды. Тоқуға арналған журналдар мен әйелдер журналдары, сондай-ақ Қызыл Крест теңізшілер мен әскерлерге арналған нұсқаулықтар мен үлгілерді жариялады. Көп таралған журналдар мен әндер тоқуды, Британияны әскери күштерді қолдауға бағытталған қызу қозғалысқа ұшыратқан құбылыс ретінде бейнеледі.

1920-жылдар: Ресейдің азаматтық соғыстары мен Қытай

Ақ гвардияшылардың Азамат соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін көптеген бөлімшелер Қытайдың Шыңжаң аймағына шегініп, онда тұтқынға алынды. Қытай өзінің азамат соғысына батып бара жатқан кезде, ресейлік тұтқындар түйе керуендерімен Шығыс Қытайға тасымалданды. Оуэн Латтимордың сөзінше, олар түйе жүніне толық қол жеткізетін қытай керуеншілеріне тоқу өнерін үйреткен. 1926 жылы Латтимор түйе тартқыштардың "жол жүріп тоқып отырғанын" көрген: егер жіптері бітіп қалса, олар алдынан келе жатқан керуендегі алғашқы түйенің мойнынан жүн ұстап, алақандарында иіріп жіпке айналдыратын; содан кейін жіп иіруді бастау үшін салмақ қосып бұрап, жіп дайын болғанша жүн қосып тоқуды жалғастыратын. Осылайша, керуеншілер өздеріне жылы түйе жүнінен жасалған шұлықтармен ғана емес, сонымен қатар сатуға арналған тоқыма бұйымдар жасауға да мүмкіндік алды.

1920-шы жылдар: Мода

1920 жылдары батыс әлемінің көп бөлігінде тоқыма киімнің танымалдылығы күрт өсті. Тоқыма киім, әсіресе свитерлер/пуловерлер, ерлер, әйелдер және балалар үшін сол дәуірдің жаңа сәнінің маңызды бөлігіне айналды, бұрынғысы көбінесе балықшылар сияқты нақты мамандықтармен байланысты қарапайым киім болатын. 1920 жылдардың басында тоқыма галстуктар сәнге енді. Тоқыма киім көбінесе спорт пен демалыспен байланысты болды. Киімдер жиі нақты спорт түрлерімен байланыстырылды; мысалы, жағасында түрлі-түсті жолақтары (клуб түстері) бар ақ свитерлер/пуловерлер теннис пен крикетте жиі қолданылатын. Фэр-Айл тоқымасы 1920 жылдары өркендеді, оның бастауын Уэльс принці (кейіннен VIII Эдуард) гольф ойнағанда Фэр-Айл пуловерін кигенінен бастады деседі. Фэр-Айл және Аргайл стильдері содан бері спортпен байланысты. Жоғары сән де тоқыма киімді қабылдады, Коко Шанель оны белсенді пайдаланды, ал Vogue журналы үлгілерін жариялады. 1920 жылдарға дейін батыс әлеміндегі коммерциялық тоқыманың көп бөлігі іш киім, шұлық және гетре жасауға бағытталған. Тоқыма сәніне қоғамдық қызығушылық артып, оның өндірісі де кеңейді. Ұлы депрессияға дейін қолмен және машинамен тоқу кең ауқымда коммерциялық қызмет көрсетті. 1920 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болған үй тоқымасына деген қызығушылық жалғасты. Оқшаулау соғысының салдарынан шұлықтардың тапшылығы туды, ал одақтас елдердің тыл майданы әскерлерге көмектесу үшін тоқуға шақырылды. Үй тоқымасының танымалдылығы артты, әсіресе сән тоқыма киімді толық қабылдаған кезде. Компаниялар үй тоқымасын жасайтындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін үлгілер, жіптер және құралдарды өндіруді бастады немесе кеңейтті.

1930 жылдар: Депрессия

1920-ші жылдардағы тоқыма киімдерінің сәнге айналуы жалғасты, бірақ ол сәннің өзгеруін шағылыстырды. Дәстүрлі әдістерді жаңаша үйлестіру жиі кездесті, ал тігісте цип-бұғау сияқты жаңа технологиялар қолданыла бастады. Жаңа синтетикалық жіптер қолжетімді бола бастады. Ұлы депрессия кезінде көптеген адамдар бастан өткерген қиындықтар, кейбіреулерін қажеттілікке байланысты тоқуға итермеледі. Өз киімдеріңді тоқу, қолмен (немесе тіпті машинамен) тоқылған киімдерді сатып алуға қарағанда әлдеқайда арзан болды. Бар киімдерді, шұлықтарды және іш киімдерді жөндеу үшін шеберлік қажет болды. Қазіргі танымал әйелдер журналдарында жиі жарияланатын үлгілер де осы қажеттілікті көрсететін. Ауыстырылатын саусақтары мен өкшелері бар шұлықтар кең таралды. Кейбір хобби тоқушылар қосымша табыс табу үшін жарты күндік жұмыс істеді. 1930-шы жылдарда коммерциялық машинамен тоқудың танымалдылығы да артты. 1920-ші жылдары саудадағы көптеген тоқыма бұйымдары қолмен тоқылған, алайда осы және басқа да жағдайлар тұтынушыларды арзан машинамен тоқылған өнімдерге қарай ықпалдады.

1939-1945: Жеңіске жету үшін тоқу

"Біріңді түзетіп, түзете бер" деген атаумен шығарылған нұсқаулықты Ұлыбританияның соғыс кезеңіндегі Ақпарат министрлігі дайындаған. Жүнге деген қажеттілік өте жоғары болғандықтан, нұсқаулықта әйелдерге ескі, кие алмайтын жүннен жасалған заттарды шешіп, жүнін қайта пайдалануға кеңес берілген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолмен тоқу өркендеген, себебі соғысқа көмектесу мақсатында тоқуға шақырылған. Әскерилер мен теңізшілердің қысқы киімдерін, мысалы, балаклава мен қолғаптарды жасау үшін тоқу үлгілері таратылған. Бұл қажетті заттарды ғана өндірмеген, сонымен қатар "үй майданында" жүргендерге соғысқа үлес қосып жатыр деген жақсы сезім сыйлады.

1950 және 60-шы жылдар: Жоғары мода

Соғыс жылдарынан кейін тоқуға деген қызығушылық арта түсті, себебі жіптердің түрлері мен стильдері көбейді. Мыңдаған схемалар жарқын түстердегі сәнді үлгілерге ұмтылған нарықтың қажетін қанағаттандырды. "Твінсет" үй тоқушылары үшін өте танымал жиынтық болды. Ол бір түсті қысқа жеңді жеңіл көйлек пен ұзын жеңді кардиганнан тұратын, бірге киілетін жиынтық еді. Қыздар мектепте тоқуды үйренді, өйткені бұл тек хобби ғана емес, сонымен қатар пайдалы дағды деп есептелді. Ұлыбританиядағы "Pins and Needles" сияқты журналдарда әртүрлі деңгейдегі схемалар жарияланды, олар тек киім-кешек ғана емес, сонымен қатар одеялдар, ойыншықтар, сөмкелер, тігістелген перделер және пайда табу үшін сатуға болатын басқа да заттарды қамтыды.

1980 жылдардың төмендеуі

Бұл кезеңде Батыс әлемінде тоқудың танымалдылығы күрт төмендеді. Үлгілер мен қауырсын сатылымы азайды, өйткені бұл өнер ескірген деп есептелді және мектептерде балаларға тоқуды сирек үйретті. Машинамен тоқылған бұйымдардың арзанға түсуі және қолжетімділігі тұтынушыларға жүн мен үлгіні сатып алу бағасына тең немесе одан да арзанға свитер алуға мүмкіндік берді. Дәстүрлі жүн тоқыма киімдеріне балама ретінде спорттық костюмдер мен худилер танымал болды, олар тек спортпен айналысқанда ғана емес, күнделікті киім ретінде де киіле бастады. Микротоқымадан жасалған синтетикалық матадан тігіліп, бір жағынан жұмсақталған бұл киімдер сол кезде сәнді болып саналды, арзанға өндірілді, жылдам жасалды және күтімі оңай болды. Бұл маталарға сәнді суреттерді де салуға болады. Олар тоқыма матадан жасалғанмен, көбінесе тоқыма киім деп есептелмейді. Бұл жаңа киімдер, сондай-ақ киімдегі формалдықтан бас тарту тенденциясының арқасында дәстүрлі тоқыма киімдер енді 1920 жылдардағыдай спорттық киім ретінде қарастырылмады. Тоқыма киімдер "көкейкестік стильдегі" киіммен байланысты болды. Компьютерлік тоқу машиналары сияқты технологиялық жетістіктер тоқудың жаңа дизайндарын және тәсілдерін ұсынды. Кейбір суретшілер тоқуды қолөнер немесе үй шаруашылығы емес, заңды өнер түрі деп қарастыра бастады, ал тоқудың дизайн мүмкіндіктеріне сәндік және практикалық аспектілерден гөрі көркемдік тұрғысынан көбірек назар аударылды.

1990 жылдар

1980 жылдардың соңына қарай үй тоқу нарығының көптеген жеткізушілері жоғалып кетті немесе басқа компанияларға біріктірілді, ал жергілікті жүн дүкендерінің саны күрт азайды. Дегенмен, үй тоқу әлі де мықты және адал жанкүйерлерге ие болды. Қолөнер жәрмеңкелерінің өркендеуі, тоқудың түрлі салаларын жан-жақты зерттейтін кітаптардың жарық көруі және 60-70 жылдары осы өнерді үйренгендердің қолдауы тоқуға деген қызығушылықты сақтап тұрды. Ең әсерлі өзгерістердің бірі – интернеттің таралуы болды. Ол тоқымашыларға кеңес алуға, үлгілермен алмасуға және тәжірибелерін бөлісуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, бұл үй тоқымашыларының жергілікті көздерге тәуелді болмай, тікелей материалдарға қол жеткізуін қамтамасыз етті. Бұл тенденциялар қазірге дейін жалғасуда.

ХХІ ғасырдың басындағы қайта өрлеу

XXI ғасырда тоқу өнерінің қайта жандануына куә болдық. Бұл жандану интернеттің дамуымен, сондай-ақ жалпы "Қолмен жасалған революция" және DIY қолөнеріне деген қызығушылықпен бірге жүрді. Альпака, ангора және мерино сияқты жануарлардан алынған, негізінен мақтадан тұратын өсімдік талшықтарын жинау және өңдеу оңайлап, арзандатылды, нәтижесінде олар кеңінен қолжетімді болды. Сондай-ақ, жібек, бамбук, як және кивиут сияқты экзотикалық талшықтар да танымал бола бастады. Тоқу өнеркәсібі жылдар бойы тоқу тәжірибесіз де керемет нәтижелер беретін жаңа үлгілерді жасауға кірісті. Дизайнерлер үлкен инелерге тез тоқылатын үлгілер жасады, бұл құбылыс «бірден қанағаттану тоқу» деп аталады. Джулия Робертс, Винона Райдер, Дакота Фэннинг және Камерон Диаз сияқты жұлдыздар тоқумен айналысып, осы қолөнердің қайта жандануына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, ерлер де тоқу өнеріне қайта оралды – бұған Арне Нержортте мен Карлос Захрисон дизайнерлік серіктестігінің үлгісі және ер адамдарға арналған кітаптардың жарық көргені куә. Уақыт пен технология өзгерген сайын, тоқу өнері де өзгеріп келеді. Интернет тоқымашыларға байланысуға, қызығушылықтарын бөлісуге және бір-бірінен үйренуге мүмкіндік береді, тіпті ол көрші үйден болса да немесе әлемнің екінші жағынан болса да. Интернеттегі алғашқы құбылыстардың бірі – мыңдаған мүшесі бар KnitList болды. 1998 жылы алғашқы онлайн тоқу журналы KnitNet жарық көрді (2009 жылы 54-ші санымен жабылды). Кейін блогтар халықаралық тоқу қауымдастығының дамуына серпін берді. Баспа және онлайн көздерден алынған үлгілер белгілі бір үлгіні тоқуға бағытталған топтарды (Knit a longs немесе KALs) құруға ықпал етті. Сонымен қатар, блогтардан, журналдардан және тоқу кітаптарынан идеялар жинақталған тоқу подкасттары пайда болды. Бұрын аз ғана тоқымашылар сақтап келген дәстүрлі үлгілер мен техникалар қазір кеңірек аудиторияға ие болды. Сонымен қатар, бүкіл әлемге тараған «жағадан жасалған бомбалау» деп аталатын граффити түрі пайда болды. Дәстүрлі граффити сияқты, бұл да рұқсатсыз қоғамдық орындарда тоқылған бұйымдар жасаудан тұрады. 2006 жылдың 14 қаңтарында автор және тоқу блогеры Стефани Перл Макфи, басқаша айтқанда Yarn Harlot, тоқу әлемін 2006 жылғы Тоқу Олимпиадасына қатысуға шақырды. Қатысу үшін тоқымашы 2006 жылғы қысқы Олимпиаданың ашылу салтанатында қиын жобаны бастауға және Олимпиада оты сөнгеннен кейін 16 күн ішінде аяқтауға міндеттенді. Олимпиаданың алғашқы күніне қарай 4000-ға жуық тоқымашы бұл шақыруға жауап берді. 21-ші ғасырдың басында тоқудың танымалдылығының тағы бір белгісі ретінде 2007 жылдың мамыр айында Кэссиди мен Джессика Форбс тоқымашылар мен тігушілер үшін үлкен халықаралық онлайн қауымдастығы мен әлеуметтік желіні құрды – Ravelry. Бастапқыда тек шақыру арқылы қолжетімді болған бұл сайт бүкіл әлемдегі тоқу және тігу әуесқойларын біріктірді және 2016 жылға қарай 6,21 миллионнан астам тіркелген пайдаланушыға ие болды.