Кіріспе

Перу-Боливия Конфедерациясының Жоғарғы Қорғаушысы Андрес де Санта Круз и Калахумана (анˈдɾes ðe ˈsanta ˈkɾuθ; 30 қараша 1792 – 25 қыркүйек 1865) – боливиялық генерал және саясаткер, 1827 жылы Перудің уақытша президенті, 1836 жылдан 1838 жылға дейін Перудің уақытша президенті және 1829 жылдан 1839 жылға дейін Боливияның алтыншы президенті болған. Ол сонымен қатар 1836-1839 жылдар аралығында аз ғана уақыт болған Перу-Боливия Конфедерациясының Жоғарғы Қорғаушысы қызметін атқарды, бұл саяси бірлестік негізінен оның жеке бастамаларының нәтижесінде құрылды.

Ерте өмір және білім

Санта Круз 1792 жылғы 30 қарашада Ла-Пастағы Уарина қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Хосе Санта Круз и Виллавиченсио – испан, ал анасы Хуана Базилия Калахумана – Уарина қаласынан шыққан аймара әйелі. Кейінірек Андрес де Санта Круз анасы арқылы инка билеушілерінің тікелей ұрпағы екенін мәлімдеді. Ол білімін туған қаласындағы Сан-Франциско монастырында бастап, Куско қаласындағы Сан-Антонио Абад семинариясында жалғастырды. 1809 жылы семинарияны тастап Ла-Пасқа қайтып келді.

Әскери мансап

Санта Круз үйге оралғаннан кейін, әкесі оны Испания армиясының Аполлобамба драгун полкіне альферес шенімен тіркеді. Осылайша ол Гуаки (1811 жылдың 20 шілдесі), Вилькапугио (1813 жылдың 1 қазаны) және Айохума (1813 жылдың 14 қарашасы) шайқастарына қатысты. Соңғысы Жоғарғы Перуді (қазіргі Боливия) испан үстемдігінен азат етуге ұмтылған Аргентина тәуелсіздік күштерінің жеңілісімен аяқталды. Санта-Круз Матео Пумакахуаның көтерілісін басуға бағытталған испан отарлық жорықтарына да қатысты (1814–15), осылайша испан тәжіне адалдығын тағы да көрсетті. Оның бағы Ла Таблада шайқасында (1817 жылдың 15 сәуірінде) таусылды, онда ол тұтқынға алынып, Буэнос-Айреске соғыс тұтқыны ретінде жеткізілді. Ол қашып, бірінші Рио-де-Жанейроға, содан кейін Лимаға жетті. Алған сыйы ретінде ол Чоррильос қаласының қолбасшысы болып тағайындалды.

Тәуелсіздік соғысы

Жозе де Сан-Мартиннің бүлікші әскері Перу жағалауына түскен кезде Санта-Круз Хуарочири аймағындағы милиция күштерінің қолбасшысы болды. Осы қызметінде ол 1820 жылдың 6 желтоқсанындағы Паско шайқасында тәуелсіздік күресушілеріне қарсы күресті, бірақ роялистер жеңіліске ұшырады және Санта-Круз тұтқындалды. Сан-Мартиннің Хуаурадағы штабына жеткізілген ол жақтан жаңылды және 1821 жылдың 8 қаңтарында Патриот армиясына қосылды. Санта-Круз жылдам дамып, сол жылы полковник, ал 1822 жылы бригада генералы шеніне жетті, себебі ол 1822 жылдың 24 мамырындағы Пичинча шайқасында перулік әскерлерін жетекшілік еткен. 1823 жылдың 26 ақпанында Перу Конгресіне қарсы бүлік шығарып, оны Жозе де ла Рива Агуэроны президенттікке сайлауға мәжбүр етті. Перу армиясының экспедициясының басшысы ретінде Санта-Круз Арика портын басып алды және 1823 жылдың 27 тамыздағы Зепита шайқасында роялистер армиясын жеңді. Бірақ ол жеңісін тиімді пайдалана алмады және асығыс шегінді. Симон Боливар Перу президенті болғаннан кейін (1824 жылдың 17 ақпаны), Санта-Круз оның армиясына қосылып, Перу дивизиясының штаб бастығы болып тағайындалды. Осы қызметінде ол 1824 жылдың 6 тамыздағы Юнин шайқасына қатысты. Содан кейін ол Аякучоның префекті, ал Боливияны азат ету науқаны кезінде Патриот армиясының штаб бастығы болды. Оның еңбегі үшін Санта-Круз 1825 жылдың сәуір айында маршал және Чукисака префекті атақтарын алды. Лимадағы Үкімет кеңесінің президенті болып тағайындалған ол, Боливар 1826 жылдың 4 қыркүйегінде Ұлы Колумбияға оралғаннан кейін, Перу атқарушы билігін басқарды, 1827 жылдың 27 қаңтарында Перудегі Боливар режимі құлағанға дейін. Санта-Круз президенттік лауазымды уақытша өз мінезіне алды, 1827 жылдың 9 маусымында Конгресс Жозе Ла Марды сайлағанға дейін.

Боливия президенті

Биліктен қуылған Санта Круз Чилиде перулік елші болып тағайындалды, бірақ ол Боливияға қайта шақырылды, онда оны президент деп жариялаған еді. 1829 жылдың 24 мамырында қызметке кіріскен ол елде эндемикалық ішкі тәртіпсіздіктер мен банкротқа жуық жағдайды көрді. Бұл мәселелерді шешу үшін қабылданған шараларға заговоршыларды тазарту, әскерді реформалау және күшейту, бюрократияны реформалау, мемлекеттік қаржыны реформалау, жаңа валюта шығару, жаңа Конституция қабылдау, Наполеон кодексіне негізделген жаңа Азаматтық кодекс қабылдау және Кобияны еркін порт ретінде құру кірді. Санта Круздың авторитарлық режимі Латын Америкасының көптеген елдері кең тараған наразылықтарға тап болған кезде Боливияға тұрақтылық әкелді. Бұдан әрі, ол өзінің басты жобасы – Перу-Боливия Конфедерациясын іске асыру үшін берік негіз құрды.

Перу-Боливия Конфедерациясы

Боливия президенті ретінде Санта-Крус Перумен саяси одақ құру үшін бірнеше сәтсіз қадамдар жасады, соның нәтижесінде елдегі үнемі болатын саяси тұрақсыздықтан пайдаланды. Оның ең жақсы мүмкіндігі 1835 жылы Перу президенті Луис Хосе де Орбегосо Фелипе Сантьяго Салаверидің бүлікші әскеріне қарсы күресу үшін одан көмек сұрағанда туды. Санта-Крус Янакоча шайқасында (1835 жылдың 13 тамызы) перулік каудильо Агустин Гамарраны, ал Учумайо шайқасында (1836 жылдың 4 ақпаны) Салавериді жеңді, содан кейін Салавериді дереу атқылады. Санта-Крустың ықпалымен Перудің оңтүстік департаменттерінің (Арекипа, Аякучо, Куско және Пуно) конгресі Сикуаниде жиналып, Оңтүстік Перу Республикасының құрылуын жариялады (1836 жылдың 17 наурызы). Сол сияқты, солтүстік департаменттердің (Амазонас, Юнин, Ла Либертад және Лима) Хуаурадағы жиналысында Солтүстік Перу Республикасы құрылды (1836 жылдың 11 тамызы). Екеуі де Санта-Крусты жоғарғы қорғаушы ретінде мойындады, бұл оған 1836 жылдың 28 қазанында Перу-Боливия конфедерациясын құруға мүмкіндік берді. Жаңа мемлекет үшін Конституция жасау мақсатымен, ол Боливия Конгресінің өкілдерімен бірге екі заң шығарушы органның өкілдерін Такна қаласына шақырды. Оның басшылығымен олар 1837 жылдың 1 мамырында оны он жылға жоғарғы қорғаушы етіп тағайындаған келісімге қол қойды. Санта-Крусқа берілген кең өкілеттіктерді пайдалана отырып, Перуде Боливияда орнатылған авторитарлық үкімді орнатуға тырысты. Ол азаматтық кодекс, қылмыстық кодекс, сауда ережелері, кедендік ережелерді қабылдады және салық жинау жүйесін қайта ұйымдастырды, бұл мемлекеттік кірістерді арттырып, шығындарды шектеуге мүмкіндік берді. Конфедерация екі елде де ұлттық ерекшеліктерді жоюға наразы болған түрлі топтардың қарсылығын тудырды. Конфедерация идеясына қарсы болған перулік саясаткерлердің көп бөлігі Чилиге қашып кетті, онда олар күшті министр Диего Порталес тарапынан қолдау алды. Бірлесіп, олар адмирал Мануэль Бланко Энкалада басқаратын Санта-Крусқа қарсы әскери экспедиция ұйымдастырды, бірақ Санта-Крус оларды қоршап алып, 1837 жылдың 17 қарашасында Паукарпата шартына қол қою арқылы капитуляциялауға мәжбүр етті. Чили үкіметі екінші экспедиция ұйымдастырды, ол Юнгай шайқасында (1839 жылдың 20 қаңтары) жоғарғы қорғаушыны жеңіп, Конфедерацияны таратуға мәжбүр етті.

Кейінгі жылдар

Жоғарғы қорғаушы лауазымынан кеткеннен кейін (1839 жылғы 20 ақпанда) Санта-Круз Эквадорға қашып кетті, онда билікті қайтаруға сәтсіз әрекеттер жасады. 1843 жылғы 13 қазанда ол Перудың Тарапака провинциясындағы Камаронеске қонды, бірақ Боливияға жетуге тырысқанда тұтқындалды. Чили үкіметіне тапсырылған ол 1844 жылдан 1846 жылға дейін Чилан қаласында түрмеде отырды, содан кейін босатылды. Мануэль Бельзу (1848–55) оны бірнеше еуропалық елдерге елші етіп тағайындады, кейін Боливия президентігіне кандидат болды, бірақ генерал Хорхе Кордовадан жеңіліс тапты. Аргентинада біраз уақыт тұрғаннан кейін ол Францияға оралып, өмірінің соңына дейін Версальде өтті. 1865 жылғы 25 қыркүйекте ол Нант қаласының жанындағы Бовуарда қайтыс болды. Ол Францияның Версаль қаласындағы Нотр-Дам зиратына жерленді. Жүз жыл өткен соң, 1965 жылы сол кездегі әскери үкімет маршалдың мәйітін Франциядан әкеліп, Боливияның Ла-Пас қаласындағы Бейбітшілік Анамыз соборы базиликасына, Президенттік сарайдың жанына салтанатты түрде қайта жерледі.