Кіріспе

Әскери өнер – стильдік ерекшеліктеріне немесе қолданылған құралдарына қарамастан, әскери тақырыпты бейнелейтін өнер. Дамыған цивилизациялардағы ең ерте өнер түрлерінің бірі – соғыс суреті, себебі билеушілер әрқашан жеңістерін көрсетуге және қарсыластарын қорқытуға тырысқан. Соғыстың басқа да жақтарын, әсіресе қаза тапқандар мен бейбіт азаматтардың күйзелісін бейнелеуге көбірек уақыт кетті. Әскери тұлғалардың портреттерімен қатар, майдандағы атын атамаған жауынгерлердің суреттері де жиі кездеседі; әскери формалар енгізілгеннен бері мұндай жұмыстар көбінесе олардың алуан түрлілігін көрсетуге бағытталған. Теңіз көріністері кең таралған, ал шайқас суреттері мен "кеме портреттері" көбінесе теңіз өнерінің бір саласы ретінде қарастырылады. Ұшақтар мен танктер сияқты ірі әскери техниканың дамуы оларды әрекетте немесе тоқтағанда бейнелейтін жаңа туындыларға жол ашты. 20 ғасыр соғыстарында әскери өнерді бейнелеу үшін ресми соғыс суретшілері шақырылды. Суретшілер қазіргі кезде оқиға орнына жақын болғанына қарамастан, шайқас суреттері көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары мен киноға беріледі. "Соғыс өнері" термині кейде қолданылады, әсіресе соғыс кезінде жасалған 20 ғасырдың әскери өнеріне қатысты.

Ежелгі әлем

Әскери тақырыптарды бейнелейтін өнер тарих бойында кездеседі. Мысырдың протодинастикалық дәуірінен (шамамен б.з.д. 3500–3000 жылдар) шыққан «Солғыс алаңы палитрасы» толық емес, бірақ тұтқындар алып келініп жатқаны және жабайы жануарлар өлгендерді жеп жатқаны бейнеленген. Сол дәуірдегі Нармер палитрасы әскери жеңісті символдық стильде көрсетеді. Б.з.д. 2500 жылға жуық салынған «Көкпектер стеласы» Месопотамияның көптеген «жеңіс стелаларының» бірі болып табылады. Сондай-ақ, б.з.д. 2500 жыл шамасында қаланың қоршаудағы бейнесінің ең ерте мысалы Жоғарғы Мысырдың 21-ші номының шенеунігі Интидің қабірінен табылған. Суретте Мысыр әскерлерінің жақын шығыстың қамалының қабырғасына баспалдақпен көтеріліп жатқаны көрсетілген. 1274 ж.б.д. Қадеш шайқасы шешілмегендей болғанымен, Рамзес II орнатқан рельефтерде ол соғыс күймесімен хетт қарсыластарын шашыратқандығы бейнеленген. Қазіргі Ассирия өнерінің көп бөлігі әскери жорықтар мен аң аулаудың егжей-тегжейлі көріністерін көрсететін үлкен тас рельефтерден тұрады; Лахиш рельефтері соның бір мысалы. Ежелгі грек Парфенон мүсіндерінде қаланың ерікті атты әскерлерінің ұзақ шерулері бейнеленген, ал көптеген грек вазаларында шайқас көріністері салынған. Қытайдың Хань әулеті кезінде, шамамен 150–170 ж.ж. У шилыстарынан табылған тас рельефте Дун Чжуоға қарсы науқандағы атты әскерлер арасындағы шайқас көрсетілген. Ежелгі Рим өнеріндегі ең әсем Рим триумф бағаналарында үлкен бағаналардың айналасында оралған әскери науқандардың ұзақ рельефтері бейнеленген; Римдегі Траян мен Марк Аврелий бағаналары соның ішіндегі ең әсерлілері. «Александр мозаикасы» – Александр Македонскийдің Персияның Дарий III-ін жеңгенін көрсететін үлкен және драматикалық шайқас көрінісі; бұл Помпеядан қазылған еден мозаикасы, бәлкім, жоғалған суреттің көшірмесі болуы мүмкін. Көптеген эллинистік және рим саркофагтарында, кейде мифологиялық (мысалы, амазономахия – амазонкалар мен гректер арасындағы шайқас) және көбінесе нақты шайқасқа қатысы жоқ, шайқас көріністері бейнеленген; олар әскери тәжірибесі бар адамдарды жерлеу үшін міндетті түрде қолданылмаған. Мұндай көріністер Ренессанс кезеңіндегі шайқас көріністеріне үлкен әсер еткен. Кейінгі Рим империясында монеталардың сыртында жиі солдаттар бейнеленген және «біздің жігіттерімізді» мадақтаған жазулар жазылған, бұл келесі әскери көтерілісті кейінге қалдыру ниетімен жасалған.

Орта ғасырлар

Шіркеу үшін жасалған христиандық өнерде, әдетте, шайқас көріністерінен аулақ болған, бірақ сирек кездесетін кейінгі антикалық мотивтерде Мәсіхтің жеңімпаз император ретінде генерал киімінде бейнеленгені, шайтанды жеңіп, Мәсіхтің жыртқыш аңдарды таптап жүргені және басқа да иконографиялар кездеседі. Англо-саксон элитасының зорлыққа бейімділігі Мәсіхтің өмірі туралы циклдың стандартты көріністеріне Шайтанның бекінісіне жасалған шабуыл ретінде тозақтың басып алуын қосуға мүмкіндік берді. Әскери киім киген әскер әулиелері өте танымал болды, сондай-ақ Архангел Михаилдың қанатын пішіндегі найзаның ұшымен шайтанды жою суреті де көп кездесетін. Кейбір жарық қолжазбалар Ескі Ұстаздағы көптеген шайқастарды бейнелеген. Дүниежүзілік демеушілер үшін жасалған діни емес туындылар көбінесе әскери тақырыптарды көрсетеді, мысалы, 15 ғасырдағы Фруассардың Луи Грутузеге (BnF Fr 2643 6) арналған тарихтарының жарық қолжазба көшірмелерінде, 112 миниатюраның көпшілігі әскери көріністерді бейнелейді. Готикалық піл сүйегінен жасалған айна қалталарында жиі кездесетін «Махаббат сарайының қоршауы» суретінде, әйелдер қорғаған сарайға шабуыл жасайтын рыцарьлар бейнеленген, бұл – әдепті махаббат әдебиетінен алынған метафора. 11 ғасырдағы Бейё шатыршасы – Нормандтардың басып алуы мен 1066 жылғы Гастингс шайқасының оқиғаларын баяндайтын сызықтық панорамалық туынды, бай англосаксондықтар үйлерін безендіру үшін қолданған кестеленген аспаның жалғыз сақталған мысалы. Ислам өнерінде шайқас көрінісі, көбінесе эпикалық поэзияның ойдан шығарылған туындысынан, парсы миниатюраларында жиі кездесетін тақырып болды, ал олардың таңдаған биік көзқарасы көріністерді батыстық суреттерге қарағанда оңай түсінуге мүмкіндік берді.

Қайта өрлеу дәуірі мен Наполеон соғыстары

Италиялық Ренессанс кезеңінде әскери өнерде көрнекті суретшілердің өнімділігі арта түсті. Суреттерде көбінесе қазіргі заманға жақын оқиғалар бейнеленген, мысалы, Паоло Уччеллоның «Сан-Романо шайқасы» (1445 ж.) және Микеланджелоның «Каскина шайқасы» (1504–1506 ж.), Леонардо да Винчидің «Анджиари шайқасы» (1503–1506 ж.) сияқты үш картинадан тұратын үлкен жиынтық. Ренессанс суретшілері үшін адам денесін бейнелеудегі жаңа дағдыларының арқасында шайқас көріністері оларға күрделі поздарды көрсетуге мүмкіндік берді; Микеланджело солдаттар тобының шомылып жатқанда таңғалысқа түскен сәтін бейнеледі, ал кейіпкерлердің көбі жалаңаш. Леонардоның шайқасы атты әскердің шайқасы болды, оның орталық бөлігі жойылғанға дейін кеңінен танымал болды және үлкен ықпалға ие болды: ол «соғыс суретінің барлық идеясына түбегейлі өзгеріс енгізді, бұл әсер Кеш Ренессанс және Барокко кезеңдері арқылы Наполеон суретшілерінің ерен машиналарын және тіпті Делакруаның шайқас композицияларын қамтыды», - деп мәлімдейді өнер тарихшысы Фредерик Харт. Бұлардың барлығы Флоренцияның көршілес қалаларды жеңген шағын оқиғаларды бейнеледі, бірақ алыс тарихтан алынған маңызды шайқастар да біршама танымал болды. Андреа Мантеньяның «Цезарьдің жеңістері» Юлий Цезарьдің Римдегі жеңістік шеруін көрсетеді, бірақ артынша келген әскерге емес, олжаға назар аударады; Максимилианның жеңістері сериясы екеуін де көрсетеді, бұл үлкен каретада отырған Максимилиан II-ге дейін жетеді. Джулио Романоның «Милвиан көпірінің шайқасы» Ватикан сарайындағы Рафаэль бөлмелеріне үлкен және «семиналдық» шайқас сахнасын әкелді. Питер Пареттің пікірінше, Ренессанстан бастап «уақытша басшыны және оның саяси жүйесін даңқтау – ол, әрине, ортағасырлық өнерде де болған – христиан дінін әскери өнерде анықтамалы түсіндіруші күш ретінде алмастырады». Теңіз суреті 17 ғасырдағы Голландияның алтын ғасыры суретінде қалыптасты, содан кейін суретшілер оған маманданған немесе оны жасамаған; басқа нәрселерден бөлек, «теңіз суретшілері әрқашан ерекше талапты қамқоршылармен айналысқан», - деп тапты Дж. М. У. Тернер, ол «Теңізші патша» Уильям IV Ұлыбританиядан «Трафальгар шайқасы» суретінің дәлдігіне қанағаттанбаған кезде осыны сезінді. Хендрик Врум ең алғашқы нақты маман болды, содан кейін 1673 жылы Лондонға көшіп барған Виллем ван де Вельде әкесі мен ұлының командасы болды. Олар ағылшын теңіз суреті дәстүрін құрды, «Англо-голланд теңіз соғыстарының таңғажайып бейнелі жазбасын жасады, бұл келесі 150 жыл бойы теңіз шайқасы суретінің қағидаларын белгіледі». Врум сонымен қатар ағылшын меценаттары үшін жұмыс істеді, ол 1834 жылы Парламент үйлері өртенгенде жойылған испан армадасының жеңілісі туралы үлкен гобелендерді жобалады. 17-18 ғасырларда соғыстардың суреттері көбінесе құстың көзінен көрініп, жақын маңдағы төбеден көрініп тұрғандай болды; бұл оларды сурет салуды қызықтырмады, ал ірі суретшілер қазір олардан аулақ болуға тырысты. Соғыстың өте басқа көрінісі «Les Grandes Misères de la guerre» («Соғыстың бақытсыздықтары») - Жаку Каллоның отыз жылдық соғыс кезінде жасаған он екі офорттан тұратын жиынтығы. Бұл топ ауылды қиратып жатқан сарбаздар тобынан кейін өз жақтарының қоршауына алынып, жазаға тартылады. Сондай-ақ 17 ғасырдың бірінші жартысында Голландияның Алтын ғасыры кескіндемесіндегі жанрлық суреттің бір саласы, әсіресе, ұрыста емес, бірақ шаруа қожалықтарын тонаған немесе лагерьдегі күзет бөлмесінде отырған тәртіпсіздік жасайтын сарбаздардың күзет бөлмесі көріністеріне маманданған. Сальватор Розаның суреттері, негізінен пейзаждар, көбінесе Оңтүстік Италияның ауылдарында жасырын жатқан қарақшылар немесе сарбаздар ретінде сипатталған топтарды көрсетті. Веласкестің «Бреданың берілуі» (1634–35) - екі жақтың қаланы берілу үшін бейбіт кездесуі сияқты көпшілік сахнаны көрсетеді; бұл тақырып әскери суретке қарағанда теңіз суреттерінде көбірек көшіріледі. 18 ғасырдың ортасында бірқатар суретшілер, әсіресе Ұлыбританияда, әскери өнерді қайта жаңғыртуға тырысты. Бұл жанр қайтадан тарих кескіндемесінде алға шығатын, қайта өрлеу дәуірінде болғандай, ерлік оқиғаға негізделген үлкен жұмыстармен. Қазіргі заманғы стандартты шайқас көрінісі топографиялық кескіндемелердің төменгі санатына жататын, карталар мен ел үйлерінің көріністерін қамтитын. Бенджамин Уэсттің «Генерал Вулфтың өлімі» (1771); Иоганн Зоффенидің «Капитан Джеймс Куктың өлімі» (1779); Гибралтардағы жүзбелі батареялардың жеңілісі (1782 жылдың қыркүйегі) және Джон Синглтон Коплидің «Майор Пирсонның өлімі» (1784) - бұл жаңа типтің жетекші мысалдары, олар қаһармандық тақырыптарға арналмаған киімдер туралы шағымдарды елемеді. Алайда, мұндай жұмыстар Ұлыбританиядағыдан гөрі Францияда көбірек әсер етті. Наполеон дәуірінде Франция стиліне Романтизмді қосты және жеке сарбаздарды көбірек мінездемемен бейнелеуді бастады. Шайқас суреттері үлкен мемлекеттік ғимараттар үшін көбірек жасалатын болды және бұрынғыдан гөрі үлкенірек болды. Барон Грос көбінесе Наполеонды және оның жеңістерін даңқтап көрсетті, бірақ оның 1808 жылғы «Эйлау шайқасы» суреті мұзды шайқас даласында өлген және жараланғандардың азаптарын елемейді. Керісінше, Гояның үлкен суреттері «1808 жылдың 2 мамыры» және «1808 жылдың 3 мамыры», бәлкім, Гросқа жауап ретінде жасалған, және оның 82 офорттан тұратын «Соғыстың апаттары» (испан тілінде: Los Desastres de la Guerra) сериясы Испаниядағы Пиреней соғысы кезінде француз күштерінің қатыгездігін көрсетті. Наполеон соғыстарын британдық бейнелеуі 18 ғасырдың соңындағы үлгілерді жалғастырды, көбінесе үлкен масштабта, адмирал Горацио Нельсонның өлімінен кейін Артур Уильям Девис («Нельсонның өлімі, 21 қазан 1805 ж.») және Уэст («Нельсонның өлімі») сияқты үлкен жұмыстар жасалды. Дж. М. У. Тернер Нельсонның жеңістерінің көріністерін жасаған суретшілердің бірі болды, «Трафальгар шайқасы» суретімен. Британдық институт британдық жеңістерді еске алуға арналған суреттердің эскиздеріне конкурс өткізді, жеңімпаздарға тапсырыс берілді. Осы кезеңде бір немесе бірнеше тұрған тұлғалардың формасын егжей-тегжейлі бейнелейтін, әдетте қолмен боялған бір түсті гравюра да Еуропа бойынша өте танымал болды. Басқа гравюралар сияқты, олар әдетте кітап түрінде жарияланды, бірақ жеке-жеке сатылды. Ұлыбританияда Томас Роулендсонның «Лондонның адал еріктілері» (1797–98) сериясы, Рудольф Аккерманн жариялаған, классикалық кезеңнің бастамасы болды. Роулендсон әдетте өз тақырыптарын біраз дәрежеде сатиралайтын болса, мұнда сарбаздар «өздері және әсіресе өз формалары үшін төлеген полковниктері көргісі келгендей бейнеленді», бұл мұндай гравюралардағы әдеттегі бейнелеу болып қала берді. Карл Вернедің «La Grande Armée de 1812» әскери формаларының жиынтығы лагердегі жұптасқан жаяу әскерлердің көптеген бейнелерін көрсетті, олардың бірі алдынан, екіншісі артынан көрінетін әртүрлі бос позаларда тұрды. Жетекші суретші жасаған, форма гравюрасының рухында сарбаздарды бейнелейтін сирек майлы сурет – Джордж Стаббстың 1793 жылы олардың бас қолбасшысы, болашақ Ұлыбританияның IV Георгі үшін салған «10-шы жеңіл драгун полкінің сарбаздары» («Принц Уэльс өзінің») суреті. Басқа жеке сарбаздардың суреттері көбірек драматизмге толы болды, мысалы, Теодор Жериконың «Шабуылдаған шасёр» (шамамен 1812 ж.).

XIX ғасыр

Евгений Делакруа, сондай-ақ көптеген кішігірім ұрыс көріністерін суреттеген, 1824 жылы Хиостағы қырғынды аяқтады, ол грек азаттық соғысы кезінде грек азаматтарына Осман әскерлерінің шабуыл жасағанын көрсетті, олар толығымен жағымсыз жарықта бейнеленген. Бұл картина Гояның бірнеше жыл бұрынғы "Трес де Майо" (1808 жылдың 3 мамыры) картинасына қарағанда Еуропа өнеріне тез әсер етті, ол бірнеше жылдан кейін ғана Прадо музейінде көрмеге қойылмаған. Делакруаның "Халықты жетелейтін бостандық" (1830) еңбегінде күресті оң көзқараспен көрсетті, бірақ "әскери" емес, өйткені ол шілде революциясының қарулы азаматтық революционерлерін, үкіметтің көрінбейтін киім киген күштеріне қарсы алға жылжуын көрсетеді. Түрік қатыгездіктері 19-ғасырдағы суретте қайталанатын тақырып болып қала берді, әсіресе құлдырап бара жатқан империядан құтылған бұрынғы Осман империясының аумақтарында (көбінесе зорлау көріністері әдепсіз қарастырылады), және бұрын көбінесе баспаларда кездесетін жалпы әскери сезімдер, сонымен қатар үлкен майлы суреттерде де үнемі пайда болады. Әскери өнер Еуропаның көп бөлігінде 19-ғасырдың қалған бөлігінде танымал болды. Эрнест Мейссониер, Эдуард Детайль және Альфонс де Невилль сияқты француз суретшілері Париж салонында әскери жанрлы суреттерді қалыптастырды. 1850 жылдары дамыған әскери өнердің жаңа түрлері Ұлыбританиядағы Корольдік академияның айтарлықтай қарсылығына тап болды. Негізінен академиялық стильдегі еуропалық суретшілер, олар ұрыс көріністерінің суретшілері ретінде танымал болды, олар көбінесе Наполеон соғыстарынан немесе ескі қақтығыстардан алынған тақырыптар, Альбрехт Адам, Никаиз де Кейзер, Пиотр Михаловски, Антуан Чарльз Хорас Верне, Эмиль Жан Хорас Верне, Вильгельм Кампхаузен және Эмиль Хюнтен. Ұлтшылдықтың өркендеуі Венгрия (формаларға көп көңіл бөлінген), Польша (үлкен күштер) және Чехия сияқты елдерде шайқас суреттерін насихаттады. Ян Матейконың Грунвальд шайқасы (1878) панславяндық сезімді көрсетеді, әртүрлі славян күштерінің Тевтон рыцарларының күшін талқандау үшін бірігіп жатқанын көрсетеді. "Әскери өнер" термині 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады. Францияда Шарль Бодлер әскери өнерді және оған фотосурет салудың әсерін 1859 жылғы Париж салонында талқылады. 1861 жылғы Корольдік академия көрмесінің британдық сыншысы бұған қарама-қарсы, британдық суретші Элизабет Томпсон (Лейди Батлер) "соғыс даңқы үшін ешқашан сурет салған жоқ, бірақ оның пафосы мен ерлігін бейнелеу үшін" деп түсіндірді. Соғыстың салдары 1874 жылы Корольдік академияда қойылған "Крымдағы қыз алысудан кейін роллді шақыру" сияқты суреттерде бейнеленген. Бұл көзқарас Уильям Брайдонның өліп бара жатқан атына мініп, Жалалабадқа кіруін көрсеткен "Армияның қалдықтары" фильмінде де көрінеді. 1842 жылы Кабулдан 16 мыңға жуық адам қаза тапқанда, доктор Брайдон аман қалған жалғыз адам болды. Британдық нарық 19-ғасырдың ортасында дамыды. Мемлекет пен оның әскері арасындағы қарым-қатынас және осы қарым-қатынаста айтылған идеологиялар өнер туындыларына, суретшілерге және өнер туындылары мен суретшілердің қоғамдық түсінігіне әсер етті. Америкадағы Азамат соғысы мен Қырым соғысы кезінде фотографтар лагерьдегі көріністерді және шайқастың салдарын түсіруде суретшілермен қатты бәсекелесе бастады, бірақ экспозиция уақыты әдетте соғыс суреттерін тиімді түсіруге мүмкіндік бермейтін ұзақ болды. Бұл мақалада соғыс фотосуреттері қарастырылмаған. Газеттер мен журналдар үшін суреттер ерлік стильді суретшілерге қарағанда сенімдірек жалғастырды, ал Мелтон Прайор онжылдықтар бойы Британдық күштерді Империяның қиындықтарымен бірге ілесіп, Illustrated London News үшін жұмыс істеді; оның көріністері "комедиялық суреттер өнерінде өшпес таңба қалдырған іс-қимыл суретшілігінің стилін орнатуға көмектесті". Прейер және Фредерик Вильерс сияқты басқа да "арнайы тілшілер" "арнайы" деп аталды. Ричард Кэтон Вудвилл-күллі және Чарльз Эдвин Фрипп "арнайы" және сонымен қатар Корольдік академияда және басқа жерлерде көрмеге қойылған суретшілер болды. Жалпы, және ресми соғыс суретшілерін жұмыспен қамтыған үлкен схемалар құрылғанға қарамастан, соғысты бейнелейтін ең таңғажайып өнер оның қорқыныштылығын атап көрсетеді. Ресми соғыс суретшілерін үкіметтер ақпарат немесе пропаганда мақсатында және майдан даласындағы оқиғаларды жазу үшін тағайындады; бірақ көптеген суретшілер қарапайым сарбаздар ретінде соғыстың қатысушылары болды және өз тәжірибелерін сол кезде және кейін жазды, соның ішінде неміс Георг Грос және Отто Дикс, екеуі де Батыс майданында соғысқан және осы тақырыпты өмірінің соңына дейін бейнелеуді жалғастырды. Дикстің "Траншея" (1923) суреті, шайқастан кейін мүшеленген денелерді көрсеткен, сенуге қиын жағдай тудырды және алдымен перде артында қойылды, содан кейін оны сатып алуды жоспарлаған музей директорының қызметтен босатылуына себеп болды. Кейін, 1937 жылы "Бұзылған өнер" көрмесінде көрсетілгеннен кейін нацистік үкімет оны өртеді. Ол 1924 жылы "Der Krieg" ("Соғыс") тақырыбында елу суреттен тұратын жинақ жасады. Ағылшын суретшісі Пол Нэш Батыс майданындағы Artists Rifles құрамында соғысқанда соғыс суреттерін жасауды бастады. Жарақаттан жазылғаннан кейін ол ресми соғыс суретшісі ретінде тағайындалды және екі дүниежүзілік соғыстың британдық тарапынан ең есте қаларлық суреттердің көптерін жасады. Соғыстан кейін соғыс ескерткіштеріне үлкен сұраныс суретшілерге және әйнек өнеркәсібіне серпіліс сыйлады. 1914 жылға қарай плакаттар кеңінен таралды және әртүрлі мақсаттарда, соның ішінде жұмылдыруға, әскери және "үй майданына" арналды, онда британдық лорд Киченердің сізді қалайтыны (шын мәнінде слоган емес) Америка Құштама Штаттарында ағайын Саммен және басқа жерлерде ұқсас тотемдік суреттермен қайталанды. Совет Одағы өте модернистік плакаттармен басталды, мысалы, Лазар Маркович Лиссицкийдің "Қызыл еджмен ақтарды жеңіңіз", бірақ жақын арада социалистік реализмге көшті, ол Совет Одағының екінші дүниежүзілік соғыс плакаттарының көп бөлігі үшін қолданылды, кейде нацистік эквиваленттеріне ұқсас. Екінші дүниежүзілік соғыста олар одан да кеңінен қолданылды. Норман Роквелл сияқты иллюстраторлар мен суретшілер де Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әскери тақырыбынан алысқа жылды және фотосуреттік мұқабалардың өркендеуімен бірге. Испания азаматтық соғысының бейтарап халыққа тигізген әсері Пикассоның 1937 жылғы шедевр туындысы "Герникада" бейнеленген, ол 1937 жылы Герника қаласын бомбалауды көрсетті; ұқсас тақырыпқа қатысты өзгеше көзқарас Генри Мурдың Лондон метрополитенінің станция платформаларында бомбалаудан қорғанып жатқан азаматтардың суреттерінде көрінеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың ресми суретшілері арасында Пол Нэштің "Totes Meer" суреті құлатылған неміс ұшақтарының металл қалдықтарының күшті суреті болып табылады, ал ландшафт суретшісі Эрик Равилиус 1942 жылы атып түсіріліп өлгенге дейін өте жақсы суреттер жасады. Эдвард Ардизоннің суреттері әскерилердің демалуына немесе күнделікті міндеттерін орындауына толығымен бағытталған және көптеген әскерилер тарапынан мақтауға ие болды: "Ол осы соғыстың атмосферасын ұстап алған жалғыз адам", - деді өнер сыншысы және тарихшысы, Пикассоның досы және әскери медициналық бөлімде болған Дуглас Купер. Фотосурет және кино енді жылдам қимылдарды түсіре алды және соғыстағы шайқастың ең есте қаларлық суреттерін жасады, әрине, кейінгі қақтығыстар, мысалы, Вьетнам соғысы, әсіресе соғысқа қарсы наразылық өнерімен, плакаттарда және Нэнси Сперо сияқты суретшілердің жұмыстарында ерекшеленді. Заманауи әскери өнер "әскери және халықтық мәдениет" кіші саласының бөлігі болып табылады.

Портреттер

Билеушілер ежелгі заманнан бері әскери киімде бейнеленген; ерекшелігі көбінесе ежелгі Рим мүсіндерінде байқалады, онда генералдар мен императорлар қару-жарақпен және қысқа әскери тонмен суреттелген. Орта ғасырлардағы қабірлік бейнелерде көбінесе рыцарьлар, дворяндар және патшалар қару-жарақпен көрсетіледі, олардың әскери қызметте болған-болмағаны маңызды емес. Жаңа заманда, жоғары шенді командирлер тіпті шайқас алаңында да әдеттегі ат киімімен киінген кезде, әскери портрет пен жай портрет арасындағы айырмашылық көбінесе фон арқылы немесе броняның астына киілетін кеуде қалқанымен немесе былғарыдан жасалған корсетпен көрсетіледі. Бірақ генералдар да әскери форма киіп бастағаннан кейін, 18 ғасырдың ортасында, бұл қайтадан айқын болды, бірақ бастапқыда офицерлердің формасы әдемі азаматтық киімге ұқсас болды. Билеушілер мен генералдардың толық бойдағы және аттағы портреттерінде олар көбінесе соғыс алаңында бейнеленген, бірақ оқиға алыста орналасқан; бұл ерекшелік, Тицианның Карл V-тің аттағы керемет портретіне дейін барады, онда император Мюльберг шайқасындағы жеңісінен кейін бейнеленген, бірақ басқа әскерлер жоқ. Наполеон дәуіріне дейін монархтарды әскери формада суреттеу сирек болған, бірақ 19 ғасырда бұл ресми портреттер үшін қалыпты жағдайға айналды, мүмкін форма көзді қуантарлық болғандықтан. Голланд сурет салуының ерекше түрі – қалалық жасақ компанияларының бай, жартылай штатты офицерлері тапсырыс берген үлкен топтық портреттер, олардың ішінде Рембрандттың «Түнгі күзеті» (1642) ең танымал, бірақ оның сюжеттік оқиғасы жанрға тән емес. Көптеген мысалдарда офицерлер тамақ ішуге дайындалып тұрған немесе тамақ ісіп жатқан күйінде көрсетілген. Ал офицерлердің топтық портреттері 19 ғасырға дейін өте сирек кездеседі.

Мүсіндік

Ежелгі дәуірдегі шайқас көріністері сақталған мүсіндерінің көпшілігі жоғарыда сипатталған тас рельефтері түрінде кездеседі. Ренессанс суретшілері мен қолдаушылары осы форманы қайта жаңғыртуға ұмтылыс жасады, көбінесе тас немесе қоладан жасалған, әлдеқайда кішігірім сахналарда бейнеледі. Миландық керемет француз генералы Гастон де Фуа, Немур герцогының қабірінде саркофагтың (бірақ ешқашан аяқталмаған) негізіне көптеген мәрмәр рельефтер орналастырылған. Наполеон соғыстары кезеңінде барлық қаза тапқандарды еске алуға арналған жалпы соғыс мемориалы пайда болғанға дейін, қолбасшылардың мүсіндері мен қабір ескерткіштері ең көп таралған түр болды. Лондондағы Нельсон бағанасы әлі де бір қолбасшыны еске алады; оның негізінде әртүрлі суретшілердің жасаған үлкен рельефтері бар, бірақ олар ескерткіштің басқа аспектілеріне қарағанда аз есте қалады. Ливерпульдегі Веллингтон бағанасы да "Уотерлоо мемориалы" деп аталады, бұл "өлгендер негізінен ұлттық біртұтас ұжымдар атынан соғысқан жауынгерлер ретінде еске алынғанда" пайда болған қазіргі заманғы ұғымға көшуді білдіреді. Америка Азамат соғысының ауыр жоғалтулары алғашқы ірі скульптуралық соғыс ескерткіштерінің құрылысына, сондай-ақ жеке тұлғаларға арналған көптеген ескерткіштерге әкелді. Олардың ең көркемдік тұрғыдан ерекшесі – Бостондағы Роберт Гулд Шоу мен толық қара түсті 54-ші полкке арналған мемориал, Август Сент-Годенс жасаған осы ескерткіштің екінші көшірмесі Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында сақталған. Бірінші дүниежүзілік соғыстың одан да көп шығындары нәтижесінде, тіпті кішкентай қауымдастықтар да көптеген елдерде белгілі бір ескерткіштерді орнатуға ұмтылыс жасады, бұл форманы Австралия, Канада және Жаңа Зеландияда кеңінен таратуға алып келді. Сұраныстың күрт өсуі қоғамдық өнердің мүсіншілері үшін өркендеуге мүмкіндік берді. Сурет салудан гөрі соғыс стильдік дағдарысты тудырды, себебі көпшілік пікірде дәстүрлі батырлық стильдер орынсыз саналды. Ұлыбританияның ең сәтті ескерткіштерінің бірі – Лондондағы Корольдік артиллерия мемориалы, соғыста үш рет жараланған және келесі он жылдықтың көп бөлігін оны еске алуға арнаған Чарльз Саржант Джаггердің шедеврі. Жеңілген Германия мен Австриядағы дау-дамайлар, саяси мәселелерге байланысты, әсіресе қызу болды, және нацистер өте заманауи деп саналған бірқатар ескерткіштерді алып тастады, ал олардың өз ескерткіштері, мысалы, Танненберг мемориалы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жойылды. Басқа шешімдер мемориалдарды бейтараптандыруға бағытталды, мысалы, Берлиндегі қайта мақсатталған Neue Wache, бірнеше рет әртүрлі топтарға арналды, сондай-ақ Лондондағы Cenotaph (көбінесе үлгі алынды) және неміс Laboe теңіз мемориалының сәнді сәулеттік формалары; Белгісіз жауынгердің қабірлері мен мәңгілік жалындар даудан қашудың басқа жолдары болды. Кейбірлері, мысалы, Канаданың Ұлттық соғыс мемориалы және көптеген француз мемориалдары дәстүрлі стильдерді жаңартуға қанағаттанды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың көптеген мемориалдары Екінші дүниежүзілік соғыста және кейінірек болған қақтығыстарда қаза тапқандарды қамту үшін кеңейтілді. Соғысты бейнелеуде фотосуреттің қазіргі басым рөлі Ұлттық Иво Джима мемориалында көрініс тапқан, ол 1945 жылы Иво Джимадағы Туды көтеру туралы әйгілі суретті қайта жасайды. 1990 жылдардағы жоба – Ұлттық D күні мемориалы, Вашингтондағы Вьетнам ардагерлері мемориалынан айырмашылығы, өте реалистік мүсіндерді қамтиды. Соғыстың, әсіресе Холокост құрбандарына арналған ескерткіштердің көбісі жаңаша жасалды.

Бейбітшілік уақыты

Әскери өнер бейбіт уақыттағы әскери күштердің іс-қимылдарын қамтиды. Мысалы, 2010 жылы АҚШ Теңіз жаяу әскерінің сержанты Кристофер Батлз – соңғы ресми американдық соғыс суретшісі ретінде Гаитидегі апатты жер сілкінісінен кейін "Бірыңғай жауап" операциясы аясында гуманитарлық көмек көрсету үшін американдық күштермен бірге жұмылдырылды.

Мақсаты

Соғыс өнері әскери қақтығыстың адамдарға – ерлер мен әйелдерге күтіп, дайындалып, соғысып, азап шегіп, қуанышқа бөленгендегі әсерін көрсете отырып, соның көрнекі шотын жасайды. Оның тақырыптары соғыстың көптеген қырларын және соғыс тәжірибесін – одақтас немесе жау, қызметтегі немесе азамат, әскери немесе саяси, әлеуметтік немесе мәдени болсын – жеке адамның көзқарасымен қамтиды. Тақырыптық ауқымы қақтығыстың себептері, барысы және салдарына бағытталған. Бұл зорлық-зомбылықтың мәні мен шындығын қабылдауға жасалған тытыру. Соғыс өнері көбінесе реалистік болады, оқиғалардың нақты, куәгерлік егжей-тегжейін, сондай-ақ олардың эмоционалдық әсерін және күшін бейнелейді. Өнер мен соғыс – «қиял әлемі мен іс-қимыл әлемі арасындағы күрес» – оқиғалардың фактілік бейнесі мен суретшінің оларды түсіндіруі арасындағы үнемі шиеленіс. Бұл күрес күрделі соғыс көріністерін қалай бейнелеу керектігін анықтауды да қамтиды. Мысалы, К.Э.У. Биннің «Анзак кітабы» екі дүниежүзілік соғыстың арасында өскен австралиялық суретшілерге үлкен әсер етті. 1939 жылдан кейін көпұлттық соғысты бейнелеуге шақырылғанда, олар үшін үлгі мен формат қалыптасты. Соғыс өнері ұлтты құру сияқты үгіт құралы ретінде де пайдаланылды немесе басқа да ықпалдастыру мақсатына жетуге қолданылды. Соғыс өнері карикатура арқылы да бейнеленеді, ол заманауи көзқарастарды ұсынады. Батыс өркениеті мен эстетикалық дәстүр тарих бойында әскери қақтығыстармен тығыз байланысты болды. Соғыс мәдениетті дамытты, ал мәдениет соғысқа ықпал етті. Соғыстың мұрасынан туған өнер туындылары – өркениеттің эволюциялық картасының қисық жолын көрсететін, шақырым белгілерінің тізімі сияқты.

Соғыс суретшілері

Соғыс суретшілері оқиғалардың куәгері ретінде қатысуы мүмкін, тікелей соғыс тәжірибесін бейнелеуге зор ішкі құштарлықпен жауап беретін әскери қызметкерлер немесе әскери іс-қимылды тіркеу үшін ресми түрде тағайындалған адамдар болуы мүмкін. Ұлттың соғыс оқиғаларын құжаттауға жасаған күш-жігерінің мысалы ретінде, ресми жапон соғыс суретшілеріне жапон үкіметі үшін нақты бір соғыс аясында көркем туындылар жасауға тапсырыс берілді, оның ішінде sensō sakusen kirokuga ("соғыс науқанының деректік суреті"). 1937-1945 жылдар аралығында Жапонияның әскери науқандарын бейнелейтін шамамен 200 сурет жасалды. Бұл суреттер соғыс жылдарында кең ауқымды көрмелерде көрсетілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін американдықтар жапондық көркем туындыларын иеленді. Соғыс өнерін жасауды қаламағандар да болуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндықтар осы қақтығысты бейнелейтін өнер тудырмады. Француздар соғыс туралы сурет салуды 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін ғана бастады.

Классикалық мысалдар

Классикалық соғыс өнерінің мысалдары ретінде Грекиядағы Афая ғибадатханасындағы жауынгерлердің фриздері немесе 1066 жылғы Норман жаулауы мен Гастингс шайқасының оқиғаларын көрсететін Баеу тірілігін атауға болады. Бұл – сол оқиғалардың сызықтық панорамалық суреттемесі.