Кіріспе

Адак аралы (Адак) немесе Әке аралы – Аляскадағы Алеут аралдарының Андреанов аралдары тобының батыс бөлігіне жақын орналасқан арал. Алясканың ең оңтүстік қаласы Адак осы аралда орналасқан. Аралдың құрлық көлемі 25 км², бұл оны АҚШ-тағы 25-ші ірі аралға айналдырады. Күшті желдер, жиі бұлтты ауа райы және суық температура салдарынан, төменгі жазықтардағы өсімдіктер көбінесе тундрадан (шөптер, еңкейіп өсетін өсімдіктер, жидектер, төмен бойлы гүлді өсімдіктер) тұрады. Ең биік нүктесі – аралдың солтүстік-батыс жағындағы Моффетт тауы, оның биіктігі 1196 метр. Жылдың көп бөлігінде қармен жабылып тұрады. Адак – ең ірі және маңызды қаласы. «Адак» сөзі алеут тілінде «әке» деген мағына беретін «адақ» сөзінен алынған.

Тарих

Адак аралы ежелден алеут халқының мекені болып келеді. 18 ғасырда орыс саяхатшылары да аралға келген, бірақ тұрақты қоныстар салған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық армиясы Алясканың құрамындағы ең батыс Алеут аралдары – Ату мен Кисканы басып алды, бұл 1812 жылғы соғыстан бері Америка жерін басып алған алғашқы шетелдік жау болды. Жапондықтар сондай-ақ Голланд портындағы американдық базаға әуеден шабуыл жасады. Жапондықтардың әрекеттері Мидуэй шайқасымен бір уақытта болды. Оған жауап ретінде АҚШ әскері жапондықтарды ығыстыру науқанын бастады. АҚШ-тың ең жақын әскери орны Аляскадағы Колд-Бейде болғандықтан, АҚШ жапондықтарға қарсы операцияларды жүргізу үшін батыс Алеут аралдарында базалар құра бастады. Адак аралы әуежай орны ретінде таңдалды және 1942 жылдың қыркүйегінде ұшу операциялары басталды. 1943 жылдың 11 мамырында, нашар ауа райы салдарынан бастапқы шабуыл күні кейінге шегерілгеннен кейін төрт күн өткен соң, американдық әскерлер Ату аралына қонды және жапон гарнизонын жеңді, бұл 2300 жапондық пен 550 американдық сарбаздың өмірін құрбан етті. Киска аралы үшін де ұқсас шайқас күтілгендіктен, 1943 жылдың 15 тамызында сол жерге қонған АҚШ және одақтас әскерлері жапондықтардың 1943 жылдың мамыр айының соңында жапон теңіз күштерімен жасырын түрде эвакуацияланғанын анықтады. Дегенмен, Кисканы қайтарып алу операциясы кезінде 313 одақтас сарбаз достық оттан, миналардан және басқа да жеке құрамға қарсы құрылғылардан қаза тапты. 1953 жылы Адак зиратында жерленген 236 жапондық сарбаздың қалдықтары Жапониядағы Чидоригафучи ұлттық зиратына қайта жерленді. Соғыс аяқталғаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Адакта қызмет еткен шамамен 6000 американдық әскери қызметкер Адак аралының суық, тұманды, желді ауа-райын, лайды, Quonset үйлерін, азамат әйелдердің аздығын, ағаштардың жоқтығын және уақыт-уақыт түтін шығаратын жанартауды еске алды. Тағамдардың жаңасы сирек кездесетін. Адак әскери-әуе базасы суық соғыс кезінде де әскери база болып қалды, бірақ 1995 жылы ол Базаны қайта құру және жабу (BRAC) нысаны деп белгіленді және 1997 жылдың наурыз айында жабылды. Одан кейін Адак қаласы бұрынғы база орнында құрылды. Ең көп халқы 6000 адамды құраған аралдың 2010 жылғы халық санауы бойынша 326 тұрғыны бар еді, олардың барлығы аралдың солтүстік бөлігіндегі Адак қаласында тұрады. 1980 жылы Алеут аралдары ұлттық жануарлар қоры құрылды және Адак аралының көп бөлігі оның шекарасында орналасқан. Алясканың Балық және ойыншылық департаменті 1950 жылдардың соңында аралға шамамен 23 карибу бұзауын әкелді, бұл ішінара ашаршылық жағдайларын болдырмауға көмектесу үшін жасалды. Адак аралындағы қазіргі кезде 3000-ға жуық карибудан тұратын үлкен қойылмалы мал басы аң аулаудың танымал орнына айналды.

Климат

Адақтың субполярлық мұхиттық климаты (Koppen Cfc) бар, ол тұрақты бұлтты аспанмен, қоңыржай температурамен, күшті желмен, мол жауын-шашынмен және жиі циклондық дауылдармен сипатталады. Адак қаласында маусым және шілде айларында бұлтты күндер шамамен 75 пайызды құрайды, ал қазан мен ақпан аралығында шамамен 50 пайызға дейін төмендейді. Адак қаласында жылына орташа есеппен 173 күн тұманды болады. Ең көп тұман шілде мен тамыз айларында кездеседі, онда 31 күннің 26 күні тұманды болады. Бұл көрсеткіш қыс мезгіліне қарай күрт төмендейді, желтоқсан мен наурыз айларында бір ай ішінде орташа есеппен он күннен аз тұманды күндер болады. Адак қаласында дауылдар жылдың барлық айларында болады, ең көп мүмкіндік желтоқсаннан наурызға дейін. 1954 жылдың наурыз айында Адак қаласындағы желдің ең жоғары шапшаңдығы тіркелді. Адақтың орташа температурасы ауыспалы, 1956 жылдың тамызында рекордтық ең жоғары температура, ал 1963 жылдың қаңтары мен 1964 жылдың ақпанында рекордтық ең төмен температура тіркелді. Жылдық орташа жауын-шашын шамамен. Қазаннан қаңтарға дейінгі кезеңде, әсіресе жиі және қарқынды орта ендіктегі циклоникалық дауылдардың салдарынан, ең көп жауын-шашын жауады, ал мамырдан шілдеге дейін айтарлықтай құрғақ айлар болады; орта ендіктегі континенттік аймақтарда кең таралған найзағайлар мұнда дерлік кездеспейді. Қараша айы орташа ең жауын-шашынды ай, ал шілде айы орташа ең құрғақ ай. Орташа қар жауын-шашын мөлшері, негізінен жанартаулардың жоғары бөліктеріне жауады. Адак қаласында жылына орташа есеппен 341 күн жауын-шашын байқалады.

Білім

Адак Алеут аймағы мектептері жүйесінде қызмет етеді. Адак мектебінде K–12 сыныптар оқытылады және шамамен 20 оқушы бар.

Экономика

Алясканың жергілікті аймақтық корпорациялары, АҚШ Әскери-теңіз күштері және Ішкі істер министрлігі арасындағы жер алмасу нәтижесінде әскери-теңіз нысандарының көп бөлігі Алеут корпорациясына өтті. Аралдың бір бөлігі АҚШ Балық және жабайы табиғат басқармасы басқаратын Ұлттық теңіз жабайы табиғат қорығының құрамында қалады. Адак қазіргі уақытта шетелдік балық аулау флоты үшін жанармай құю порты және экипажты алмастыру мүмкіндігін ұсынады – әуежай, порттар, тұрғын үйлер және тамақтандыру қызметтері бар. 1999 жылдың ақпан айында азық-түлік және кеме жабдықтары дүкені мен мейрамхана ашылды. Алеут корпорациясы нысандарды күтіп ұстайды. Сыртқы тапсырыс берушілер экологиялық тазалау жұмыстарын жүргізуде. Аляскалық Norquest Adak Seafood Co. компаниясы Тынық мұхитының балықтарын – сойқы, макрель, палтус, альбакор және қоңыр патша крабын өңдейді. Төрт тұрғын негізінен түбінде тіршілік ететін балықтарды аулауға коммерциялық рұқсатқа ие. 2022 жылы Netflix аралда қарақшылардың алтынын іздеген саяхатшылар туралы деректі фильмдерді көрсетті.

Көлік

Адақтың теңіз авиациясымен байланысты тарихы болғандықтан, Алеут аралдары үшін ерекше үлкен және жабдықталған әуежайы бар. Адак әуежайы қазіргі уақытта Аляска штатының Көлік департаменті басқарады. Адак әуежайында бақылау мұнарасы, аспаптық қону жүйесі және екі ұшу-қону жолағы бар: 7790 фут (2374 м) және 7605 фут (2318 м) ұзындығында. Екі ұшу-қону жолағының ені 61 метр, ал биіктігі 6 метр. Alaska Airlines компаниясы Анкориджден аптасына екі рет Boeing 737 800 типті жолаушылар мен жүк тасымалдайтын ұшақтармен рейс жасайды. Қазіргі таңда рейстер әр сәрсенбі және сенбі күндері (ауа райына қарай) орындалады. Балық аулау маусымындағы сұранысты қанағаттандыру үшін кейде қосымша маусымдық рейстер де ұйымдастырылады. Бұрынғы жылдары Адак әуежайына Reeve Aleutian Airways (RAA) ұзақ жылдар бойы қызмет көрсеткен, 1970 жылдары Lockheed L 188 Electra турбовинтті комби ұшақтарымен, ал 1980 және 1990 жылдары Boeing 727 100 реактивті комби ұшақтарымен Анкориджге жоспарланған жолаушылар рейстерін жүзеге асырған. Адак қаласындағы басқа да нысандарға үш терең су доктары және жанармай құю станциялары кіреді. Қала Sweeper Cove шағын қайық портын кеңейту үшін қаржы сұрады, оның ішінде жаңа толқын қорғағыштар, 96 метрлік (315 фут) док және жаңа кеме орнату орындары бар. Адакта шамамен 26 километр (16 миль) асфальтталған және қарапайым жолдар бар, олардың барлығы жекеменшік Алеут корпорациясына тиесілі.

Флора

Алютиялық қалқанша қоңырсық – тек осы аралда ғана кездесетін, құрып кету қаупі төнген түр. Адак ұлттық орман – аралдағы шағын тоғай, оны әдемі әзілмен ұлттық орман деп атайды.

Геология

Адак аралында Адагдак және Моффетт тауы вулкандары орналасқан. Адакит магмалық тау жынысы Адак атымен аталады.