Құбыла әлеміндегі әдебиет

Кіріспе

Фантастикалық әдебиет – нақты әлемдегі орындар, оқиғалар немесе адамдарсыз, көбінесе, бірақ әрқашан емес, қиял әлемінде өрбитін әдебиет. Көптеген мұндай қиял әлемдерінде сиқыр, табиғаттан тыс күштер және мистикалық жаратылыстар жиі кездеседі. Фантастикалық әдебиет балаларға да, ересектерге де арналған болуы мүмкін. Фантастика – болжамдық көркем әдебиет жанрының бірі болып саналады және ғылыми фантастика мен қорқыныш жанрларынан ғылыми немесе қараңғы тақырыптардың болмауымен ерекшеленеді, бірақ олар бір-бірімен тоғысуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, фантастиканың көп бөлігі жазба түрінде болған, бірақ 1960 жылдардан бері жанрдың үлесі фильмдер, телебағдарламалар, комикстер, бейне ойындар, музыка және өнер саласында кеңейді. Балалар мен жасөспірімдерге арналған көптеген фантастикалық романдар ересек оқырмандардың да қызығушылығын тудырады. Мысалы, "Әліс Ажар елде", "Гарри Поттер" сериясы, "Нарния жылнамалары" және "Хоббит".

Басталуы

Сиқыр мен қорқынышты жандар туралы әңгімелер басылған әдебиет пайда болмас бұрын ауызша таратылған. Классикалық мифология фантастикалық оқиғалар мен кейіпкерлерге толы, ең танымал (және қазіргі заманғы фантастика үшін ең маңыздысы) – Гомердің (грек) және Вергилийдің (римдік) еңбектері. Платонның философиясы фантастика жанрына зор ықпал етті. Христиандық Платондық дәстүрдегі басқа әлемдердің нақтылығы және маңызды метафизикалық және моральдық құрылым қазіргі заманғы туындылардың қиял әлеміне мән берді. Эмпедокл (б.з.д. 490 – б.з.д. 430 ж.) элементтерін фантастикалық туындыларда табиғат күштерінің бейнесі ретінде жиі қолданады. Үндістанда Веда мифологиясынан бастау алған, ұзақ тарихы бар фантастикалық әңгімелер мен кейіпкерлер бар. Панчатантра (Бидпайдың нақылдары), кейбір ғалымдардың пікірінше, б.з.д. 3 ғасырда жазылған. Ол ежелгі ауызша дәстүрлерге, соның ішінде «біздің ойымызға келгендей көне жануарлар туралы нақылдарға» негізделген. Еуропа мен Таяу Шығыста оның зор ықпалы болды. Саяси ғылымның үнділік принциптерін түсіндіру үшін түрлі жануарлар туралы нақылдар мен сиқырлы әңгімелер пайдаланылды. Адам сипаттарымен беделенген сөйлейтін жануарлар қазіргі заманғы фантастиканың маңызды бөлігіне айналды. Байтал Пачиси (Викрам және вампир), кадрлық оқиғаға негізделген әртүрлі фантастикалық әңгімелер жинағы, Ричард Фрэнсис Бертон мен Изабель Бертонның сөзіне сәйкес, «Араб түндерінің» пайда болуына себеп болды және Апулейдің «Алтын есек» (б.з. 2 ғ.) туындысына әсер етті. Боккаччоның «Декамерон» (шамамен 1353 ж.), «Пентамерон» (1634, 1636 ж.) және осы сияқты әзіл-қалжың әдебиеттері де осыдан пайда болды. Таяу Шығыстағы «Мың бір түн» кітабы 1704 жылы Антуан Галландтың араб тілінен француз тіліне аударғаннан бері Батысқа әсер етіп келеді. Оның көптеген тілге аудармалары жасалды, әсіресе Францияда. Форнальдарсагалар, скандинавиялық және исландтық сагалар, екеуі де ежелгі ауызша дәстүрге негізделген, неміс романтиктеріне, сондай-ақ Уильям Морриске және Дж.Р.Р. Толкиенге әсер етті. Аңглосаксондық эпостық поэма «Беовульф» фантастика жанрына терең ықпал етті; ғасырлар бойы белгісіз болғандықтан, ортағасырлық аңыздар мен романстарда дамымағанмен, көптеген фантастикалық туындылар оның мазмұнын қайта жаңғыртты, мысалы, Джон Гарднердің «Грендель» романы. Кельт фольклоры мен аңыздары көптеген фантастикалық туындыларға шабыт берді. Уэльс дәстүрі Артур патшамен байланысы және эпостық «Мабиногион» жинағында шоғырланғандықтан ерекше ықпалды болды. Ирландияның Ольстер және Фениан циклдары да фантастика үшін кеңінен пайдаланылды.

Stories involving magic and terrible monsters have existed in spoken forms before the advent of printed literature. Classical mythology is replete with fantastical stories and characters, the best known (and perhaps the most relevant to modern fantasy) being the works of Homer (Greek) and Virgil (Roman). The philosophy of Plato has had great influence on the fantasy genre. In the Christian Platonic tradition, the reality of other worlds, and an overarching structure of great metaphysical and moral importance, has lent substance to the fantasy worlds of modern works. With Empedocles (c. 490 – c. 430 BC), elements they are often used in fantasy works as personifications of the forces of nature. India has a long tradition of fantastical stories and characters, dating back to Vedic mythology. The Panchatantra (Fables of Bidpai), which some scholars believe was composed around the 3rd century BC. It is based on older oral traditions, including "animal fables that are as old as we are able to imagine". It was influential in Europe and the Middle East. It used various animal fables and magical tales to illustrate the central Indian principles of political science. Talking animals endowed with human qualities have now become a staple of modern fantasy. The Baital Pachisi (Vikram and the Vampire), a collection of various fantasy tales set within a frame story is, according to Richard Francis Burton and Isabel Burton, "the germ which culminated in the Arabian Nights, and which also inspired the Golden Ass of Apuleius, (2nd century A. D). Boccacio's Decamerone (c.1353) the Pentamerone (1634, 1636) and all that class of facetious fictitious literature." The Book of One Thousand and One Nights (Arabian Nights) from the Middle East has been influential in the West since it was translated from the Arabic into French in 1704 by Antoine Galland. Many imitations were written, especially in France. The Fornaldarsagas, Norse and Icelandic sagas, both of which are based on ancient oral tradition influenced the German Romantics, as well as William Morris, and J. R. R. Tolkien. The Anglo Saxon epic poem Beowulf has also had deep influence on the fantasy genre; although it was unknown for centuries and so not developed in medieval legend and romance, several fantasy works have retold the tale, such as John Gardner's Grendel. Celtic folklore and legend has been an inspiration for many fantasy works. The Welsh tradition has been particularly influential, owing to its connection to King Arthur and its collection in a single work, the epic Mabinogion. The Irish Ulster Cycle and Fenian Cycle have also been plentifully mined for fantasy.

13 ғасырдан

Романс немесе рыцарлық романс – аңыздар, ертегілер және тарихты оқырмандар мен тыңдаушылардың әдемі сезіміне сай өңдеуге арналған проза мен өлең түрі. Бірақ шамамен 1600 жылға қарай олар сәннен шығып, Мигель де Сервантес оларды өзінің «Дон Кихот» романында пародиялады. Дегенмен, қазіргі заманғы «ортағасырлық» бейнесіне ең көп әсер ететін – романс жанры, ал «ортағасырлық» деген сөз рыцарьлар, қиын жағдайдағы әйелдер, аждахалар және басқа да романтикалық мотивтерді еске түсіреді.

Қайта өрлеу дәуірі

Ренессанс дәуірінде романтика танымал бола берді, ал бағыт фантастикалық көркем әдебиетке қарай бұрылды. Сэр Томас Малоридің (шамамен 1408–1471) «Артурдың өлімі» («Le Morte d'Arthur») атты ағылшын тіліндегі туындысы прозада жазылған және Артур әдебиетінде үстемдік құрады. Артур мотивтері оның жарық көргеннен бері әдебиетте үздіксіз пайда болды, бірақ туындылар фантастикалық және фантастика емес шығармалардың қосындысынан тұрды. Сол кезде ол және испандық «Амадис де Гаула» (1508), сонымен қатар прозада жазылған, көптеген ізбасарларды тудырды және жанр кеңінен қабылданды. Кейіннен ол Лудовико Ариостоның «Қызыл Орландо» («Orlando furioso») және Торквато Тассоның «Бостандыққа шығарылған Иерусалим» («Gerusalemme Liberata») сияқты Ренессанс поэзиясының шедеврлерін дүниеге әкелді. Атап айтқанда, Ариостоның ертегісі көптеген қиял-ғажайып оқиғалардың бастапқы мәтіні болды. Ренессанс дәуірінде Джованни Франческо Страпарола «Страпароланың әдемі түндері» (1550–1555) атты әңгімелер жинағын жазып, жариялады, оның көптегені әдеби ертегілер болып табылады. Джанбатиста Базиле «Пентамеронды» жазып, жариялады, ол кейіннен ертегілер деп аталатын әңгімелерді ғана қамтитын алғашқы жинақ болды. Бұл екі туынды көптеген танымал (және кейбір сирек кездесетін) еуропалық ертегілердің ең көне жазбаларын қамтиды. Бұл фантастика жанрына ықпал ететін және оған енетін дәстүрдің бастауы болды, өйткені ертегілік фантастиканың көптеген туындылары бүгінгі күнге дейін пайда болып келеді. 16 ғасырда алхимия туралы еңбегінде Парацельс (1493–1541) алхимияның төрт элементіне сәйкес төрт түрлі жаратылысты анықтады: гномдар (жер элементтері); ундиндер (су); сильфтер (ауа); және саламандралар (от). Бұл жаратылыстардың көпшілігі фольклорда да, алхимияда да кездеседі, ал олардың аттары көбінесе фольклордағы ұқсас жаратылыстармен ауыстырып қолданылады.

Виктория дәуірі

Виктория дәуірінде фантастикалық әдебиет танымал болды, Мэри Шелли, Уильям Моррис, Джордж Макдональд және Чарльз Доджсон сияқты жазушылардың шығармалары кең аудиторияға жетті. Ханс Кристиан Андерсен ертегілерге жаңаша көзқарас танытып, күрделі түрде айтылған түпнұсқа әңгімелер шығарды. Осыдан бастап Джон Раскин «Алтын өзеннің патшасы» (1851) атты ертегі жазды, ол күрделі мінездемелерді қамтыды және Оңтүстік-Батыс желді ашулы, бірақ мейірімді кейіпкер етіп жасады, бұл кейін Дж.Р.Р.Толкиннің Гандалф кейіпкеріне ұқсас еді. Макдональд Толкинге де, К. С. Льюиске де зор ықпал етті. Бұл дәуірдің тағы бір маңызды фантастикалық авторы – Уильям Моррис, ол орта ғасырларды құрметтеген және 19-ғасырдың соңында бірнеше фантастикалық романдар мен повестьтер жазған ақын, соның ішінде «Әлемнің соңындағы құдық» (1896). Моррис ортағасырлық сагалардан шабыт алды, ал оның жазу стилі қасақана архаикалық, рыцарлық романдарға тән болды. Моррис шығармасы фантастика тарихындағы маңызды кезең болды, себебі басқа жазушылар шет елдер немесе арман әлемдері туралы жазғанда, Моррис өзінің әңгімелерін толығымен ойлап тапқан әлемде бірінші болып жазды. Эдгар Аллан По және Оскар Уайльд сияқты авторлар да қорқынышты әңгімелер жазу арқылы фантастиканың дамуына үлес қосты. Уайльд сонымен қатар «Бақытты ханзада және басқа да әңгімелер» (1888) және «Гранаттар үйі» (1891) жинақтарында жинақталған көптеген балалар фантазиясын жазды. Х. Райдер Хаггард өзінің «Соломон патшаның кен орындары» (1885) романымен «жоғалған әлем» жанрының қалыптарын дамытты, ол еуропалық оқырмандарға, құрлықпен әлі толық таныс емес Африканың фантастикалық бейнесін ұсынды. Эдгар Райс Берроуз және Абрахам Мерит сияқты басқа жазушылар да осы стильді одан әрі жетілдірді. Бұл кезеңде Льюис Кэрроллдің «Алисаның ғажайып елдегі оқиғалары» (1865), Л. Франк Баумның «Оздың ғажайып сиқыршысы» (1900), сондай-ақ Э. Несбит пен Франк Р. Стоктонның еңбектері сияқты бірнеше классикалық балалар фантазиясы жарық көрді. К.С.Льюис 20-ғасырдың басында фантастика жасөспірімдер әдебиетінде көбірек қабылданғанын атап өтті, сондықтан фантастикаға қызығушылық танытқан жазушылар, ересектерге арналған туындыны құруға қажетті идеялар мен тақырыптарды пайдаланса да, көбінесе осы аудиторияға арнап жазатын. Осы кезде жанрдың терминологиясы толыққанды қалыптаспаған еді. Бұл дәуірдегі көптеген фантастикалық туындылар, соның ішінде Макс Бербомның «Бақытты екіжүзді» (1896) және Макдональдтың «Фантастар» романдары ертегілер деп аталды. «Фантазист» термині 1923 жылға дейін фантастикалық көркем әдебиет жазған авторды (осы жағдайда Оскар Уайльдты) сипаттау үшін қолданылмады. «Фантазия» атауы кейінірек дамыды, тіпті Ж.Р.Р.Толкиннің «Хоббит» (1937) кітабында да «ертегі» термині жиі қолданылды.

Fantasy literature was popular in Victorian times, with the works of writers such as Mary Shelley, William Morris, George MacDonald, and Charles Dodgson reaching wider audiences. Hans Christian Andersen took a new approach to fairy tales by creating original stories told in a serious fashion. From this origin, John Ruskin wrote The King of the Golden River (1851), a fairy tale that included complex levels of characterization and created in the Southwest Wind an irascible but kindly character similar to J. R. R. Tolkien's later Gandalf. MacDonald was a major influence on both Tolkien and C. S. Lewis. The other major fantasy author of this era was William Morris, an admirer of the Middle Ages and a poet who wrote several fantastic romances and novels in the latter part of the 19th century, including The Well at the World's End (1896). Morris was inspired by the medieval sagas, and his writing was deliberately archaic in the style of the chivalric romances. Morris's work represented an important milestone in the history of fantasy, as while other writers wrote of foreign lands or of dream worlds, Morris was the first to set his stories in an entirely invented world. Authors such as Edgar Allan Poe and Oscar Wilde also contributed to the development of fantasy with their writing of horror stories. Wilde also wrote a large number of children's fantasies, collected in The Happy Prince and Other Stories (1888) and A House of Pomegranates (1891). H. Rider Haggard developed the conventions of the lost world subgenre with his novel King Solomon's Mines (1885), which presented a fantastical Africa to a European audience still unfamiliar with the continent. Other writers, including Edgar Rice Burroughs and Abraham Merritt, further developed the style. Several classic children's fantasies such as Lewis Carroll's Alice's Adventures in Wonderland (1865), L. Frank Baum's The Wonderful Wizard of Oz (1900), as well as the work of E. Nesbit and Frank R. Stockton were also published around this time. C. S. Lewis noted that in the earlier part of the 20th century, fantasy was more accepted in juvenile literature, and therefore a writer interested in fantasy often wrote for that audience, despite using concepts and themes that could form a work aimed at adults. At this time, the terminology for the genre was not settled. Many fantasies in this era were termed fairy tales, including Max Beerbohm's "The Happy Hypocrite" (1896) and MacDonald's Phantastes. It was not until 1923 that the term "fantasist" was used to describe a writer (in this case, Oscar Wilde) who wrote fantasy fiction. The name "fantasy" was not developed until later; as late as J. R. R. Tolkien's The Hobbit (1937), the term "fairy tale" was still being used.

1901 жылдан кейін

Фэнтези жанрының дамуының маңызды факторы – фэнтези көркем әдебиетіне арналған журналдардың пайда болуы. Алғашқы мұндай басылым 1919 жылдан 1921 жылға дейін жарық көрген неміс журналы Der Orchideengarten болды. 1923 жылы ағылшын тіліндегі алғашқы фантастикалық журнал Weird Tales құрылды. Одан кейін осыған ұқсас көптеген журналдар жарық көрді, соның ішінде Фантазия және ғылыми фантастика журналы.

Х.П. Лавкрафт Эдгар Аллан Поның және шамалы дәрежеде Лорд Дансанидің әсеріне ішкі түсті; ол өзінің Ктулху мифологиясы арқылы 20 ғасырдағы фэнтези мен қорқыныш жанрларының ең ықпалды жазушыларының біріне айналды. Макдональдтың болашақтағы ықпалы мен Морристің сол кездегі танымалдылығына қарамастан, фантастикалық әдебиет 20 ғасырдың басында ғана кең аудиторияға жете бастады. Лорд Дансани (1878–1957) сияқты авторлар Моррис үлгісімен фантастикалық романдар жазды, сонымен қатар қысқа әңгімелер де жазды. С.Т. Джошидің айтуынша, “Дансанидің шығармалары фантазияны – автор өзінің таза қиялының әлемін құратын, табиғаттан тыс қорқыныштан ерекшеленетін жанрды – бөліп көрсетті. Ол қалаған негіздерден кейін Е.Р. Эддисон, Мервин Пик және Дж.Р.Р. Толкиннің еңбектері пайда болды”. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританияда ересек оқырмандарға арналған көптеген фантастикалық кітаптар жарық көрді, олардың ішінде Стелла Бенсонның “Жалғыз өмір сүру” (1919), Дэвид Линдсейдің “Арктурға саяхат” (1920), Дэвид Гарнеттің “Леди в Фокс” (1922) және Сильвия Таунсенд Уорнердің “Лолли Уиллоуз” (1926) кітаптары бар. Э.Р. Эддисон да осы дәуірде жазған ықпалды жазушылардың бірі болды. Ол Моррис сияқты Солтүстік сагаларынан шабыт алды, бірақ оның прозалық стилі Тюдор және Елизавета дәуіріндегі ағылшын тіліне жақын болды, ал оның әңгімелері керемет оқиғалардағы күшті кейіпкерлерге толы болды. Сол дәуірдегі әдеби сыншылар “фантазияны” жазу жанры ретінде қызығушылық таныта бастады, сондай-ақ оның жанр ретінде жан-жақты қарастырылуға лайық екенін айтты. Герберт Рид өзінің “Ағылшын прозасының стилі” (1928) кітабындағы бір тарауын “Фантазияны” әдебиеттің бір қыры ретінде талқылауға арнады, оны тек балаларға ғана жарамды деп санады: “Батыс әлемі ересектерге арналған ертегілердің қажеттілігін сезінгендей”. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жанрға жасалған маңызды үлес – Мервин Пиктің “Титус Гроан” (1946) кітабы, ол Горменгаст сериясын бастады. Ж.Р.Р. Толкин өзінің өте табысты “Хоббит” (1937) және “Сақиналардың иесі” (1954–55) кітаптарымен фэнтези жанрының танымалдылығын арттыруда маңызды рөл атқарды. Толкинге ежедегі англосаксон мифтері, әсіресе “Беовульф”, сондай-ақ Уильям Моррис романдары мен Э.Р. Эддисонның 1922 жылғы “Құрт Уроборос” романы үлкен әсер етті. Толкиннің жақын досы К.С. Льюис, “Нарния жылнамалары” (1950–56) кітабының авторы және осыған ұқсас қызығушылықтары бар ағылшын профессоры, сондай-ақ фэнтези жанрын насихаттауға көмектесті. “Муминдер” кітабының авторы Тове Янссон да балалар мен ересектер арасында фэнтези әдебиетінің танымалдылығына үлкен үлес қосты. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында осы алдыңғы қатарлы жазушылар қалыптастырған дәстүр әлі де дамып келеді және жаңа авторлар оны өздеріне бейімдейді. Ж.Р.Р. Толкиннің көркем әдебиетінің әсері, әсіресе жоғары фэнтези жанрына, белгілі бір реакцияны тудырды. Фэнтези романдары “The New York Times” бестселлер тізіміне жиі ілеседі, ал кейбіреулері тізімде бірінші орынға ие болды, соның ішінде соңғы кезде 2014 жылы Брэндон Сандерсон, 2013 жылы Нил Гейман, 2011 жылы Патрик Ротфусс және Джордж Р.Р. Мартин, ал 2006 жылы Терри Гудкинд.

H. P. Lovecraft was deeply influenced by Edgar Allan Poe and to a somewhat lesser extent, by Lord Dunsany; with his Cthulhu Mythos stories, he became one of the most influential writers of fantasy and horror in the 20th century. Despite MacDonald's future influence, and Morris' popularity at the time, it was not until around the start of the 20th century that fantasy fiction began to reach a large audience, with authors such as Lord Dunsany (1878–1957) who, following Morris's example, wrote fantasy novels, but also in the short story form. According to S. T. Joshi, "Dunsany's work had the effect of segregating fantasy—a mode whereby the author creates his own realm of pure imagination—from supernatural horror. From the foundations he established came the later work of E. R. Eddison, Mervyn Peake, and J. R. R. Tolkien. In Britain in the aftermath of World War I, a notably large number of fantasy books aimed at an adult readership were published, including Living Alone (1919) by Stella Benson, A Voyage to Arcturus (1920) by David Lindsay, Lady into Fox (1922) by David Garnett, and Lolly Willowes (1926) by Sylvia Townsend Warner. E. R. Eddison was another influential writer who wrote during this era. He drew inspiration from Northern sagas, as Morris did, but his prose style was modeled more on Tudor and Elizabethan English, and his stories were filled with vigorous characters in glorious adventures. Literary critics of the era began to take an interest in "fantasy" as a genre of writing, and also to argue that it was a genre worthy of serious consideration. Herbert Read devoted a chapter of his book English Prose Style (1928) to discussing "Fantasy" as an aspect of literature, arguing it was unjustly considered suitable only for children: "The Western World does not seem to have conceived the necessity of Fairy Tales for Grown Ups". The first major contribution to the genre after World War II was Mervyn Peake's Titus Groan (1946), the book that launched the Gormenghast series. J. R. R. Tolkien played a large role in the popularization and accessibility of the fantasy genre with his highly successful publications The Hobbit (1937) and The Lord of the Rings (1954–55). Tolkien was largely influenced by an ancient body of Anglo Saxon myths, particularly Beowulf, as well as William Morris's romances and E. R. Eddison's 1922 novel, The Worm Ouroboros. Tolkien's close friend C. S. Lewis, author of The Chronicles of Narnia (1950–56) and a fellow English professor with a similar array of interests, also helped to publicize the fantasy genre. Tove Jansson, author of The Moomins, was also a strong contributor to the popularity of fantasy literature in the field of children and adults. The tradition established by these predecessors of the late nineteenth and early twentieth centuries has continued to thrive and be adapted by new authors. The influence of J. R. R. Tolkien's fiction has—particularly over the genre of high fantasy—prompted a reaction. It is not uncommon for fantasy novels to be ranked on The New York Times Best Seller list, and some have been at number one on the list, including most recently, Brandon Sanderson in 2014, Neil Gaiman in 2013, Patrick Rothfuss and George R. R. Martin in 2011, and Terry Goodkind in 2006.

Стиль

Символизм фантастикалық әдебиетте көбінесе маңызды рөл атқарады, көбінесе ертерек мәтіндер немесе фольклордан шабыттанған архетиптік бейнелерді пайдалану арқылы. Кейбір зерттеушілер фантастикалық әдебиет пен оның архетиптері жеке тұлғалар мен қоғам үшін белгілі бір функцияны орындайды, ал хабарлар қазіргі қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес үнемі жаңарып отырады деп санайды. Урсула К. Ле Гуин "Эльфлендтен Пукипсиге дейін" атты эссесінде тілдің жоғары фантазияның ең маңызды құралы екенін айтты, себебі ол орынға деген сезімді қалыптастырады. Ол формалды, "ежелгі заман" стилін дұрыс қолданбауды талдап, оның фантастика жазушылары үшін қауіпті тұзақ екенін, өйткені нашар орындалғанда абсурд көрінетінін көрсетті. Ол жазушыларды Лорд Дунсани мен Э.Р. Эддисон сияқты шеберлердің стиліне еліктеуден сақтайды, егер тіл тым әдемі немесе қарапайым болса, фантастикалық әлемнің жасырын түрде қазіргі заманғы әлем екенін сезінуге болады деп ескертеді, сондай-ақ Толкин мен Эванжелин Уолтоннан алынған қысқа үзінділерде анық және тиімді фантастикалық жазудың мысалдарын келтіреді. Майкл Муркок көптеген жазушылардың көне тілді дыбыстық әсері үшін және өмірсіз әңгімеге түс беру үшін қолданатынын атап өтті.