Кіріспе

Iressa брендімен сатылатын Гефитиниб – кейбір сүт безі, өкпе және басқа да қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданылатын дәрі. Гефитиниб – ерлотиниб сияқты, EGFR ингибиторы болып табылады, ол мақсатты жасушалардағы эпидермалық өсу факторы рецепторы (EGFR) арқылы берілетін сигналды тоқтатады. Сондықтан, ол тек мутацияланған және гипербелсенді EGFR-ы бар қатерлі ісіктерге ғана тиімді, бірақ гефитинибке қарсы тұру қабілеті басқа мутациялардың нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Оны AstraZeneca және Teva компаниялары шығарады. Бұл дәрі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Қажетті медицина тізіміне" енген. Ол генериктік дәрі ретінде де қолжетімді.

Әрекет ету механизмі

Гефитиниб – эпидермалық өсу факторы рецепторының (EGFR) тирозинкиназа доменінің алғашқы селективті ингибиторы. Осылайша, гефитиниб EGFR ингибиторы болып табылады. Мақсатты белок (EGFR) – Her1 (EGFR), Her2 (erb B2), Her3 (erb B3) және Her4 (Erb B4) рецепторларынан тұратын ErbB рецепторлар отбасының мүшесі. EGFR адам карциномасының кейбір түрлерінің жасушаларында, мысалы өкпе және сүт безі қатерлі ісіктерінде, жоғары экспрессияланады. Бұл антиапоптотикалық Ras сигналдық каскадының қате белсендірілуіне алып келеді, нәтижесінде жасушалардың бақылаусыз көбеюіне себеп болады. Гефитинибке сезімтал ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісіктеріндегі зерттеулер EGFR тирозинкиназа доменіндегі мутацияның антиапоптоздық жолдарды іске қосатынын көрсетті. Бұл мутациялар гефитиниб және эрлотиниб сияқты тирозинкиназа ингибиторларына сезімталдықты арттырады. Ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісіктерінің гистологиялық түрлері арасында аденокарцинома осы мутацияларды жиі қамтиды. Бұл мутациялар көбінесе азиялықтарда, әйелдерде және темекі тартпағандарда (оларда да аденокарцинома жиі кездеседі) кездеседі. Гефитиниб ферменттің аденозин трифосфаты (АТФ) байланысу орнына байланысу арқылы EGFR тирозинкиназасын тежейді. Осылайша, антиапоптотикалық Ras сигналдық трандукция каскадын белсендірудегі EGFR тирозинкиназасының функциясы тежеледі және қатерлі жасушалардың өсуі тоқтатылады.

Клиникалық қолданыстар

Гефитиниб көптеген елдерде сатылады. Iressa 2002 жылдың шілдесінде Жапонияда мақұлданды және нарыққа шығарылды, бұл препаратты импорттаған алғашқы ел болды. АҚШ-тың тағам және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 2003 жылдың мамырында гефитинибті ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісігіне (NSCLC) қарсы қолдануға мақұлдады. Еуропалық Одақта 2009 жылдан бері гефитиниб EGFR мутациялары бар науқастарда, озық сатыдағы NSCLC-нің барлық емдеу бағыттарында қолданылады. Бұл мақұлдау гефитинибтің мұндай мутациялары бар науқастарда платиналық екі препараттық режимге қарағанда прогрессиясыз өмір сүруді едәуір жақсартатынын бірінші қатарлы емдеу ретінде көрсеткеннен кейін берілді. IPASS бұл науқастар тобында гефитинибтің тиімділігін растаған төрт ІІІ фазалық сынақтың біріншісі болды. Гефитиниб сатылатын көптеген басқа елдерде ол бұрын кем дегенде бір рет химиотерапия алған, озық NSCLC-мен ауырған адамдарға мақұлданады. Дегенмен, соңғы ғылыми деректерге сүйене отырып, EGFR мутациялары бар науқастарда бірінші қатарлы ем ретінде қолдануын кеңейту туралы өтініштер қазіргі таңда қаралып жатыр. 2012 жылдың тамызында Жаңа Зеландия гефитинибті EGFR мутациясы бар, бұрын ем алмаған, жергілікті түрде озық немесе метастаздық, хирургиялық араласу мүмкін емес NSCLC-мен ауырған науқастарға бірінші қатарлы ем ретінде мақұлдады. Бұл емдеу бастапқыда төрт айға қаржыландырылады және прогрессия болмаған жағдайда жаңару мүмкіндігі бар. 2015 жылдың шілдесінде FDA гефитинибті NSCLC үшін бірінші қатарлы ем ретінде мақұлдады.

Эксперименттік қолданыстар

2013 жылдың тамызында BBC Эдинбург пен Мельбурн қалаларындағы зерттеушілер 12 науқастың қатысуымен жүргізілген шағын сынақ нәтижесінде, гефитинибпен бірге қолданғанда метотрексаттың жатыр сыртындағы жүктілікті емдеудегі тиімділігі артатынын анықтады.

Зерттеулер

IPASS (IRESSA Pan Asia Study) – бұл ірі масштабты, екі жақты соқыр, рандомизацияланған зерттеу, онда гефитиниб карбоплатин/паклитакселмен алдыңғы қатарлы ҮЭЖС-нің (үдемелі емес ұсақ жасушалы өкпе шелісі) бірінші бағытты емдеу ретінде салыстырылды. IPASS зерттеуіне аденокарциноманың гистологиялық растамасы бар, бұрын темекі тартқан немесе ешқашан темекі тартпаған 1217 науқас қатысты. Алдын ала жоспарланған топтық талдаулар EGFR мутациясы оң нәтижелі ісіктері бар науқастарда прогрессиясыз өмір сүру ұзақтығының (PFS) гефитинибпен емделгенде химиотерапияға қарағанда едәуір ұзақ болғанын көрсетті (ҚР 0.48, 95% CI 0.36–0.64, p < 0.0001), ал EGFR мутациясы теріс нәтижелі ісіктері бар науқастарда химиотерапия гефитинибке қарағанда едәуір ұзақ болды (ҚР 2.85, 95% CI 2.05–3.98, p < 0.0001). 2009 жылы бұл мақсатты монотерапияның екі препаратты химиотерапияға қарағанда PFS ұзақтығын едәуір арттырғанын көрсеткен алғашқы рет болды.

EGFR диагностикалық сынақтары

Roche Diagnostics, Genzyme, QIAGEN, Argenomics S. A. және басқа компаниялар EGFR мутацияларын анықтауға арналған тесттер жасап шығарады, олар өкпе қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың гефитиниб және эрлотиниб сияқты кейбір емдерге жақсырақ жауап бере алатынын болжауға көмектеседі. Тесттер биопсия үшін алынған ісіктердің генетикасын зерттейді, осылайша емге сезімтал ететін мутацияларды анықтайды. EGFR мутациясын анықтау тесті AstraZeneca компаниясына олардың препараттарын бастапқы ем ретінде қолдануға реттеуші мақұлдау алуға көмектесуі мүмкін. Қазіргі уақытта ТК ингибиторлары басқа емдер тиімсіз болғаннан кейін ғана мақұлданады. Гефитинибке келсек, бұл препарат кең таралған өкпе қатерлі ісігінің – қанағаттандырылмаған ұяшықты емес қатерлі ісігінің, шамамен 10% науқасында ғана тиімді болады.

Жағымсыз әсерлер

Гефитиниб – селективті химиотерапиялық препарат болғандықтан, оның жақсы көтерілуі бұрынғы цитотоксикалық препараттарға қарағанда артық. Қатерлі ауруларда жағымсыз дәрілік реакциялар (ЖДР) қабылданады. Бетке ұқсас бөртпе өте жиі кездеседі. Басқа да жиі кездесетін жағымсыз әсерлерге (науастардың ≥1%-ында) мыналар жатады: диарея, құсу, лоқсығу, тәбет жоқтығы, стоматит, дегидратация, тері реакциялары, паронихия, бауыр ферменттерінің белгісіз жоғарылауы, әлсіздік, конъюнктивит, блефарит. Аз жиі кездесетін жағымсыз әсерлерге (науастардың 0,1–1%-ында) мыналар жатады: интерстициалды өкпе ауруы, мүйіз қабығының эрозиясы, шаш пен кірпіктердің қалыптан тыс өсуі. Треонин 790 – «қақпашы» қалдық, яғни ол байланыс қуысындағы ерекшелікті анықтауда маңызды. Ол метионинге мутацияланғанда, зерттеушілер бастапқыда бұл препараттың тежелуіне, себебі ірі метионин АТФ-ты таңдап байланыстырады және стерикалық кедергі тудырады деп болжады. 2008 жылдан бері қазіргі гипотеза бойынша, гефитинибке қарсы тұру EGFR-дің ферменттік деңгейде АТФ-қа деген құштарлығын арттыру арқылы жүзеге асырылады, яғни ақуыз гефитинибке қарағанда АТФ-ты артықшылықпен байланыстырады. Гефитинибке және басқа да бірінші буын тежегіштерге қарсы күресу үшін зерттеушілер нератиниб немесе дакомитиниб сияқты қайтымсыз EGFR тежегіштерін, сонымен қатар тирозинкиназа тежегіштері (ТКИ) деп аталатын препараттарды қолданды. Бұл жаңа препараттар АТФ байланыс қуысына ковалентті байланысады, сондықтан олар EGFR-ге қосылғанда АТФ оларды ығыстыра алмайды. EGFR-дің мутацияланған түрлері АТФ-қа жоғары құштарлық танытса да, олар ақырында қайтымсыз тежегіштерді лиганд ретінде пайдаланады, бұл олардың белсенділігін тоқтатуға көмектеседі. EGFR-ге жеткілікті мөлшерде қайтымсыз лигандтар байланысқанда, көбею тоқтатылады және бірнеше жолмен апоптоз басталады; мысалы, Bim, EGFR сигналдық жолындағы киназалардың бірі – ERK тоқтатылғаннан кейін белсендірілуі мүмкін. Гефитиниб NSCLC прогрессиясын тоқтатса да, T790M мутациясы сияқты пайда болған қарсылықтардың салдарынан 9-13 айдан кейін қатерлі ісік дамуы жалғасады. Дакомитиниб сияқты ТКИ жалпы өмір сүру мерзімін шамамен бір жылға ұзартты.