Кіріспе
Оңтүстік-батыс Африканың банту этносы – хереро. Хереро халқы Оңтүстік Африканың бір бөлігін мекендейді. 2013 жылы Намибияда олардың саны шамамен 250 000 адамды құрады. Олар отжигереро тілінде сөйлейді, ол банту тілдерінің бірі. Хереролар негізінен Намибияда тұрады, сонымен қатар Ботсвана мен Анголада да көптеп кездеседі, ал Оңтүстік Африкада олардың саны аз. Ботсвана мен Оңтүстік Африкадағы хереролар 1904-1908 жылдар аралығында Германия империясы жасаған геноцид салдарынан қоныс аударған адамдардың ұрпақтары.
The Herero are a Bantu ethnic group inhabiting parts of Southern Africa. There were an estimated 250,000 Herero people in Namibia in 2013. They speak Otjiherero, a Bantu language. Though the Herero primarily reside in Namibia, there are also significant populations in Botswana and Angola, and a small number in South Africa. The Hereros in Botswana and South Africa are there because of displacement during the 1904 1908 genocide committed by the German Empire.
Шолу
Бастысы - тіршілік ету үшін шаруашылықпен айналысатын бантулардың көпшілігінен айырмашылығы, херэролар дәстүрлі малшылар. Олар мал бағып күн көреді. Көптеген банту малшыларының топтарында қолданылатын мал терминологиясы банту малшыларының бастапқыда Шығыс Африкада тұратын кушиттерден мал алғанын көрсетеді. Бантулар Шығыс Африкаға қоныстанғаннан кейін, кейбір банту тайпалары оңтүстікке тарады. Тіл біліміндегі дәлелдер бантулардың малдың сүтін сауу әдетін кушиттерден алғанын көрсетеді; тікелей байланыс арқылы немесе кушиттерден үй жануарларын және мал шаруашылығының әдістерін алған хойсандық делдалдар арқылы. Херэролар негізінен Намибияда тұрады, бірақ Ботсвана мен Анголада да маңызды халық саны бар. Ботсванада хереролар немесе овахереролар көбінесе Маун қаласында және Маунға жақын ауылдарда кездеседі. Олардың ішінде Сепопа, Торомужа, Карее және Этша ауылдары бар. Ал кейбіреулері Махалапиеде. Ботсвананың оңтүстік-шығыс бөлігінде олар Пиланеде орналасқан. Кгалагади Оңтүстігінде де, яғни Тсабонг, Омаваньени, Драайхоек және Макопонг ауылдарында да олардың бірнешеуі бар.
Колонияға дейінгі кезең
XV ғасырда херэролар шығыстан қазіргі Намибияға көшіп келіп, мал өсірушілер болып орнықты. XIX ғасырдың басында Оңтүстік Африкадан қару-жарақтары бар нама тайпалары елге енді, ал олардан кейін ақ саудагерлер мен неміс миссионерлері келді. Бастапқыда намалар херэроларды ығыстыра бастады, бұл екі тайпа арасында XIX ғасырдың көп бөлігінде ащы соғысқа алып келді. Кейін екі халық мәдени алмасу дәуіріне енді.
Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы
XVIII ғасырдың соңында алғашқы еуропалықтар бұл жерге келіп, тұрақты қоныс танды. Көбінесе Дамаралендте неміс қоныс аударушылары фермалар құру үшін херэролардан жер алды. 1883 жылы саудагер Франц Адольф Эдуард Людериц жергілікті ақсақалдармен келісім шарт жасасты. Бұл алмасу кейіннен неміс отаршылдық үкіметінің негізі болды. Аймақ Германияның колониясы болып, Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы деп аталды. Ұзақ өтпей, неміс отаршылары мен херэро малшылары арасында қақтығыстар басталды. Жер мен суға қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ ақ иммигранттардың жергілікті халыққа қарсы заңдық кемсітушілігі жиі дауларға себеп болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Африкада империализм мен колониализм өркендеді, бұл әсіресе херэро және нама халықтарына әсер етті. Еуропалық державалар сауда жолдары мен теміржолдарды, сондай-ақ көбірек колонияларды іздеді. Германия 1884 жылы Оңтүстік Африкадағы өз үлесін ресми түрде жариялады және 1915 жылы оны басып алғанға дейін Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы деп атады. 1892 жылы алғашқы неміс отаршылары келді, содан кейін жергілікті херэро және нама халықтарымен қақтығыс басталды. Көптеген отарлау жағдайларында болғандай, жергілікті халыққа әділ қарастырылмады. 1893-1903 жылдар аралығында неміс отаршылары херэро және нама халықтарының жерлерін және малын біртіндеп тартып алды. Херэро және нама халықтары жылдар бойы жерді иемденуге қарсылық көрсетті. 1903 жылы херэролар резервацияларға орналастырылатынын білді, бұл отаршылдарға жер иеленуге және өркендеуге мүмкіндік берді. 1904 жылы херэролар, ал 1905 жылы намалар үлкен көтеріліс бастады, ол 1907 жылға дейін жалғасты, нәтижесінде херэро халқының жаппай қырылуына әкелді. "Херэро және нама халықтарына қарсы соғыс – неміс империализмінің геноцид әдістерін алғаш рет қолданған соғысы". Германияның Оңтүстік-Батыс Африкадағы отаршылдық билігінің басында шамамен 80 000 херэро өмір сүрді, ал олардың көтерілісі жеңілгеннен кейін олардың саны шамамен 15 000-ға дейін азайды. Төрт жыл ішінде шамамен 65 000 херэро халқы қаза тапты. Херэро тайпасының бас басшысы Самуэль Махареро 1904 жылдың 12 қаңтарында өз халқын немістерге қарсы кең ауқымды көтеріліске жетектеді. Херэролардың көтерілісі немістерді таң қалдырды және бастапқыда сәттілікке жетті. Неміс генералы Лотар фон Тротта 1904 жылдың мамыр айында басшылыққа келді. 1904 жылдың тамызында ол херэро ұлтын жою жоспарын жасады. Жоспар бойынша, херэролар орналасқан аймақты қоршап алып, оларға тек бір ғана жол қалдырылды – шөлге қарай. Херэролар немістермен шайқасты, бірақ шығын аз болды. Көптеген адамдар немістер ұсынған жалғыз жолмен қашып, су көздеріне жақындауларына кедергі келтірілген кезде аштық басталып, салдары ауыр болды. Осыдан кейін херэролардың көтерілісі соғыстан геноцидке айналды. Лотар фон Тротта бұл қақтығысты "расалық соғыс" деп атады. Ол неміс баспасөзінде "адам емес тіршілік иелеріне қарсы ешқандай соғыс гуманистік қағидаларға сәйкес келе бермейді" деп мәлімдеді және "жою туралы бұйрық" шығарды: "Херэролар енді неміс азаматтары емес. Олар өлтіріп, ұрлап, жарақат алған жауынгерлердің құлақтарын, мұрындарын және басқа да дене мүшелерін кесіп тастады. Енді олардың қорқақтығынан соғысуға дайын емес. Мен халыққа айтамын: бір капитанды ұстап берген әркімге 1000 марка, ал Самуэль Махарероны ұстап бергенге 5000 марка төленеді. Бірақ херэро халқы бұл жерді тастап кетуі керек. Егер халық бұны жасамаса, мен оларды Грот Рор [зеңбірек] арқылы мәжбүрлеймін. Германия шекарасының ішінде қарулы немесе қарусыз, малмен немесе малсыз кез келген херэро атылады. Мен енді әйелдер мен балаларды қабылдамаймын, оларды өз халқына қайтарамын немесе оқтап тастаймын". Геноцидтің 100 жылдығында Германияның экономикалық даму және ынтымақтастық министрі Хайдемари Вейцорк Зейль қаза тапқандарды еске алып, барлық немістер атынан жасалған қылмыстар үшін кешірім сұрады. Херэро және нама халықтары қаржылық өтемақы талап етті; алайда 2004 жылы Германияда бұл мәселеге бұқаралық ақпарат құралдарында аз назар аударылды.
" The Herero are no longer German subjects. They have murdered and stolen, they have cut off the ears, noses, and other body parts of wounded soldiers, now out of cowardice they no longer want to fight. I tell the people: Anyone who delivers one captain will receive 1,000 marks, whoever delivers Samuel Maharero will receive 5,000 marks. The Herero people must, however, leave the land. If the populace does not do this, I will force them with the Groot Rohr [cannon]. Within the German borders every Herero, with or without a gun, with or without cattle, will be shot. I will no longer accept women and children, I will drive them back to their people or I will have them shot at." On the 100th anniversary of the genocide, German Minister for Economic Development and Cooperation Heidemarie Wieczorek Zeul commemorated the dead on site and apologised for the crimes on behalf of all Germans. Hereros and Namas demanded financial reparations; however, in 2004 there was only minor media attention in Germany on this matter.
Мәдениет
Хереролар дәстүрлі түрде мал өсірумен айналысатын малшылар, сондықтан мал олардың экономикасының негізгі тірегі болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Хереро тайпалары арасында мал ұрлығы жиі кездесетін, бірақ Хереро елі (Ehi rOvaherero) барлық Ovaherero-ға тиесілі және оның нақты шекарасы жоқ. Хереролардың екі тарамды тегін анықтау жүйесі бар. Адам өз тегін анасының әулеті арқылы, яғни эанда (көпше түрі: оманда) арқылы анықтайды, ал клан басшылығын әкесінің әулеті арқылы, яғни орузо (көпше түрі: отузо) арқылы иеленеді. 1920 жылдары Курт Фальк "Архив für Menschenkunde" журналында жариялаған зерттемесінде, Овахимба тайпаларында "дәрігер" немесе "құдайға жақын адам" болғанын айтқан. Ол былай деп жазды: "Мен одан үйленген-жоқ деп сұрағанда, ол жалтақтап маған көзін жымырып, басқа тайпаластар күліп, кейін маған ол әйелдерді емес, тек еркектерді жақсы көретінін айтты. Дегенмен, ол тайпасының ішінде төмен дәрежедегі адам емес еді". Хереро тайпасының қасиетті оты окуруо (OtjikaTjamuaha) Окаханджа қаласында орналасқан. Көші-қон кезінде от сөндіріліп, дереу қайтадан жақылды. 1923 жылдан 2011 жылға дейін ол Қызыл Ту Командасында орналасқан. 2011 жылғы Хереро күнінде Бас басшы Куайма Рируако басқаратын топ бұл оттың соңғы 88 жыл бойы шығысқа қарап тұрғанын, ал оның күн батуға қарай қарауы керек екенін мәлімдеді. Олар оны алып тастап, белгісіз жерге орналастырды, бұл Ovaherero қауымдастығы арасында қырқыстар тудырды.
Киім
Тілдері мен мал шаруашылығы дәстүрлері ортақ болғанымен, херэро халқы біртекті емес. Дәстүрлі былғары киімдерді солтүстік-батыс топтары киеді, мысалы, химба, кувале және тжимба, олар өзге де жайттарда отаршылдық кезеңге дейінгі дәстүрлерін сақтайды: мысалы, төсек-орын сатып алмай, сиыр терісінен жасалған төсек-орында ұйықтайды. Каоколанд херэролары мен Анголадағылары оқшауланып, көшпелі малшылар болып, шағын бау-бақша шаруашылығымен айналысады. Алайда, Намибияның орталық бөлігіндегі негізгі херэро тобы (кейде «нағыз херэро» деп аталады) отаршылдық кезеңде Батыс мәдениетінің күшті ықпалына ілігіп, жаңа жекеленген мәдениетті қалыптастырды. Миссионерлер дәстүрлі экори бас киімінің пішінін – халықтың байлығының негізгі көзі саналатын сиыр мүйізін бейнелейтін нәрсені – шайтанның символы деп санап, одан бас тартты. Нағыз херэролардың және оларға жақын мбандерулардың киімдері неміс отарлаушыларының киімдерінің стилін қабылдап, иеленеді. Бұл киім бастапқыда херэро халқына мәжбүр етілгенімен, қазір жаңа дәстүр мен мақтаныш нышаны болып табылады. 1904-1907 жылдардағы соғыста херэро жауынгерлері өлтірілген неміс сарбаздарының формаларын жеңіп алып киген, осылайша өлген сарбаздардың күші өзіне көшетініне сенеді. Бүгінде салтанатты шараларда херэро еркектері әскери стильдегі киімдерді киеді, оларға ұзын шапан, берет, эполет, агилет және гайтер кіреді, «құрбан болған ата-бабаларды құрметтеу және олардың естеліктерін сақтау» үшін. Херуер әйелдері 19 ғасырдың соңында неміс миссионерлері киген еденге дейін жететін көйлектерді қабылдады, бірақ қазір оларды жарқын түстермен және ою-өрнектермен тігеді. Үйленген және ересек әйелдер осы көйлектерді, жергілікті тілде «охорокова» деп аталатын көйлектерді күнделікті киеді, ал жас және үйленбеген әйелдер оларды көбінесе арнайы жағдайларда киеді. Охорокова көйлектері жоғары мойынды, кең юбкалы, жоғары белден немесе кеуде астынан жиналған, бірнеше іштік юбкадан және он метрге дейін матадан тігіледі. Ұзын жеңдері әсем пішінделген, иықтан бүршіктелген немесе білектерінде жиырланған. Мойынға шапан байланып тағылады. Күнделікті кию үшін көйлектер ескі киімдерден қалған кішкентай матадан тігіліп, жамаланып жасалады. Бір матадан тігілген көйлектер арнайы жағдайларға арналған. Хереро әйелдері киімінің ең ерекше белгісі – олардың көлденең мүйізді бас киімі, «отжикайва», ол құрмет белгісі, херэро халқын тарихи тұрғыдан асыраған сиырларға құрмет көрсету үшін киіледі. Бас киімдер матамен қапталған газет қағазынан жасалады. Олар көйлектермен үйлестіріледі және алдыңғы жағына сәндік брошкалар мен түйреуіштер бекітіледі. Бұл киім стилі үздіксіз дамып келеді. Уиндхук қаласындағы дизайнерлер мен модельдер херэро киімдерін заманауи, жас буынға сәйкес етіп жаңартып, сәнді, көлденең және әшекейленген маталарды қолданады. «Өзгеріс қиын, мен түсінемін, бірақ адамдар өзгеріске үйренуі керек», – дейді дизайнер Макбрайт Кавари. «Мен өзгерістің бір бөлігі болуға, адамдардың жанын жеңіп, херэро киімін кигенде оларды қуантуға бақыттымын». Кавари үш рет қатарынан «Үздік херэро киімі» байқауында жеңіске жетті, бірақ киімнің иінін тізеге дейін көтергені үшін сынға ұшырады.
Тіл
Хереро тілі (отжихереро) – хереро халқының арасындағы ең маңызды байланыс құралы. Бұл Нигер-Конго тілдер отбасының Банту тобына жататын тіл. Отжихереро тілінің аясында көптеген диалектілер бар, оның ішінде Анголада ең көп таралған Олутимба немесе Отжиземба, Отжиимба және Отжикувале. Бұл диалектілер негізінен дыбысталу ерекшеліктерімен ажыратылады және көбінесе бір-бірін түсінуге болады, алайда Кувале, Земба және Хакаона жеке тілдер ретінде қарастырылады. Стандартты хереро тілі Намибияның бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылады және елдегі мектептерде оқытылады.
Дін
Хереро халқы Окурууо (қасиетті от) құдайға сенеді, ол олардың ата-бабаларымен байланысып, Нджамбиге олардың тілегін жеткізуге мүмкіндік береді. Қазіргі хереролардың көпшілігі христиан, олардың ішінде католик, лютеран және жаңадан туған христиандар басым.
Үй жануарлары
Хереролар үй жануарларын өсіру арқылы күнкөріс табады.
Ірі қара мал
Ірі қара мал Хереро мәдениетінде ең бағалы үй жануарлары болып табылады, сондықтан ірі қара мал өсіру Хереро халқы үшін ең маңызды және негізгі қызмет. Хереро мәдениетінде ірі қара мал шаруашылығы және ірі қара мал саудасымен тек еркектер айналысады, ал әйелдер сиыр сауу, шаруашылық жұмыстары, шағын егін жинау және кішкентай балаларға күтім жасаумен айналысады. Әйелдер сиыр сүтін сауғандықтан, "Омаэре" деп аталатын дәмді қышқыл сүтті дайындауға да жауапты. Мал саудасымен еркектер айналысса да, әйелдер басқа тауарларға айырбастау сияқты сауданың көп бөлігін жүзеге асырады.
Мәдени әсері
Хереро халқы малдарымен мақтанады, сондықтан Хереро мәдениетінде әйелдер сиыр мүйізі пішініндегі матадан жасалған ерекше бас киімдерін киеді. Ол көбінесе қызылшаны емдеу үшін қолданылады.
Жылқылар мен есектер
Аттар мен есектер херэро халқы үшін кең таралған көлік құралы болып табылады. Мал бағу немесе жоғалған үй жануарларын іздеу сияқты жағдайларда херэролар осы жұмыстарды аттардың көмегімен атқарады. Кейбір херэролар есек етін жейтініне сенім бар.
Иттер мен тауықтар
Хереро мәдениетінде иттер ер адамдар аң ауру және мал өсіру үшін пайдаланады. Хереро халқы ет, тері және мүйіз алу мақсатымен аң аулайды, оларды қант, шай және темекі сияқты заттарға саудалайды. Тауықтар еті мен жұмыртқасы үшін өсіріледі.
Хиеролар көркем әдебиетте
Германияда тұратын, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскеріне шақырылған херэро тайпасының мүшелері Томас Пиншонның "Гравитацияның аяз жолағы" романында маңызды рөл атқарады. Фон Трота жасаған геноцид осы автордың тағы бір романы, V романында, сондай-ақ неміс авторы Уве Тиммнің "Моренга" романында, Германияның оңтүстік-батыс Африкасындағы оқиғалар негізінде жазылған, бірнеше херэро кейіпкерлерін қамтиды. Гай Савиллдің "Африка рейхы" романында португалиялық херэро-метис басты кейіпкер бейнеленген. Оқиға 1952 жылы нацистер басып алған Африкада өтеді, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан саяси және экономикалық тұрғыдан нығайып, айтарлықтай қарсылыққа ұшырамаған. Мари Серебровтың тарихи романы "Мама Намибия" Германияның Оңтүстік-Батыс Африкадағы 1904 жылғы геноцидтің екі тұрғысынан көрсетеді. Біріншісі – 12 жасар херэро қызының баяны, оның отбасы неміс сарбаздарының қолынан қаза тапқаннан кейін екі жыл бойы далада жалғыз өмір сүруі. Екіншісі – өз патриотизмін дәлелдеу үшін неміс әскеріне ерікті болып келген еврей дәрігер Ковтың оқиғасы. Ол геноцидтің қорлықтарына куә болғанда, Отанға деген адалдығын қайта қарастырады. Джеки Сибблис Дрюридің 2012 жылғы "Намибияның херэролары туралы презентацияны ұсынуға мақтанамыз, бұрын Оңтүстік-Батыс Африка деп аталатын, неміс Sudwestafrika, 1884–1915 жылдар аралығында" атты пьесасы неміс отаршылдарының херэро тайпасына жасаған қарым-қатынасын көрсетеді.
German author Uwe Timm's novel Morenga, set in German southwest Africa, includes several Herero characters. A Portuguese Herero mestiço protagonist is featured in Guy Saville's novel The Afrika Reich. The fictional story takes place in a 1952 Africa largely conquered by the Nazis who came away from World War II politically and economically empowered and relatively unopposed. In the historical novel Mama Namibia by Mari Serebrov, two perspectives of the 1904 genocide in German Southwest Africa are shown. The first is that of Jahohora, a 12 year old Herero girl who survives alone in the veld for two years after her family is killed by German soldiers. The second is that of Kov, a Jewish doctor who volunteered to serve in the German military to prove his patriotism. As he witnesses the atrocities of the genocide, he rethinks his loyalty to the Fatherland. The Treatment of the Herero by German colonists is the subject of the 2012 play We Are Proud to Present a Presentation About the Herero of Namibia, Formerly Known as Southwest Africa, From the German Sudwestafrika, Between the Years 1884–1915 by Jackie Sibblies Drury.