Шығыс Африкадағы Виктория көлі

Кіріспе

Шығыс Орталық Африкадағы көл

Виктория көлі – Африканың Ұлы көлдерінің бірі. Жер бетінің шамамен 68 800 шаршы километрді құрайтын ауданымен Виктория көлі Африкадағы ең үлкен көл, әлемдегі ең үлкен тропикалық көл және Солтүстік Америкадағы Супериор көлінен кейін жер бетінің ауданы бойынша әлемдегі екінші үлкен тұщы сулы көл. Көлемі бойынша Виктория көлі әлемдегі тоғызыншы ең үлкен континенттік көл болып табылады, шамамен 2 750 куб километр суды қамтиды. Виктория көлі Африкадағы жайпақ жазықтықта орналасқан. Көлдің орташа тереңдігі 40 метр, ал ең терең жері 80 метрді құрайды. Оның су жиналатын алабы 184 000 шаршы километрді қамтиды. 1:25 000 масштабта цифрланғанда көлдің жағалауының ұзындығы 3 440 километрді құрайды, ал аралдар осы ұзындықтың 3,7% құрайды. Көлдің аумағы үш ел арасында бөлінген: Танзания 49%, Уганда 45% және Кения 6%. Көлге жергілікті тілдерде бірнеше атау бар (Луо тілінде «Нама Нгома», Суахили тілінде «Ньяса» және т.б.), бірақ 1858 жылы Ричард Фрэнсис Бертонмен бірге экспедицияда болған және оны алғаш құжаттаған британдық саяхатшы Джон Ханнинг Спейк оны королева Викторияның құрметіне қайта атады. Көлде басқа еш жерде кездеспейтін көптеген балық түрлері, әсіресе цихлидтер мекендейді. Ніл балығы сияқты инвазивті балық түрлері көптеген эндемикалық түрлердің жоғалуына себеп болды.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Виктория көлі салыстырмалы түрде жас, шамамен 400 000 жылдық. Ол батысқа қарай ағатын өзендерді жер беті қабығының көтерілген блогы тосқан кезде пайда болды. Миоцен дәуірінде көлдің су жиналатын аймағы континенттік бөлініс қызметін атқаратын көтерілген аймақтың батыс жағында орналасқан. Батыстағы арналар Конго өзенінің алабына, ал шығыстағы арналар Үнді мұхитына құйып келген. Шығыс Африка рифттік жүйесі қалыптасқанда Альбертин рифтісінің (немесе Батыс рифтісінің) шығыс қабырғасы көтеріліп, ағыс бағытын біртіндеп қазіргі Виктория көліне қарай бұрды. Негізгі Шығыс Африка рифтісі мен Альбертин рифтісінің ашылуы олардың арасындағы аумақты түсіріп, рифті қабырғаларының көтерілуі нәтижесінде қазіргі Виктория көлінің бассейні қалыптасты. Геологиялық тарихы барысында Виктория көлі қазіргідей шалшықтан бастап, тіпті одан да кішкентай көлдерге дейін түрлі өзгерістерге ұшырады, Африканың ылғалды кезеңі басталғанда.

Гидрология және лимнология

Виктория көлінің 80 пайызы тікелей жауын-шашыннан су алады. Виктория көліне су өзендер мен мыңдаған шағын арналар арқылы да келіп толады. Кагера өзені – бұл көлге құятын ең ірі өзен, оның сағасы көлдің батыс жағалауында орналасқан. Виктория көлінің суы тек Ніл өзені арқылы ғана төгіледі, ол Уганданың Джинджа қаласының жанында, көлдің солтүстік жағалауынан бастау алады. Кения аймағындағы негізгі су тасымалдаушы өзендер – Сио, Нзоя, Яла, Ньяндо, Сонду Мириу, Могуси және Мигори. Виктория көлінен тек Ніл өзені ғана шығады, ол Уганданың Джинджа қаласының жанында көлден шығып, ағып кетеді. Су көлемі бойынша есептегенде, бұл Виктория көлін Нілдің ең ұзын саласының басты көзіне айналдырады. Алайда, Ніл бассейнінің ең алыс нүктесі, демек, Нілдің түпкі қайнар көзі, көбінесе Кагера өзенінің салаларының бірі деп есептеледі (нақты саласы әлі анықталған жоқ), ол Руанда немесе Бурундиден бастау алады. Нілдің жоғарғы бөлігі әдетте Виктория Нілі деп аталады, ол Альберт көліне жеткенше. Бұл өзен жүйесі Ақ Нілдің бір бөлігі болғанымен, кейде осылай аталады, бірақ бұл атау ресми түрде тек өзен Уганда шекарасынан Оңтүстік Суданға солтүстікке өткесін ғана қолданылады. Көлде эвтрофиялық жағдай байқалады. 1990-1991 жылдары аралас қабаттағы оттегі концентрациясы 1960-1961 жылдарға қарағанда жоғары болды, ал беткі суларда оттегінің қанығуы дерлік үздірілмейтін сипатта болды. Термоклиннің астындағы (яғни, айналмайтын және мұңғыл су қабаты) гиполимнетикалық сулардағы оттегі концентрациясы 1990-1991 жылдары 1960-1961 жылдарға қарағанда ұзақ уақыт бойы төмен болды, ал құрғақ мөлшері 1 мг/л-ден (<0,4 г/куб. фут) кем су тереңдігі 1961 жылғыдан гөрі тереңдемеген. Оттегінің өзгеруі жоғары балдыр биомассасы мен өнімділігінің өлшемдерімен сәйкес келеді. Бұл өзгерістерге бірнеше фактор әсер етті: оның бассейніндегі тікелей өртеулер, одан шыққан күл мен қара көмір көлдің кең аумағына тарады; өзендер арқылы келіп түсетін қоректік заттардың көбеюі және жағалаудағы елді мекендермен байланысты ластанудың күшеюі. 2010 мен 2022 жылдар аралығында Виктория көлінің су беті 15%-ға ұлғайып, жағалаудағы елді мекендерді су басты.

Lake Victoria receives 80 percent of its water from direct rainfall. Lake Victoria receives its water additionally from rivers, and thousands of small streams. The Kagera River is the largest river flowing into this lake, with its mouth on the lake's western shore. Lake Victoria is drained solely by the Nile River near Jinja, Uganda, on the lake's northern shore. In the Kenya sector, the main influent rivers are the Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi, and Migori. The only outflow from Lake Victoria is the Nile River, which exits the lake near Jinja, Uganda. In terms of contributed water, this makes Lake Victoria the principal source of the longest branch of the Nile. However, the most distal source of the Nile Basin, and therefore the ultimate source of the Nile, is more often considered to be one of the tributary rivers of the Kagera River (the exact tributary remains undetermined), and which originates in either Rwanda or Burundi. The uppermost section of the Nile is generally known as the Victoria Nile until it reaches Lake Albert. Although it is a part of the same river system known as the White Nile and is occasionally referred to as such, strictly speaking this name does not apply until after the river crosses the Uganda border into South Sudan to the north. The lake exhibits eutrophic conditions. In 1990–1991, oxygen concentrations in the mixed layer were higher than in 1960–1961, with nearly continuous oxygen supersaturation in surface waters. Oxygen concentrations in hypolimnetic waters (i. e., the layer of water that lies below the thermocline, is noncirculating, and remains perpetually cold) were lower in 1990–1991 for a longer period than in 1960–1961, with values of less than 1 mg per litre (< 0.4 gr/cu ft) occurring in water as shallow as compared with a shallowest occurrence of greater than in 1961. The changes in oxygenation are considered consistent with measurements of higher algal biomass and productivity. These changes have arisen for multiple reasons: successive burning within its basin, soot and ash from which has been deposited over the lake's wide area; from increased nutrient inflows via rivers, and from increased pollution associated with settlement along its shores. Between 2010 and 2022 the surface area of Lake Victoria increased by 15% flooding lakeside communities.

Батиметрия

Көл өте үлкен географиялық аумағына қарай, шалқақ көл деп есептеледі, ең тереңдігі шамамен және орташа тереңдігі құрайды. 2016 жылы жүргізілген жоба он мың нүктені цифрландырып, көлдің нақты батиметриялық картасын жасады.

Жыртқыш жануарлар

Виктория көлі мен оның сулы жерлерінде Нил крокодильдерінің, сондай-ақ африкалық қалпақ тасбақаларының, өзгермелі саз тасбақаларының және Уильямс саз тасбақаларының көп саны бар. Уильямс саз тасбақасы Виктория көлінде және Нілдің жоғарғы ағысындағы басқа көлдерде, өзендерде және батпақтарда ғана кездеседі. Басқа бірнеше цихлидтермен салыстырғанда, оның көзі жарыққа, әсіресе қызыл түске ерекше сезімтал, ал евтрофикация салдарынан судың мөлдірлігі төмендегенде қысқа толқынды түстерге қарағанда оған аз әсер етеді.

Виктория көлі бұрын балыққа өте бай болған, оның ішінде көптеген эндемиктер болған, бірақ 1940 жылдан бері олардың үлкен бөлігі жойылып кетті. Көлдегі басты топ – 500-ден астам түрі бар гаплохроминді цихлидтер (Haplochromis sensu lato), олардың барлығы дерлік эндемиктер, және шамамен 300 түрі әлі сипатталмаған. Бұл Малави көлінен басқа әлемдегі кез келген көлде балық түрлерінің санынан әлдеқайда көп. Бұл соңғы 15 000 жылдағы жылдам адаптациялық сәулеленудің нәтижесі. Олардың ерекше әртүрлілігі мен эволюцияның жылдамдығы көптеген ғалымдардың зерттеу тақырыбы болды, олар барлық жердегі тіршілік байлығын қамтамасыз ететін күштерді зерттеді. Виктория гаплохромині 700-ден астам жақын туысқан түрлердің үлкен тобының бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар аймақтағы Киога, Эдвард-Джордж, Альберт және Киву сияқты кішірек көлдерде де кездеседі. Виктория гаплохромині жыныстық диморфизмге ие (еркектерінің түсі жарқын, ал аналарының түсі сұрғылт), олардың экологиясы өте әртүрлі, кем дегенде 16 топқа бөлінеді, оның ішінде детрит жеушілер, зоопланктон жеушілер, жәндік жеушілер, креветка жеушілер, моллюск жеушілер және балық жеушілер бар. Оның ішінде 100-ден астам сипатталмаған түрлер бар. Бірақ Нил тұмсығының саны 1990 жылдары азайғаннан кейін, жойылып кеткен деп саналған бірнеше түрлер қайтадан табылды. Қалған түрлердің бірнешеуі қатерлі және одан әрі жойылуы мүмкін. Кейбір түрлер жақын маңдағы шағын спутниктік көлдерде сақталған немесе көлдің өзіндегі адамның әрекеттерінен туындаған өзгерістерге бейімделген. Балық жеуші (Ніл тұмсығының аңшылығы мен бәсекесіне ұшыраған), моллюск жеуші және жәндік жеуші гаплохроминдер көптеген жойылуларға ерекше ұшырады. Соңғы 50 жылда көлдегі цихлидтер арасындағы жаппай жойылудан бұрын, көлдегі балық түрлерінің 90 пайызы гаплохроминдерден тұрды. 1927–1928 жылдары Майкл Грэм Виктория көлінің тұңғыш рет жүйелі балық шаруашылығын зерттеуді жүргізді. Экспедиция туралы ресми баяндамасында Грэм былай деп жазды: "Нгеге немесе Satu Tilapia esculenta – көлдегі ең маңызды тағамдық балық, ол жергілікті немесе жергілікті емес тұтыну үшін маңызды. Ет сапасы жағынан оған теңестірілген басқа балық жоқ. Оның көлемі саудаға қолайлы, жақсы сақталады және басқа маңызды балықтарға қарағанда, мысалы, semutundu (Luganda), Bagrus sp. көбірек кездеседі". Сонымен қатар, Грэм 5 дюймдік желісі бар еуропалық зығыр тордың енгізілуі, Кавирондо шығанағының солтүстік жағалауындағы, Сесе аралдарындағы және Смит сағатындағы нағыз нгеге санының азаюына әкелгенін атап өтті, себебі олар базарларға жақын орналасқан. Бұл өсімдік материал өзінен-өзі баяу ыдырайды. Бірақ жануарлардың еті тез шіреді, сондықтан көлдің құнарлылығы балықтар мен басқа да организмдердің осы қоректік заттарды қаншалықты сіңіре алатынына байланысты. 80 пайызы детритпен қоректенетін және бір-бірін қоректенуге қабілетті Haplochromis түрлері, су бағанасы арқылы тік және көлденең қоректік заттар мен биомассаны жылжытатын, тіпті адамдар мен құрлықтағы жануарлардың балық жеуі арқылы көлден тысқары жылжытатын тығыз, ішкі қайта өңдеу жүйесін құрады. Бірақ Haplochromis-тің жойылуы балдырлардың гүлденуінің жиілеуіне әкелген болуы мүмкін.

Lake Victoria formerly was very rich in fish, including many endemics, but a high percentage of these became extinct since the 1940s. The main group in Lake Victoria is the haplochromine cichlids (Haplochromis sensu lato) with more than 500 species, almost all endemic, and including an estimated 300 that still are undescribed. This is far more species of fish than any other lake in the world, except Lake Malawi. These are the result of a rapid adaptive radiation in the last circa 15,000 years. Their extraordinary diversity and speed of evolution have been the subjects for many scientists studying the forces that drive the richness of life everywhere. The Victoria haplochromines are part of an older group of more than 700 closely related species, also including those of several smaller lakes in the region, notably Kyoga, Edward–George, Albert, and Kivu. The Victoria haplochromines are distinctly sexually dimorphic (males relatively brightly colored; females dull), and their ecology is extremely diverse, falling into at least 16 groups, including detritivores, zooplanktivores, insectivores, prawn eaters, molluscivores and piscivores. including more than 100 undescribed species. but several species that were feared extinct have been rediscovered after the Nile perch started to decline in the 1990s. Several of the remaining species are seriously threatened and additional extinctions are possible. Some species have survived in nearby small satellite lakes, or have adapted to the human induced changes in the lake itself. The piscivorous (affected by both predation and competition from Nile perch), molluscivorous and insectivorous haplochromines were particularly hard hit with many extinctions. Before the mass extinction that has occurred among the lake's cichlids in the last 50 years, about 90 percent of the native fish species in the lake were haplochromines. In 1927–1928 Michael Graham conducted the first ever systematic Fisheries Survey of Lake Victoria. In his official report of the expedition, Graham wrote that "The ngege or satu Tilapia esculenta, is the most important food fish of the lake, whether for native or non native consumption. No other fish equals it in the quality of the flesh. It is convenient size for trade, travels well and is found in much greater numbers than other important fish, such as semutundu (Luganda), Bagrus sp.". Furthermore, Graham noted that the introduction of the European flax gill net of 5 inch mesh had undoubtedly caused a diminution in the number of ngege in those parts of the Kavirondo Gulf, the northern shore of the lake, the Sesse Islands and Smith's Sound which are conveniently situated close to markets. By itself, this vegetative matter decays slowly. Animal flesh decays considerably faster, however, so the fertility of the lake is dependent on the rate at which these nutrients can be taken up by fish and other organisms. With some 80 percent of Haplochromis species feeding off detritus, and equally capable of feeding off one another, they represented a tight, internal recycling system, moving nutrients and biomass both vertically and horizontally through the water column, and even out of the lake via predation by humans and terrestrial animals. The removal of Haplochromis, however, may have contributed to the increasing frequency of algal blooms,

Түр деңгейінде олардың көпшілігі Африкада кең таралған, бірақ өте сирек кездесетін Xenobarbus және Xenoclarias көлге ендемиктер, ал жалпы Rastrineobola – эндемикке жақын. Соңғылары алғаш рет 2017 жылы ғылыми сипатталды және олар туралы өте аз мәлімет бар: P. entebbe тек Энтеббе маңынан белгілі (бір-бір ғана үлгі 1955 жылы жиналды және ол көлде немесе оның жанында болған-болмағаны белгісіз), ал P. busungwe тек көлдің солтүстік-батыс бөлігіндегі Бусунге аралында кездеседі. Соңғысының қапшағының ені шамамен 500 мм болатын Африкадағы ең кішкентай тұщы су крабы болуы мүмкін, бірақ Кагера өзеніндегі P. kantsyore және Танганьика көліндегі P. maculata және P. polita да сондай кішкентай. Көлдегі жалғыз креветка/креветка – Caridina nilotica, ол Виктория көлінде кең таралған және көптеп кездеседі. Екі қабатты моллюскалардың 17 түрі (Corbicula, Coelatura, Sphaerium және Byssanodonta) бар, оның ішінде 6 ендемик түр және түрше бар. Сипатталмаған бұрқанақ түрлері де болуы мүмкін. Керісінше, генетикалық зерттеулер дәстүрлі түрде жеке түрлер деп саналған, бірақ морфологиялық ерекше популяциялардың бір түрдің нұсқалары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жағдай инвазивті су гиацинтының таралуы (бұрқанақтар үшін қолайлы орта) және көлдегі бұрқанақ жейтін цихлидтердің көптеген түрлерінің жойылуы салдарынан күшейеді.

Арабтар

Evarcha culicivora – Кения мен Угандадағы Виктория көлі маңында ғана табылған секіруші өрмекшінің (Salticidae тұқымдасы) бір түрі. Ол негізгі арнасы әйел масаларды жеу.

Балық шаруашылығы

Виктория көлі Африкадағы ең ірі ішкі балық шаруашылығын қолдайды (1997 жылғы жағдай бойынша). Бастапқыда балық аулау жергілікті түрлерді, әсіресе тилапия мен гаплохромин цихлидтерін, сондай-ақ мысық балықтарын (Bagrus, Clarias, Synodontis және күміс майлы мысық балық), пил балықтарын, ningu (Labeo victorianus) және мраморлы өкпе балықтарын (Protopterus aethiopicus) қамтыды. Олардың кейбіреулері, соның ішінде тилапия мен ningu (Labeo victorianus), 20-ғасырдың бірінші жартысында шамадан тыс балық аулау салдарынан азайып кетті. Балық аулауды арттыру үшін 1950 жылдары көлге бірнеше түрлі жергілікті емес тилапия мен Нил балығы енгізілді. Дегенмен, 1970 жылдарға дейін балық аулауда жергілікті түрлер басымдық сақтады, олардың санының төмендеуінен кейін аулау көлемі жергілікті емес Нил тилапиясына (қазіргі уақытта аулаудың 7 пайызы), жергілікті емес Нил балығына (60 пайызы) және Виктория көлінің жергілікті сардинасына (30 пайызы) қатысты күрт өзгере түсті. Бұл өзгерістер жергілікті балықтардың жойылуына әкеліп, экожүйеде маңызды өзгерістер тудырды, жергілікті балықтарды ығыстырды және (Нил тилапиясының жағдайында) қауіп төнген жергілікті тилапиялармен будандасты. Ең танымал енгізілген түр – ірі және жоғары хищникті Нил балығы (Lates niloticus) болды. Көлде балық аулауды жақсарту мақсатында 1920 жылдары Нил балығы сияқты ірі пелагикалық хищниктерді енгізу ұсынылған. Сонымен қатар, мұның жергілікті балық түрлеріне қауіп төндіруі мүмкін екені және енгізу алдында экологиялық салдарларын жан-жақты зерттеу қажеттігі ескертілді. Олардың жоғалуы көл үшін, экология, генетика және эволюциялық биология салалары үшін, сондай-ақ жергілікті балық шаруашылығы үшін ауыр соққы болды. Бұрын жергілікті балық аулау өкпе балық, тилапия, сазан және мысық балық аулауға негізделген, олар жергілікті тұрғындардың тамақтануын құрады. Бүгінде мұндай балықтардың құрамы мен көлемі дерлік жоқ. Балықтардың кең ауқымды қырылуы, Нил балығының көбеюі, тіршілік ортасының жойылуы және балық аулаудың шамадан тыс көп болуы көптеген балық шаруашылықтарының құлдырауына және жергілікті тұтыну нарығында белок көздерінің жетіспеуіне әкелді. Алайда, балық аулау саласының азаз бөлігі ғана Нил балығын аулауға көшкен, себебі бұл үшін елеулі капиталдық ресурстар қажет.

Lake Victoria supports Africa's largest inland fishery (as of 1997). Initially the fishery involved native species, especially tilapia and haplochromine cichlids, but also catfish (Bagrus, Clarias, Synodontis and silver butter catfish), elephantfish, ningu (Labeo victorianus) and marbled lungfish (Protopterus aethiopicus). Some of these, including tilapia and ningu (Labeo victorianus), had already declined in the first half of the 20th century due to overfishing. To boost fishing, several species of non native tilapia and Nile perch were introduced to the lake in the 1950s. Nevertheless, the natives continued to dominate fisheries until the 1970s where their decline meant that there was a strong shift towards the non native Nile tilapia (now 7 percent of catches), non native Nile perch (60 percent) and the native Lake Victoria sardine (30 percent). Although these have contributed to the extinction of native fish by causing significant changes to the ecosystem, outcompeted natives and (in the case of the Nile tilapia) possibly hybridized with the highly threatened native tilapias, the most infamous introduction was the large and highly predatory Nile perch (Lates niloticus).]] As early as the 1920s, it was proposed to introduce a large pelagic predator such as the Nile perch to improve the fisheries in the lake. At the same time it was warned that this could present a serious danger to the native fish species and required extensive research into possible ecological effects before done. Their loss is devastating for the lake, the fields of ecology, genetics and evolution biology, and more evidently, for the local fisheries. Local fisheries once depended on catching the lungfish, tilapia, carp and catfish that comprise the local diet. Today, the composition and yields of such fish catches are virtually negligible. Extensive fish kills, Nile perch, loss of habitat and overfishing have caused many fisheries to collapse and many protein sources to be unavailable at the market for local consumption. Few fisheries, though, have been able to make the switch to catching the Nile perch, since that requires a significant amount of capital resources.

Су гиацинтінің шапқыншылығы

Су гиацинті Виктория көлінде кең таралған инвазивті өсімдік түріне айналды. Соңғы 30 жылда Виктория көліне көп мөлшерде тазартылмаған сарқынды сулар (қоқыс сулар) және ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптік ағынды сулар құйылғандықтан, көлдегі азот пен фосфордың қоректік заттар деңгейі күрт өсті, бұл "1990 жылдардың соңында көлді мекендеген экзотикалық су гиацинтінің қарқынды өсуіне" әкелді. Бұл инвазивті шөп көлде оттегінің толық жоғалуына (аноксия) жағдай жасайды, өсімдік қалдықтарының ыдырауын тежейді, балықтар мен адамдар үшін уыттылық пен ауру деңгейін көтереді. Сонымен қатар, өсімдіктің "тор" немесе "жапқышы" қайықтар мен паромдардың қозғалысына кедергі келтіріп, жағалауға қол жеткізуді қиындатады, гидроэлектр энергиясын өндіруге бөгет жасайды және өнеркәсіптік кәсіпорындарға су тартуды тоқтатады. Екінші жағынан, су гиацинтінің жапқыштары балық өміріне оң әсер ете алады, себебі олар тым көп балық аулауды шектейді және балықтардың өсуіне жағдай жасайды, тіпті соңғы жылдары жойылған деп есептелген кейбір балық түрлері қайтадан пайда болды. Дегенмен, су гиацинтінің жалпы әсері әлі толыққанды белгілі емес. Виктория көліндегі су гиацинтінің өсімі 1993 жылдан бері қадағаланып келеді, 1997 жылы ең жоғары биомассаға жетіп, кейін 2001 жылдың соңында қайтадан төмендеді. 2013 жылы Кисуму округінде жиналған су гиацинтін (сондай-ақ басқа ыдырайтын қалдықтарды да пайдалана алатын) қолданатын жасыл электр станциясы салынды. Биогаз өндіруден басқа, оның қосалқы өнімі тыңайтқыш ретінде қолданылуы мүмкін.

Ластану

Виктория көлінің ластануы негізінен көліне шикі кәріз суларын құю, тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды төгу, сондай-ақ шаруашылықтардан тыңайтқыштар мен химиялық заттардың түсуінен болады. Виктория көлінің бассейні көбінесе ауылдық болғанымен, көптеген ірі халық орталықтарына ие. Оның жағалауында Кисуму, Кисии және Хома Бэй (Кения); Кампала, Джинджа және Энтеббе (Уганда); Букоба, Мванза және Мусома (Танзания) сияқты маңызды қалалар мен кенттер орналасқан. Бұл қалалар мен кенттерде сондай-ақ көлге немесе оған құятын өзендерге тікелей химиялық заттарды шығаратын көптеген зауыттар бар. Көл маңындағы шағын жағажайлар мен жергілікті билік органдарының тиісті кәрізді тазарту құрылғыларының болмауы ластағыш заттардың суға түсуіне мүмкіндік береді. Осы қалалық аймақтардың көп бөлігі де өзенге тазартылмаған (шикі) кәріз суларын төгіп, оның эвтрофикациясын күшейтеді, бұл өз кезегінде инвазивті су гиацинтының өсуіне ықпал етеді. Орманды кесу және орманды жоюдың ұлғаюы аймақтағы қоршаған ортаның нашарлауына алып келді, бұл ластаушы химиялық заттарды сіңіруді азайтып, судың сапасын нашарлатты.

Қоршаған орта деректері

2016 жылдан бастап Виктория көлі үшін экологиялық деректер қоймасы бар. Бұл қоймада көл мен оның кеңінен таралған бассейні үшін жағалау сызығы, тереңдік картасы, ластану, температура, жел бағыты және жылдамдығы сияқты және басқа да маңызды деректер сақталған.

Тарих және зерттеу

Виктория көлі туралы алғашқы мәліметтерді араб саудагерлері жеткізеді, олар алтын, азу, басқа да құнды заттар мен құлдар іздеп, ішкі жолдармен сауда жасаған. Көлдің бар екендігі және оны көптеген африкалықтар білген, бірақ еуропалықтар 1858 жылы ғана байқаған. Британдық саяхатшы Джон Ханнинг Спек Рихард Фрэнсис Бертонмен бірге Орталық Африканы зерттеу және Ұлы көлдерді табу мақсатымен сапарға шыққанда көлдің оңтүстік жағалауына жеткен. «Кең ашық су кеңістігін» алғаш көріп, Нил өзенінің бастауын тапқанын ойлаған Спек көлге Виктория патшайымының құрметіне ат қойды. Бертон сол кезде аурудан жазылып, қазіргі Табораның жанындағы Казехте демалып жатқан еді. Спек Нил өзенінің нағыз бастауын тапқанын дәлелдеді деп мәлімдегеніне Бертон ашуланды, себебі ол бұл мәселені әлі шешілмеген деп сақтаған. Содан кейін көпке таралған дау басталды, ол сол кездегі ғылыми қауымдастықта қызу пікірталас тудырды және басқа саяхатшыларды Спектің жаңалығын растауға немесе жоққа шығаруға ынталандырды. 1860 жылдардың соңында белгілі шотланд саяхатшысы және миссионері Дэвид Ливингстон Спектің жаңалығын тексеруге тырысып, сәтсіз аяқтады, керісінше батысқа тым шарықтап Конго өзені жүйесіне кірді. Ақырында, Уэльс-Америка саяхатшысы Генри Мортон Стэнли, «Нью-Йорк Геральд» газеті қаржылаған экспедицияда Спектің жаңалығының рас екенін растады, көлді айналып өтіп, көлдің солтүстік жағалауындағы Рипон сарқырамасындағы үлкен ағын туралы хабарлады.

Налубале бөгеті

Виктория көлінің жалғыз шығысы Уганданың Джинжа қаласында орналасқан, онда ол Виктория Нілін құрайды. Су кем дегенде 12 000 жыл бойы табиғи тас бөгет арқылы ағып келген. 1952 жылы отарлық Уганда үкіметінің инженерлері бөгетті және су қоймасын жарып, оның орнына көлдің су деңгейін реттеу және тас бөгеттің біртегіс тозуын азайту мақсатында жасанды бөгет салған. Ескі ағын жылдамдығын имитациялау стандарты "келісімдік қисық" деп аталды, ол көлдің су деңгейіне байланысты максималды ағын жылдамдығын секундына 300-ден 1700 текше метрге (392–2224 куб метр/сек) дейін белгіледі. 2002 жылы Уганда Дүниежүзілік банк көмегімен аймақта екінші гидроэлектр кешенін – Киира гидроэлектр стансасын аяқтады. 2006 жылға қарай Виктория көлінің су деңгейі 80 жылдық ең төменгі көрсеткішке жетті, ал Найроби, Кенияда тұратын тәуелсіз гидролог Дэниел Куль Уганда келісім бойынша рұқсат етілген көлемнен екі есе көп су жіберіп жатқанын және көлдегі су деңгейінің төмендеуіне басты жауапкер екенін есептеді.

Суды пайдалану

Көптеген қалалар мен кенттер сумен жабдықтау, егін шаруашылығы және басқа да қажеттіліктері үшін Викторияға тәуелді.

Ламади су жүйесі

Ламади су жүйесі – Мванза қаласы мен Виктория көлінің жағасында орналасқан Ламади, Мисунгви, Магу, Букоба және Мусома қалаларына су және санитарлық қызметтер көрсететін жоба. Еуропалық инвестициялық банк 2013 жылы осы жобаны көлдің экологиялық денсаулығын сақтау мақсатында, көлдің нашарлауына себеп болатын қалалардың ластануын азайту арқылы бастады. Жобаның мақсаты – шамамен 1 миллион адамды қауіпсіз ішу суымен және 100 000 адамды жақсартылған санитарлық жағдаймен қамтамасыз ету. Судан шөкпелер мен еріген қатты заттар құм арқылы сүзіліп өтеді, құм іріккіш ретінде жұмыс істейді. Содан кейін су хлорлауға немесе басқа тәсілмен тазартуға дайын болады. Құм сүзігіш су арқылы жұғатын ауруларды азайтуға көмектеседі және жергілікті ресурстарды пайдалануға негізделген.

Көлік

1900 жылдардан бері Виктория көліндегі паромдар Уганда, Танзания және Кения арасындағы маңызды көлік құралы болып табылады. Көлдегі негізгі порттар – Кисуму, Мванза, Букоба, Энтеббе, Порт Белл және Джинжа. 1963 жылға дейін ең жылдам және ең жаңа паром, MV Victoria, Royal Mail кемесі деп белгіленген. 1966 жылы Кения мен Танзания арасында пойыз паромдары қызметі енгізілді. 1996 жылдың 21 мамырында MV Bukoba паром көлге батып, 800 мен 1000 адамның өмірін қиып, Африкадағы ең ауыр теңіз апаттарының біріне айналды. Жақында, 2018 жылдың 20 қыркүйегінде, Танзаниядан келген MV Nyerere паром қатысты, нәтижесінде 200-ден астам адам қаза тапты. 2022 жылдың 6 қарашасында Виктория көлінде жолаушылар ұшағы апатқа ұшырады. Precision Air рейсі 494, 39 жолаушы және төрт экипаж мүшесі бар ATR 42–500 ұшағы Букоба әуежайына жақындағанда апатқа ұшырап, 19 адамның өмірін қиды.